દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.26

સાવિત્રીપૂજાવિધિકથનમ્
નારદ ઉવાચ
તુલસ્યુપાખ્યાનમિદં શ્રુતં ચાતિસુધોપમમ્ ।
તતઃ સાવિત્ર્યુપાખ્યાનં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

પુરા કેન સમુદ્‌ભૂતા સા શ્રુતા ચ શ્રુતેઃ પ્રસૂઃ ।
કેન વા પૂજિતા લોકે પ્રથમે કૈશ્ચ વા પરે

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
બ્રહ્મણા વેદજનની પ્રથમે પૂજિતા મુને ।
દ્વિતીયે ચ વેદગણૈસ્તત્પશ્ચાદ્વિદુષાં ગણૈઃ

તદા ચાશ્વપતિર્ભૂપઃ પૂજયામાસ ભારતે ।
તત્પશ્ચાત્પૂજયામાસુર્વર્ણાશ્ચત્વાર એવ ચ

નારદ ઉવાચ
કો વા સોઽશ્વપતિર્બ્રહ્મન્ કેન વા તેન પૂજિતા ।
સર્વપૂજ્યા ચ સા દેવી પ્રથમે કૈશ્ચ વા પરે

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
મદ્રદેશે મહારાજો બભૂવાશ્વપતિર્મુને ।
વૈરિણાં બલહર્તા ચ મિત્રાણાં દુઃખનાશનઃ

આસીત્તસ્ય મહારાજ્ઞી મહિષી ધર્મચારિણી ।
માલતીતિ સમાખ્યાતા યથા લક્ષ્મીર્ગદાભૃતઃ

સા ચ રાજ્ઞી ચ વન્ધ્યા ચ વસિષ્ઠસ્યોપદેશતઃ ।
ચકારારાધનં ભક્ત્યા સાવિત્ર્યાશ્ચૈવ નારદ

પ્રત્યાદેશં ન સા પ્રાપ્તા મહિષી ન દદર્શ તામ્ ।
ગૃહં જગામ દુઃખાર્તા હૃદયેન વિદૂયતા

રાજા તાં દુઃખિતાં દૃષ્ટ્વા બોધયિત્વા નયેન વૈ ।
સાવિત્ર્યાસ્તપસે ભક્ત્યા જગામ પુષ્કરં તદા

તપશ્ચકાર તત્રૈવ સંયતઃ શતવત્સરમ્ ।
ન દદર્શ ચ સાવિત્ર્યા પ્રત્યાદેશો બભૂવ ચ

શુશ્રાવાકાશવાણીં ચ નૃપેન્દ્રશ્ચાશરીરિણીમ્ ।
ગાયત્ર્યા દશલક્ષં ચ જપં ત્વં કુરુ નારદ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર આજગામ પરાશરઃ ।
પ્રણનામ તતસ્તં ચ મુનિર્નૃપમુવાચ ચ

મુનિરુવાચ
સકૃજ્જપશ્ચ ગાયત્ર્યાઃ પાપં દિનભવં હરેત્ ।
દશવારં જપેનૈવ નશ્યેત્પાપં દિવાનિશમ્

શતવારં જપશ્ચૈવ પાપં માસાર્જિતં હરેત્ ।
સહસ્રધા જપશ્ચૈવ કલ્મષં વત્સરાર્જિતમ્

લક્ષો જન્મકૃતં પાપં દશલક્ષોઽન્યજન્મજમ્ ।
સર્વજન્મકૃતં પાપં શતલક્ષાદ્વિનશ્યતિ

કરોતિ મુક્તિં વિપ્રાણાં જપો દશગુણસ્તતઃ ।
કરં સર્પફણાકારં કૃત્વા તદ્‌રન્ધમુદ્રિતમ્

આનમ્રમૂર્ધમચલં પ્રજપેત્પ્રાઙ્‌મુખો દ્વિજઃ ।
અનામિકામધ્યદેશાદધોઽવામક્રમેણ ચ

તર્જનીમૂલપર્યન્તં જપસ્યૈવં ક્રમઃ કરે ।
શ્વેતપઙ્‌કજબીજાનાં સ્ફટિકાનાં ચ સંસ્કૃતામ્

કૃત્વા વૈ માલિકાં રાજન્ જપેત્તીર્થે સુરાલયે ।
સંસ્થાપ્ય માલામશ્વત્થપત્રે પદ્મે ચ સંયતઃ

કૃત્વા ગોરોચનાક્તાં ચ ગાયત્ર્યા સ્નાપયેત્સુધીઃ ।
ગાયત્રીશતકં તસ્યાં જપેચ્ચ વિધિપૂર્વકમ્

અથવા પઞ્ચગવ્યેન સ્નાત્વા માલાં સુસંસ્કૃતામ્ ।
અથ ગઙ્‌ગોદકેનૈવ સ્નાત્વા વાતિસુસંસ્કૃતામ્

એવં ક્રમેણ રાજર્ષે દશલક્ષં જપં કુરુ ।
સાક્ષાદ્દ્રક્ષ્યસિ સાવિત્રીં ત્રિજન્મપાતકક્ષયાત્

નિત્યં સન્ધ્યાં ચ હે રાજન્ કરિષ્યસિ દિને દિને ।
મધ્યાહ્ને ચાપિ સાયાહ્ને પ્રાતરેવ શુચિઃ સદા

સન્ધ્યાહીનોઽશુચિર્નિત્યમનર્હઃ સર્વકર્મસુ ।
યદહ્ના કુરુતે કર્મ ન તસ્ય ફલભાગ્ભવેત્

નોપતિષ્ઠતિ યઃ પૂર્વાં નોપાસ્તે યસ્તુ પશ્ચિમામ્ ।
સ શૂદ્રવદ્‌બહિષ્કાર્યઃ સર્વસ્માદ્‌ દ્વિજકર્મણઃ

યાવજ્જીવનપર્યન્તં ત્રિઃસન્ધ્યાં યઃ કરોતિ ચ ।
સ ચ સૂર્યસમો વિપ્રસ્તેજસા તપસા સદા

તત્પાદપદ્મરજસા સદ્યઃપૂતા વસુન્ધરા ।
જીવન્મુક્તઃ સ તેજસ્વી સન્ધ્યાપૂતો હિ યો દ્વિજઃ

તીર્થાનિ ચ પવિત્રાણિ તસ્ય સંસ્પર્શમાત્રતઃ ।
તતઃ પાપાનિ યાન્ત્યેવ વૈનતેયાદિવોરગાઃ

ન ગૃહ્ણન્તિ સુરાઃ પૂજાં પિતરઃ પિણ્ડતર્પણમ્ ।
સ્વેચ્છયા ચ દ્વિજાતેશ્ચ ત્રિસન્ધ્યારહિતસ્ય ચ

મૂલપ્રકૃત્યભક્તો યસ્તન્મન્ત્રસ્યાપ્યનર્ચકઃ ।
તદુત્સવવિહીનશ્ચ વિષહીનો યથોરગઃ

વિષ્ણુમન્ત્રવિહીનશ્ચ ત્રિસન્ધ્યારહિતો દ્વિજઃ ।
એકાદશીવિહીનશ્ચ વિષહીનો યથોરગઃ

હરેરનૈવેદ્યભોજી ધાવકો વૃષવાહકઃ ।
શૂદ્રાન્નભોજી યો વિપ્રો વિષહીનો યથોરગઃ

શૂદ્રાણાં શવદાહી યઃ સ વિપ્રો વૃષલીપતિઃ ।
શૂદ્રાણાં સૂપકારશ્ચ વિષહીનો યથોરગઃ

શૂદ્રાણાં ચ પ્રતિગ્રાહી શૂદ્રયાજી ચ યો દ્વિજઃ ।
મસિજીવી અસિજીવી વિષહીનો યથોરગઃ

યઃ કન્યાવિક્રયી વિપ્રો યો હરેર્નામવિક્રયી ।
યો વિપ્રોઽવીરાન્નભોજી ઋતુસ્નાતાન્નભોજકઃ

ભગજીવી બાર્ધુષિકો વિષહીનો યથોરગઃ ।
યો વિદ્યાવિકયી વિપ્રો વિષહીનો યથોરગઃ

સૂર્યોદયે સ્વપેદ્યો હિ મત્સ્યભોજી ચ યો દ્વિજઃ ।
શિવાપૂજાદિરહિતો વિષહીનો યથોરગઃ

ઇત્યુક્ત્વા ચ મુનિશ્રેષ્ઠઃ સર્વપૂજાવિધિક્રમમ્ ।
તમુવાચ ચ સાવિત્ર્યા ધ્યાનાદિકમભીપ્સિતમ્

દત્ત્વા સર્વં નૃપેન્દ્રાય યયૌ ચ સ્વાશ્રમે મુને ।
રાજા સંપૂજ્ય સાવિત્રીં દદર્શ વરમાપ ચ

નારદ ઉવાચ
કિં વા ધ્યાનં ચ સાવિત્ર્યાઃ કિં વા પૂજાવિધાનકમ્ ।
સ્તોત્રં મન્ત્રં ચ કિં દત્ત્વા પ્રયયૌ સ પરાશરઃ

નૃપઃ કેન વિધાનેન સંપૂજ્ય શ્રુતિમાતરમ્ ।
વરં ચ કં વા સમ્પ્રાપ સમ્પૂજ્ય તુ વિધાનતઃ

તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ સાવિત્ર્યાઃ પરમં મહત્ ।
રહસ્યાતિરહસ્યં ચ શ્રુતિસિદ્ધં સમાસતઃ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
જ્યેષ્ઠકૃષ્ણત્રયોદશ્યાં શુદ્ધકાલે ચ યત્‍નતઃ ।
વ્રતમેવ ચતુર્દશ્યાં વ્રતી ભક્ત્યા સમાચરેત્

વ્રતં ચતુર્દશાબ્દં ચ દ્વિસપ્તફલસંયુતમ્ ।
દત્ત્વા દ્વિસપ્તનૈવેદ્યં પુષ્પધૂપાદિકં ચરેત્

વસ્ત્રં યજ્ઞોપવીતં ચ ભોજનં વિધિપૂર્વકમ્ ।
સંસ્થાપ્ય મઙ્‌ગલઘટં ફલશાખાસમન્વિતમ્

ગણેશં ચ દિનેશં ચ વહ્નિં વિષ્ણું શિવં શિવામ્ ।
સમ્પૂજ્ય પૂજયેદિષ્ટં ઘટે આવાહિતે દ્વિજઃ

શૃણુ ધ્યાનં ચ સાવિત્ર્યાશ્ચોક્તં માધ્યન્દિને ચ યત્ ।
સ્તોત્રં પૂજાવિધાનં ચ મન્ત્રં ચ સર્વકામદમ્

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભાં જ્વલન્તીં બ્રહ્મતેજસા ।
ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્તણ્ડસહસ્રસમ્મિતપ્રભામ્

ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં રત્‍નભૂષણભૂષિતામ્ ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહામ્

સુખદાં મુક્તિદાં શાન્તાં કાન્તાં ચ જગતાં વિધેઃ ।
સર્વસમ્પત્સ્વરૂપાં ચ પ્રદાત્રીં સર્વસમ્પદામ્

વેદાધિષ્ઠાતૃદેવીં ચ વેદશાસ્ત્રસ્વરૂપિણીમ્ ।
વેદબીજસ્વરૂપાં ચ ભજે તાં વેદમાતરમ્

ધ્યાત્વા ધ્યાનેન નૈવેદ્યં દત્ત્વા પાણિં સ્વમૂર્ધનિ ।
પુનર્ધ્યાત્વા ઘટે ભક્ત્યા દેવીમાવાહયેદ્‌ વ્રતી

દત્ત્વા ષોડશોપચારં વેદોક્તં મન્ત્રપૂર્વકમ્ ।
સમ્પૂજ્ય સ્તુત્વા પ્રણમેદ્દેવદેવીં વિધાનતઃ

આસનં પાદ્યમર્ઘ્યં ચ સ્નાનીયં ચાનુલેપનમ્ ।
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં તામ્બૂલં શીતલં જલમ્

વસનં ભૂષણં માલ્યં ગન્ધમાચમનીયકમ્ ।
મનોહરં સુતલ્પં ચ દેયાન્યેતાનિ ષોડશ

દારુસારવિકારં ચ હેમાદિનિર્મિતં ચ વા ।
દેવાધારં પુણ્યદં ચ મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્

તીર્થોદકં ચ પાદ્યં ચ પુણ્યદં પ્રીતિદં મહત્ ।
પૂજાઙ્‌ગભૂતં શુદ્ધં ચ મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્

પવિત્રરૂપમર્ઘ્યં ચ દૂર્વાપુષ્પદલાન્વિતમ્ ।
પુણ્યદં શઙ્‌ખતોયાક્તં મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્

સુગન્ધં ગન્ધતોયં ચ સ્નેહં સૌગન્ધકારકમ્ ।
મયા નિવેદિતં ભક્ત્યા સ્નાનીયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

ગન્ધદ્રવ્યોદ્‍ભવં પુણ્યં પ્રીતિદં દિવ્યગન્ધદમ્ ।
મયા નિવેદિતં ભક્ત્યા ગન્ધતોયં તવામ્બિકે

સર્વમઙ્‌ગલરૂપં ચ સર્વં ચ મઙ્‌ગલપ્રદમ્ ।
પુણ્યદં ચ સુધૂપં તં ગૃહાણ પરમેશ્વરિ

સુગન્ધયુક્તં સુખદં મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્ ।
જગતાં દર્શનાર્થાય પ્રદીપં દીપ્તિકારકમ્

અન્ધકારધ્વંસબીજં મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્ ।
તુષ્ટિદં પુષ્ટિદં ચૈવ પ્રીતિદં ક્ષુદ્વિનાશનમ્

પુણ્યદં સ્વાદુરૂપં ચ નૈવેદ્યં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
તામ્બૂલપ્રવરં રમ્યં કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્

તુષ્ટિદં પુષ્ટિદં ચૈવ મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્ ।
સુશીતલં વારિ શીતં પિપાસાનાશકારણમ્

જગતાં જીવનરૂપં ચ જીવનં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
દેહશોભાસ્વરૂપં ચ સભાશોભાવિવર્ધનમ્

કાર્પાસજં ચ કૃમિજં વસનં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
કાઞ્ચનાદિવિનિર્માણં શ્રીકરં શ્રીયુતં સદા

સુખદં પુણ્યદં રત્‍નભૂષણં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
નાનાવૃક્ષસમુદ્‌ભૂતં નાનારૂપસમન્વિતમ્

ફલસ્વરૂપં ફલદં ફલં ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
સર્વમઙ્‌ગલરૂપં ચ સર્વમઙ્‌ગલમઙ્‌ગલમ્

નાનાપુષ્પવિનિર્માણં બહુશોભાસમન્વિતમ્ ।
પ્રીતિદં પુણ્યદં ચૈવ માલ્યં ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્

પુણ્યદં ચ સુગન્ધાઢ્યં ગન્ધં ચ દેવિ ગૃહ્યતામ્ ।
સિન્દૂરં ચ વરં રમ્યં ભાલશોભાવિવર્ધનમ્

ભૂષણાનાં ચ પ્રવરં સિન્દૂરં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
વિશુદ્ધં ગ્રન્થિસંયુક્તં પુણ્યસૂત્રવિનિર્મિતમ્

પવિત્રં વેદમન્ત્રેણ યજ્ઞસૂત્રં ચ ગૃહ્યતામ્ ।
દ્રવ્યાણ્યેતાનિ મૂલેન દત્ત્વા સ્તોત્રં પઠેત્સુધીઃ

તતો વિપ્રાય ભક્ત્યા ચ વ્રતી દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ ।
સાવિત્રીતિ ચતુર્થ્યન્તં વહ્નિજાયાન્તમેવ ચ

લક્ષ્મીમાયાકામપૂર્વં મન્ત્રમષ્ટાક્ષરં વિદુઃ ।
માધ્યન્દિનોક્તં સ્તોત્રં ચ સર્વકામફલપ્રદમ્

વિપ્રજીવનરૂપં ચ નિબોધ કથયામિ તે ।
કૃષ્ણેન દત્તાં સાવિત્રીં ગોલોકે બ્રહ્મણે પુરા

નાયાતિ સા તેન સાર્ધં બ્રહ્મલોકે ચ નારદ ।
બ્રહ્મા કૃષ્ણાજ્ઞયા ભક્ત્યા તુષ્ટાવ વેદમાતરમ્

તદા સા પરિતુષ્ટા ચ બ્રહ્માણં ચકમે પતિમ્ ।
બ્રહ્મોવાવ
સચ્ચિદાનન્દરૂપે ત્વં મૂલપ્રકૃતિરૂપિણિ

હિરણ્યગર્ભરૂપે ત્વં પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ ।
તેજઃસ્વરૂપે પરમે પરમાનન્દરૂપિણિ

દ્વિજાતીનાં જાતિરૂપે પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ ।
નિત્યે નિત્યપ્રિયે દેવિ નિત્યાનન્દસ્વરૂપિણિ

સર્વમઙ્‌ગલરૂપે ચ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ ।
સર્વસ્વરૂપે વિપ્રાણાં મન્ત્રસારે પરાત્પરે

સુખદે મોક્ષદે દેવિ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ ।
વિપ્રપાપેધ્મદાહાય જ્વલદગ્નિશિખોપમે

બહ્મતેજઃપ્રદે દેવિ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ ।
કાયેન મનસા વાચા યત્પાપં કુરુતે નરઃ

તત્ત્વત્સ્મરણમાત્રેણ ભસ્મીભૂતં ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં ધાતા તસ્થૌ તત્રૈવ સંસદિ

સાવિત્રી બ્રહ્મણા સાર્ધં બ્રહ્મલોકં જગામ સા ।
અનેન સ્તવરાજેન સંસ્તૂયાશ્વપતિર્નૃપઃ

દદર્શ તાં ચ સાવિત્રીં વરં પ્રાપ મનોગતમ્ ।
સ્તવરાજમિમં પુણ્યં સન્ધ્યાં કૃત્વા ચ યઃ પઠેત્ ।
પાઠે ચતુર્ણાં વેદાનાં યત્ફલં લભતે ચ તત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
સાવિત્રીપૂજાવિધિકથનં નામ ષડ્‌વિંશોઽધ્યાયઃ