દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.24

તુલસીમાહાત્મ્યેન સહ શાલગ્રામમહત્ત્વવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
નારાયણશ્ચ ભગવાન્વીર્યાધાનં ચકાર હ ।
તુલસ્યાં કેન રૂપેણ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
નારાયણશ્ચ ભગવાન્દેવાનાં સાધનેષુ ચ ।
શઙ્‌ખચૂડસ્ય કવચં ગહીત્વા વિષ્ણુમાયયા

પુનર્વિધાય તદ્‌રૂપં જગામ તત્સતીગૃહમ્ ।
પાતિવ્રતસ્ય નાશેન શઙ્‌ખચૂડજિઘાંસયા

દુન્દુભિં વાદયામાસ તુલસીદ્વારસન્નિધૌ ।
જયશબ્દં ચ તદ્દ્વારે બોધયામાસ સુન્દરીમ્

તચ્છ્રુત્વા ચ રવં સાધ્વી પરમાનન્દસંયુતા ।
રાજમાર્ગે ગવાક્ષેણ દદર્શ પરમાદરાત્

બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા કારયામાસ મઙ્‌ગલમ્ ।
વન્દિભ્યો ભિક્ષુકેભ્યશ્ચ વાચિભ્યશ્ચ ધનં દદૌ

અવરુહ્ય રથાદ્દેવો દેવ્યાશ્ચ ભવનં યયૌ ।
અમૂલ્યરત્‍નનિર્માણં સુન્દરં સુમનોહરમ્

દૃષ્ટ્વા ચ પુરતઃ કાન્તં સા તં કાન્તં મુદાન્વિતા ।
તત્પાદં ક્ષાલયામાસ નનામ ચ રુરોદ ચ

રત્‍નસિંહાસને રમ્યે વાસયામાસ કામુકી ।
તામ્બૂલં ચ દદૌ તસ્મૈ કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્

અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવનં ચ બભૂવ હ ।
રણે ગતં ચ પ્રાણેશં પશ્યન્ત્યાશ્ચ પુનર્ગૃહે

સસ્મિતા સકટાક્ષં ચ સકામા પુલકાઙ્‌કિતા ।
પપ્રચ્છ રણવૃત્તાન્તં કાન્તં મધુરયા ગિરા

તુલસ્યુવાચ
અસંખ્યવિશ્વસંહર્ત્રા સાર્ધમાજૌ તવ પ્રભો ।
કથં બભૂવ વિજયસ્તન્મે બ્રૂહિ કૃપાનિધે

તુલસીવચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય કમલાપતિઃ ।
શઙ્‌ખચૂડસ્ય રૂપેણ તામુવાચામૃતં વચઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
આવયોઃ સમરઃ કાન્તે પૂર્ણમબ્દં બભૂવ હ ।
નાશો બભૂવ સર્વેષાં દાનવાનાં ચ કામિનિ

પ્રીતિઞ્ચ કારયામાસ બ્રહ્મા ચ સ્વયમાવયોઃ ।
દેવાનામધિકારશ્ચ પ્રદત્તસ્તસ્ય ચાજ્ઞયા

મયાગતં સ્વભવનં શિવલોકં શિવો ગતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાથઃ શયનં ચ ચકાર હ

રેમે રમાપતિસ્તત્ર રામયા સહ નારદ ।
સા સાધ્વી સુખસમ્ભોગાદાકર્ષણવ્યતિક્રમાત્

સર્વં વિતર્કયામાસ કસ્ત્વમેવેત્યુવાચ સા ।
તુલસ્યુવાચ
કો વા ત્વં વદ માયેશ ભુક્તાહં માયયા ત્વયા

દૂરીકૃતં મત્સતીત્વં યદતસ્ત્વાં શપામિ હે ।
તુલસીવચનં શ્રુત્વા હરિઃ શાપભયેન ચ

દધાર લીલયા બ્રહ્મન્ સુમૂર્તિં સુમનોહરામ્ ।
દદર્શ પુરતો દેવી દેવદેવં સનાતનમ્

નવીનનીરદશ્યામં શરત્પઙ્‌કજલોચનમ્ ।
કોટિકન્દર્પલીલાભં રત્‍નભૂષણભૂષિતમ્

ઈષદ્ધાસ્યં પ્રસન્નાસ્યં શોભિતં પીતવાસસમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા કામિની કામં મૂર્ચ્છાં સમ્પ્રાપ લીલયા

પુનશ્ચ ચેતનાં પ્રાપ્ય પુનઃ સા તમુવાચ હ ।
તુલસ્યુવાચ
હે નાથ તે દયા નાસ્તિ પાષાણસદૃશસ્ય ચ

છલેન ધર્મભઙ્‌ગેન મમ સ્વામી ત્વયા હતઃ ।
પાષાણહૃદયસ્ત્વં હિ દયાહીનો યતઃ પ્રભો

તસ્માત્પાષાણરૂપસ્ત્વં ભવે દેવ ભવાધુના ।
યે વદન્તિ ચ સાધું ત્વાં તે ભ્રાન્તા હિ ન સંશયઃ

ભક્તો વિનાપરાધેન પરાર્થે ચ કથં હતઃ ।
ભૃશં રુરોદ શોકાર્તા વિલલાપ મુહુર્મુહુઃ

તતશ્ચ કરુણાં દૃષ્ટ્વા કરુણારસસાગરઃ ।
નયેન તાં બોધયિતુમુવાચ કમલાપતિઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
તપસ્ત્વયા કૃતં ભદ્રે મદર્થે ભારતે ચિરમ્ ।
ત્વદર્થે શઙ્‌ખચૂડશ્ચ ચકાર સુચિરં તપઃ

કૃત્વા ત્વાં કામિનીં સોઽપિ વિજહાર ચ તત્ક્ષણાત્ ।
અધુના દાતુમુચિતં તવૈવ તપસઃ ફલમ્

ઇદં શરીરં ત્યક્ત્વા ચ દિવ્યદેહં વિધાય ચ ।
રામે રમ મયા સાર્ધં ત્વં રમાસદૃશી ભવ

ઇયં તનુર્નદીરૂપા ગણ્ડકીતિ ચ વિશ્રુતા ।
પૂતા સુપુણ્યદા નૄણાં પુણ્યે ભવતુ ભારતે

તવ કેશસમૂહશ્ચ પુણ્યવૃક્ષો ભવિષ્યતિ ।
તુલસીકેશસમ્ભૂતા તુલસીતિ ચ વિશ્રુતા

ત્રિષુ લોકેષુ પુષ્પાણાં પત્રાણાં દેવપૂજને ।
પ્રધાનરૂપા તુલસી ભવિષ્યતિ વરાનને

સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ પાતાલે ગોલોકે મમ સન્નિધૌ ।
ભવ ત્વં તુલસી વૃક્ષવરા પુષ્પેષુ સુન્દરી

ગોલોકે વિરજાતીરે રાસે વૃન્દાવને વને ।
ભાણ્ડીરે ચમ્પકવને રમ્યે ચન્દનકાનને

માધવીકેતકીકુન્દમાલિકામાલતીવને ।
વાસસ્તેઽત્રૈવ ભવતુ પુણ્યસ્થાનેષુ પુણ્યદઃ

તુલસીતરુમૂલેષુ પુણ્યદેશેષુ પુણ્યદમ્ ।
અધિષ્ઠાનં ચ તીર્થાનાં સર્વેષાં ચ ભવિષ્યતિ

તત્રૈવ સર્વદેવાનાં મમાધિષ્ઠાનમેવ ચ ।
તુલસીપત્રપતનપ્રાપ્તયે ચ વરાનને

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
તુલસીપત્રતોયેન યોઽભિષેકં સમાચરેત્

સુધાઘટસહસ્રાણાં યા તુષ્ટિસ્તુ ભવેદ્ધરેઃ ।
સા ચ તુષ્ટિર્ભવેન્નૂનં તુલસીપત્રદાનતઃ

ગવામયુતદાનેન યત્ફલં તત્ફલં ભવેત્ ।
તુલસીપત્રદાનેન તત્ફલં કાર્તિકે સતિ

તુલસીપત્રતોયં ચ મૃત્યુકાલે ચ યો લભેત્।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકે મહીયતે

નિત્યં યસ્તુલસીતોયં ભુંક્તે ભક્ત્યા ચ માનવઃ ।
લક્ષાશ્વમેધજં પુણ્યં સમ્પ્રાપ્નોતિ સ માનવઃ

તુલસીં સ્વકરે કૃત્વા ધૃત્વા દેહે ચ માનવઃ ।
પ્રાણાંસ્ત્યજતિ તીર્થેષુ વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

તુલસીકાષ્ઠનિર્માણમાલાં ગૃહ્ણાતિ યો નરઃ ।
પદે પદેઽશ્વમેધસ્ય લભતે નિશ્ચિતં ફલમ્

તુલસીં સ્વકરે કૃત્વા સ્વીકારં યો ન રક્ષતિ ।
સ યાતિ કાલસૂત્રં ચ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

કરોતિ મિથ્યાશપથં તુલસ્યા યોઽત્ર માનવઃ ।
સ યાતિ કુમ્ભીપાકં ચ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

તુલસીતોયકણિકાં મૃત્યુકાલે ચ યો લભેત્ ।
રત્‍નયાનં સમારુહ્ય વૈકુણ્ઠે પ્રાપ્યતે ધ્રુવમ્

પૂર્ણિમાયામમાયાં ચ દ્વાદશ્યાં રવિસંક્રમે ।
તૈલાભ્યઙ્‌ગં ચ કૃત્વા ચ મધ્યાહ્ને નિશિ સન્ધ્યયોઃ

અશૌચેઽશુચિકાલે યે રાત્રિવાસોઽન્વિતા નરાઃ ।
તુલસીં યે વિચિન્વન્તિ તે છિન્દન્તિ હરેઃ શિરઃ

ત્રિરાત્રં તુલસીપત્રં શુદ્ધં પર્યુષિતં સતિ ।
શ્રાદ્ધે વ્રતે ચ દાને ચ પ્રતિષ્ઠાયાં સુરાર્ચને

ભૂગતં તોયપતિતં યદ્દત્તં વિષ્ણવે સતિ ।
શુદ્ધં ચ તુલસીપત્રં ક્ષાલનાદન્યકર્મણિ

વૃક્ષાધિષ્ઠાતૃદેવી યા ગોલોકે ચ નિરામયે ।
કૃષ્ણેન સાર્ધં નિત્યં ચ નિત્યક્રીડાં કરિષ્યસિ

નદ્યધિષ્ઠાતૃદેવી યા ભારતે ચ સુપુણ્યદા ।
લવણોદસ્ય સા પત્‍ની મદંશસ્ય ભવિષ્યતિ

ત્વં ચ સ્વયં મહાસાધ્વી વૈકુણ્ઠે મમ સન્નિધૌ ।
રમાસમા ચ રામા ચ ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ

અહં ચ શૈલરૂપેણ ગણ્ડકીતીરસન્નિધૌ ।
અધિષ્ઠાનં કરિષ્યામિ ભારતે તવ શાપતઃ

કોટિસંખ્યાસ્તત્ર કીટાસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાવરાયુધૈઃ ।
તચ્છિલાકુહરે ચક્રં કરિષ્યન્તિ મદીયકમ્

એકદ્વારં ચતુશ્ચક્રં વનમાલાવિભૂષિતમ્ ।
નવીનનીરદાકારં લક્ષ્મીનારાયણાભિધમ્

એકદ્વારં ચતુશ્ચક્રં નવીનનીરદોપમમ્ ।
લક્ષ્મીજનાર્દનો જ્ઞેયો રહિતો વનમાલયા

દ્વારદ્વયે ચતુશ્ચક્રં ગોષ્પદેન વિરાજિતમ્ ।
રઘુનાથાભિધં જ્ઞેયં રહિતં વનમાલયા

અતિક્ષુદ્રં દ્વિચક્રં ચ નવીનજલદપ્રભમ્ ।
તદ્વામનાભિધં જ્ઞેયં રહિતં વનમાલયા

અતિક્ષુદ્રં દ્વિચક્રં ચ વનમાલાવિભૂષિતમ્ ।
વિજ્ઞેયં શ્રીધરં રૂપં શ્રીપ્રદં ગૃહિણા સદા

સ્થૂલં ચ વર્તુલાકારં રહિતં વનમાલયા ।
દ્વિચક્રં સ્ફુટમત્યન્તં જ્ઞેયં દામોદરાભિધમ્

મધ્યમં વર્તુલાકારં દ્વિચક્રં બાણવિક્ષતમ્ ।
રણરામાભિધં જ્ઞેયં શરતૂણસમન્વિતમ્

મધ્યમં સપ્તચક્રઞ્ચ છત્રભૂષણભૂષિતમ્ ।
રાજરાજેશ્વરં જ્ઞેયં રાજસમ્પત્પ્રદં નૃણામ્

દ્વિસપ્તચક્રં સ્થૂલં ચ નવનીરદસુપ્રભમ્ ।
અનન્તાખ્યં ચ વિજ્ઞેયં ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્

ચક્રાકારં દ્વિચક્રં ચ સશ્રીકં જલદપ્રભમ્ ।
સગોષ્પદં મધ્યમં ચ વિજ્ઞેયં મધુસૂદનમ્

સુદર્શનં ચૈકચક્રં ગુપ્તચક્રં ગદાધરમ્ ।
દ્વિચક્રં હયવક્ત્રાભં હયગ્રીવં પ્રકીર્તિતમ્

અતીવ વિસ્તૃતાસ્યં ચ દ્વિચક્રં વિકટં સતિ ।
નરસિંહં સુવિજ્ઞેયં સદ્યો વૈરાગ્યદં નૃણામ્

દ્વિચક્રં વિસ્તૃતાસ્યં ચ વનમાલાસમન્વિતમ્ ।
લક્ષ્મીનૃસિંહં વિજ્ઞેયં ગૃહિણાં ચ સુખપ્રદમ્

દ્વારદેશે દ્વિચક્રં ચ સશ્રીકં ચ સમં સ્ફુટમ્ ।
વાસુદેવં તુ વિજ્ઞેયં સર્વકામફલપ્રદમ્

પ્રદ્યુમ્નં સૂક્ષ્મચક્રં ચ નવીનનીરદપ્રભમ્ ।
સુષિરચ્છિદ્રબહુલં ગૃહિણા ચ સુખપ્રદમ્

દ્વે ચક્રે ચૈકલગ્ને ચ પૃષ્ઠં યત્ર તુ પુષ્કલમ્ ।
સઙ્‌કર્ષણં સુવિજ્ઞેયં સુખદં ગૃહિણાં સદા

અનિરુદ્ધં તુ પીતાભં વર્તુલં ચાતિશોભનમ્ ।
સુખપ્રદં ગૃહસ્થાનાં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

શાલગ્રામશિલા યત્ર તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ ।
તત્રૈવ લક્ષ્મીર્વસતિ સર્વતીર્થસમન્વિતા

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ।
તાનિ સર્વાણિ નશ્યન્તિ શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્

છત્રાકારે ભવેદ્‌રાજ્યં વર્તુલે ચ મહાશ્રિયઃ ।
દુઃખઞ્ચ શકટાકારે શૂલાગ્રે મરણં ધ્રુવમ્

વિકૃતાસ્યે ચ દારિદ્ર્યં પિઙ્‌ગલે હાનિરેવ ચ ।
ભગ્નચક્રે ભવેદ્વ્યાધિર્વિદીર્ણે મરણં ધ્રુવમ્

વ્રતં દાનં પ્રતિષ્ઠા ચ શ્રાદ્ધં ચ દેવપૂજનમ્ ।
શાલગ્રામસ્ય સાન્નિધ્યાત્પ્રશસ્તં તદ્‍ભવેદિતિ

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
સર્વયજ્ઞેષુ તીર્થેષુ વ્રતેષુ ચ તપઃસુ ચ

પાઠે ચતુર્ણાં વેદાનાં તપસાં કરણે સતિ ।
તત્પુણ્યં લભતે નૂનં શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્

(શાલગ્રામશિલાતોયૈર્યોઽભિષેકં સદા ચરેત્ ।
સર્વદાનેષુ યત્પુણ્યં પ્રદક્ષિણં ભુવો યથા ॥) ॥
શાલગ્રામશિલાતોયં નિત્યં ભુઙ્‌ક્તે ચ યો નરઃ ।
સુરેપ્સિતં પ્રસાદં ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ

તસ્ય સ્પર્શં ચ વાઞ્છન્તિ તીર્થાનિ નિખિલાનિ ચ ।
જીવન્મુક્તો મહાપૂતોઽપ્યન્તે યાતિ હરેઃ પદમ્

તત્રૈવ હરિણા સાર્ધમસંખ્યં પ્રાકૃતં લયમ્ ।
યાસ્યત્યેવ હિ દાસ્યે ચ નિયુક્તો દાસ્યકર્મણિ

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાસમાનિ ચ ।
તં દૃષ્ટ્વા ચ પલાયન્તે વૈનતેયાદિવોરગાઃ

તત્પાદરજસા દેવી સદ્યઃપૂતા વસુન્ધરા ।
પુંસાં લક્ષં તત્પિતૄણાં નિસ્તરેત્તસ્ય જન્મતઃ

શાલગ્રામશિલાતોયં મૃત્યુકાલે ચ યો લભેત્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

નિર્વાણમુક્તિં લભતે કર્મભોગાત્પ્રમુચ્યતે ।
વિષ્ણોઃ પદે પ્રલીનશ્ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

શાલગ્રામશિલાં ધૃત્વા મિથ્યાવાક્યં વદેત્તુ યઃ ।
સ યાતિ કુમ્ભીપાકે ચ યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ

શાલગ્રામશિલાં ધૃત્વા સ્વીકારં યો ન પાલયેત્ ।
સ પ્રયાત્યસિપત્રં ચ લક્ષમન્વન્તરાવધિ

તુલસીપત્રવિચ્છેદં શાલગ્રામે કરોતિ યઃ ।
તસ્ય જન્માન્તરે કાન્તે સ્ત્રીવિચ્છેદો ભવિષ્યતિ

તુલસીપત્રવિચ્છેદં શઙ્‌ખે યો હિ કરોતિ ચ ।
ભાર્યાહીનો ભવેત્સોઽપિ રોગી ચ સપ્તજન્મસુ

શાલગ્રામં ચ તુલસીં શઙ્‌ખં ચૈકત્ર એવ ચ ।
યો રક્ષતિ મહાજ્ઞાની સ ભવેચ્છ્રીહરેઃ પ્રિયઃ

સકૃદેવ હિ યો યસ્યાં વીર્યાધાનં કરોતિ ચ ।
તદ્વિચ્છેદે તસ્ય દુઃખં ભવેદેવ પરસ્પરમ્

ત્વં પ્રિયા શઙ્‌ખચૂડસ્ય ચૈકમન્વન્તરાવધિ ।
શઙ્‌ખેન સાર્ધં ત્વદ્‍ભેદઃ કેવલં દુઃખદસ્તથા

ઇત્યુક્ત્વા શ્રીહરિસ્તાં ચ વિરરામ ચ નારદ ।
સા ચ દેહં પરિત્યજ્ય દિવ્યરૂપં વિધાય ચ

યથા શ્રીશ્ચ તથા સા ચાપ્યુવાસ હરિવક્ષસિ ।
સ જગામ તયા સાર્ધં વૈકુણ્ઠં કમલાપતિઃ

લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ગઙ્‌ગા તુલસી ચાપિ નારદ ।
હરેઃ પ્રિયાશ્ચતસ્રશ્ચ બભૂવુરીશ્વરસ્ય ચ

સદ્યસ્તદ્દેહજાતા ચ બભૂવ ગણ્ડકી નદી ।
ઈશ્વરઃ સોઽપિ શૈલશ્ચ તત્તીરે પુણ્યદો નૃણામ્

કુર્વન્તિ તત્ર કીટાશ્ચ શિલાં બહુવિધાં મુને ।
જલે પતન્તિ યા યાશ્ચ ફલદાસ્તાશ્ચ નિશ્ચિતમ્

સ્થલસ્થાઃ પિઙ્‌ગલા જ્ઞેયાશ્ચોપતાપાદ્રવેરિતિ ।
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યા સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
નારાયણનારદસંવાદે તુલસીમાહાત્મ્યેન સહ શાલગ્રામમહત્ત્વવર્ણનં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ