દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.21

શઙ્‌ખચૂડકૃતે પ્રબોધવાક્યવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
શ્રીકૃષ્ણં મનસા ધ્યાત્વા રક્ષઃ કૃષ્ણપરાયણઃ ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય પુષ્પતલ્પાન્મનોહરાત્

રાત્રિવાસઃ પરિત્યજ્ય સ્નાત્વા મઙ્‌ગલવારિણા ।
ધૌતે ચ વાસસી ધૃત્વા કૃત્વા તિલકમુજ્જ્વલમ્

ચકારાહ્નિકમાવશ્યમભીષ્ટદેવવન્દનમ્ ।
દધ્યાજ્યમધુલાજાંશ્ચ દદર્શ વસ્તુ મઙ્‌ગલમ્

રત્‍નશ્રેષ્ઠં મણિશ્રેષ્ઠં વસ્ત્રશ્રેષ્ઠં ચ કાઞ્ચનમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ ભક્ત્યા યથા નિત્યં ચ નારદ

અમૂલ્યરત્‍નં યત્કિઞ્ચિન્મુક્તામાણિક્યહીરકમ્ ।
દદૌ વિપ્રાય ગુરવે યાત્રામઙ્‌ગલહેતવે

ગજરત્‍નમશ્વરત્‍નં ધનરત્‍નં મનોહરમ્ ।
દદૌ સર્વં દરિદ્રાય વિપ્રાય મઙ્‌ગલાય ચ

ભાણ્ડારાણાં સહસ્રાણિ નગરાણાં દ્વિલક્ષકમ્ ।
ગ્રામાણાં શતકોટિં ચ બ્રાહ્મણાય દદૌ મુદા

પુત્રં કૃત્વા તુ રાજેન્દ્રં સર્વેષુ દાનવેષુ ચ ।
પુત્રં સમર્પ્ય ભાર્યાં તાં રાજ્યં ચ સર્વસમ્પદમ્

પ્રજાનુચરસઙ્‌ઘં ચ ભાણ્ડારં વાહનાદિકમ્ ।
સ્વયં સન્નાહયુક્તશ્ચ ધનુષ્પાણિર્બભૂવ હ

ભૃત્યદ્વારા ક્રમેણૈવ ચકાર સૈન્યસઞ્ચયમ્ ।
અશ્વાનાં ચ ત્રિલક્ષેણ લક્ષેણ વરહસ્તિનામ્

રથાનામયુતેનૈવ ધાનુષ્કાણાં ત્રિકોટિભિઃ ।
ત્રિકોટિભિર્વર્મિણાં ચ શૂલિનાં ચ ત્રિકોટિભિઃ

કૃતા સેનાપરિમિતા દાનવેન્દ્રેણ નારદ ।
તસ્યાં સેનાપતિશ્ચૈવ યુદ્ધશાસ્ત્રવિશારદઃ

મહારથઃ સ વિજ્ઞેયો રથિનાં પ્રવરો રણે ।
ત્રિલક્ષાક્ષૌહિણીસેનાપતિં કૃત્વા નરાધિપઃ

ત્રિંશદક્ષૌહિણીબાધં ભાણ્ડૌઘં ચ ચકાર હ ।
બહિર્બભૂવ શિવિરાન્મનસા શ્રીહરિં સ્મરન્

રત્‍નેન્દ્રસારનિર્માણવિમાનમારુરોહ સઃ ।
ગુરુવર્ગાન્પુરસ્કૃત્ય પ્રયયૌ શઙ્‌કરાન્તિકમ્

પુષ્પભદ્રાનદીતીરે યત્રાક્ષયવટઃ શુભઃ ।
સિદ્ધાશ્રમં ચ સિદ્ધાનાં સિદ્ધિક્ષેત્રં ચ નારદ

કપિલસ્ય તપઃસ્થાનં પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ।
પશ્ચિમોદધિપૂર્વે ચ મલયસ્ય ચ પશ્ચિમે

શ્રીશૈલોત્તરભાગે ચ ગન્ધમાદનદક્ષિણે ।
પઞ્ચયોજનવિસ્તીર્ણા દૈર્ઘ્યે શતગુણા તથા

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્‌કાશા ભારતે ચ સુપુણ્યદા ।
શાશ્વતી જલપૂર્ણા ચ પુષ્પભદ્રા નદી શુભા

લવણાબ્ધિપ્રિયા ભાર્યા શશ્વત્સૌભાગ્યસંયુતા ।
શરાવતીમિશ્રિતા ચ નિર્ગતા સા હિમાલયાત્

ગોમતીં વામતઃ કૃત્વા પ્રવિષ્ટા પશ્ચિમોદધૌ ।
તત્ર ગત્વા શઙ્‌ખચૂડો દદર્શ ચન્દ્રશેખરમ્

વટમૂલે સમાસીનં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્ ।
કૃત્વા યોગાસનં દૃષ્ટ્વા મુદ્રાયુક્તં ચ સસ્મિતમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્‌કાશં જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા ।
ત્રિશલપટ્ટિશધરં વ્યાઘ્રચર્મામ્બરં વરમ્

ભક્તમૃત્યુહરં શાન્તં ગૌરીકાન્તં મનોહરમ્ ।
તપસાં ફલદાતારં દાતારં સર્વસમ્પદામ્

આશુતોષં પ્રસન્નાસ્યં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્ ।
વિશ્વનાથં વિશ્વબીજં વિશ્વરૂપં ચ વિશ્વજમ્

વિશ્વમ્ભરં વિશ્વવરં વિશ્વસંહારકારકમ્ ।
કારણં કારણાનાં ચ નરકાર્ણવતારણમ્

જ્ઞાનપ્રદં જ્ઞાનબીજં જ્ઞાનાનન્દં સનાતનમ્ ।
અવરુહ્ય વિમાનાચ્ચ તં દૃષ્ટ્વા દાનવેશ્વરઃ

સર્વૈઃ સાર્ધં ભક્તિયુક્તઃ શિરસા પ્રણનામ સઃ ।
વામતો ભદ્રકાલીં ચ સ્કન્દં ચ તત્પુરઃ સ્થિતમ્

આશિષં ચ દદૌ તસ્મૈ કાલી સ્કન્દશ્ચ શઙ્‌કરઃ ।
ઉત્તસ્થુરાગતં દૃષ્ટ્વા સર્વે નન્દીશ્વરાદયઃ

પરસ્પરં ચ ભાષન્તે ચક્રુસ્તત્ર ચ સામ્પ્રતમ્ ।
રાજા કૃત્વા ચ સમ્ભાષામુવાસ શિવસન્નિધૌ

પ્રસન્નાત્મા મહાદેવો ભગવાંસ્તમુવાચ હ ।
મહાદેવ ઉવાચ
વિધાતા જગતાં બ્રહ્મા પિતા ધર્મસ્ય ધર્મવિત્

મરીચિસ્તસ્ય પુત્રશ્ચ વૈષ્ણવાશ્ચાપિ ધાર્મિકઃ ।
કશ્યપશ્ચાપિ તત્પુત્રો ધર્મિષ્ઠશ્ચ પ્રજાપતિઃ

દક્ષઃ પ્રીત્યા દદૌ તસ્મૈ ભક્ત્યા કન્યાસ્ત્રયોદશ ।
તાસ્વેકા ચ દનુઃ સાધ્વી તત્સૌભાગ્યવિવર્ધિતા

ચત્વારિંશદ્દનોઃ પુત્રા દાનવાસ્તેજસોલ્બણાઃ ।
તેષ્વેકો વિપ્રચિત્તિશ્ચ મહાબલપરાક્રમઃ

તત્પુત્રો ધાર્મિકો દમ્ભો વિષ્ણુભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
જજાપ પરમં મન્ત્રં પુષ્કરે લક્ષવત્સરમ્

શુક્રાચાર્યં ગુરું કૃત્વા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
તદા ત્વાં તનયં પ્રાપ પરં કૃષ્ણપરાયણમ્

પુરા ત્વં પાર્ષદો ગોપો ગોપેષ્વપિ સુધાર્મિકઃ ।
અધુના રાધિકાશાપાદ્‍ભારતે દાનવેશ્વરઃ

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં તુચ્છં મેને ચ વૈષ્ણવઃ ।
સાલોક્યસાર્ષ્ટિસાયુજ્યસામીપ્યં ચ હરેરપિ

દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વૈષ્ણવાઃ સેવનં વિના ।
બ્રહ્મત્વમમરત્વં વા તુચ્છં મેને ચ વૈષ્ણવઃ

ઇન્દ્રત્વં વા મનુત્વં વા ન મેને ગણનાસુ ચ ।
કૃષ્ણભક્તસ્ય તે કિં વા દેવાનાં વિષયે ભ્રમે

દેહિ રાજ્યં ચ દેવાનાં મત્પ્રીતિં રક્ષ ભૂમિપ ।
સુખં સ્વરાજ્યે ત્વં તિષ્ઠ દેવાસ્તિષ્ઠન્તુ વૈ પદે

અલં ભૂતવિરોધેન સર્વે કશ્યપવંશજાઃ ।
યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ

જ્ઞાતિદ્રોહસ્ય પાપાનિ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ।
સ્વસમ્પદાં ચ હાનિં ચ યદિ રાજેન્દ્ર મન્યસે

સર્વાવસ્થા ચ સમતાં કેષાં યાતિ ચ સર્વદા ।
બ્રહ્મણશ્ચ તિરોભાવો લયે પ્રાકૃતિકે સદા

આવિર્ભાવઃ પુનસ્તસ્ય પ્રભાવાદીશ્વરેચ્છયા ।
જ્ઞાનવૃદ્ધિશ્ચ તપસા સ્મૃતિલોપશ્ચ નિશ્ચિતમ્

કરોતિ સૃષ્ટિં જ્ઞાનેન સ્રષ્ટા સોઽપિ ક્રમેણ ચ ।
પરિપૂર્ણતમો ધર્મઃ સત્યે સત્યાશ્રયે સદા

ત્રિભાગઃ સોઽપિ ત્રેતાયાં દ્વિભાગો દ્વાપરે સ્મૃતઃ ।
એકભાગઃ કલૌ પૂર્વં તદંશશ્ચ કમેણ ચ

કલામાત્રં કલેઃ શેષે કુહ્વાં ચન્દ્રકલા યથા ।
યાદૃક્ તેજો રવેર્ગ્નીષ્મે ન તાદૃક્ શિશિરે પુનઃ

દિનેષુ યાદૃઙ્‌મધ્યાહ્ને સાયં પ્રાતર્ન તત્સમમ્ ।
ઉદયં યાતિ કાલેન બાલતાં ચ ક્રમેણ ચ

પ્રકાણ્ડતાં ચ તત્પશ્ચાત્કાલેઽસ્તં પુનરેતિ સઃ ।
દિને પ્રચ્છન્નતાં યાતિ કાલેન દુર્દિને ઘને

રાહુગ્રસ્તે કમ્પિતશ્ચ પુનરેવ પ્રસન્નતામ્ ।
પરિપૂર્ણતમશ્ચન્દ્રઃ પૂર્ણિમાયાં ચ જાયતે

તાદૃશો ન ભવેન્નિત્યં ક્ષયં યાતિ દિને દિને ।
પુનશ્ચ પુષ્ટિમાયાતિ પરં કુહ્વા દિને દિને

સમ્પદ્યુક્તઃ શુક્લપક્ષે કૃષ્ણે મ્લાનશ્ચ યક્ષ્મણા ।
રાહુગ્રસ્તે દિને મ્લાનો દુર્દિને ન વિરોચતે

કાલે ચન્દ્રો ભવેચ્છુક્લો ભ્રષ્ટશ્રીઃ કાલભેદતઃ ।
ભવિષ્યતિ બલિશ્ચેન્દ્રો ભ્રષ્ટશ્રીઃ સુતલેઽધુના

કાલેન પૃથ્વી સસ્યાઢ્યા સર્વાધારા વસુન્ધરા ।
કાલે જલે નિમગ્ના સા તિરોભૂતામ્બુવિપ્લુતા

કાલે નશ્યન્તિ વિશ્વાનિ પ્રભવન્ત્યેવ કાલતઃ ।
ચરાચરાશ્ચ કાલેન નશ્યન્તિ પ્રભવન્તિ ચ

ઈશ્વરસ્યૈવ સમતા બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
અહં મૃત્યુઞ્જયો યસ્માદસંખ્યં પ્રાકૃતં લયમ્

આદર્શં ચાપિ દ્રક્ષ્યામિ વારં વારં પુનઃ પુનઃ ।
સ ચ પ્રકૃતિરૂપશ્ચ સ એવ પુરુષઃ સ્મૃતઃ

સ ચાત્મા સ ચ જીવશ્ચ નાનારૂપધરઃ પરઃ ।
કરોતિ સતતં યો હિ તનામગુણકીર્તનમ્

કાલે મૃત્યું સ જયતિ જન્મરોગભયં જરામ્ ।
સ્રષ્ટા કૃતો વિધિસ્તેન પાતા વિષ્ણુઃ કૃતો ભવેત્

અહં કૃતશ્ચ સંહર્તા વયં વિષયિણઃ કૃતાઃ ।
કાલાગ્નિરુદ્રં સંહારે નિયોજ્ય વિષયે નૃપ

અહં કરોમિ સતતં તન્નામગુણકીર્તનમ્ ।
તેન મૃત્યુઞ્જયોઽહં ચ જ્ઞાનેનાનેન નિર્ભયઃ

મૃત્યુર્મૃત્યુભયાદ્યાતિ વૈનતેયાદિવોરગાઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ ચ સર્વેશઃ સર્વભાવેન તત્પરઃ

વિરરામ ચ શમ્ભુશ્ચ સભામધ્યે ચ નારદ ।
રાજા તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રશશંસ પુનઃ પુનઃ

ઉવાચ મધુરં દેવં પરં વિનયપૂર્વકમ્ ।
શઙ્ખચૂડ ઉવાચ
ત્વયા યત્કથિતં દેવ નાન્યથા વચનં સ્મૃતમ્

તથાપિ કિઞ્ચિદ્યથાર્થં શ્રૂયતાં મન્નિવેદનમ્ ।
જ્ઞાતિદ્રોહે મહત્પાપં ત્વયોક્તમધુના ચ યત્

ગૃહીત્વા તસ્ય સર્વસ્વં કુતઃ પ્રસ્થાપિતો બલિઃ ।
મયા સમુદ્ધૃતં સર્વમૂર્ધ્વમૈશ્વર્યમીશ્વર

સુતલાચ્ચ સમુદ્ધર્તું નાલં તત્ર ગદાધરઃ ।
સભ્રાતૃકો હિરણ્યાક્ષઃ કથં દેવૈશ્ચ હિંસિતઃ

શુમ્ભાદયશ્ચાસુરાશ્ચ કથં દેવૈર્નિપાતિતાઃ ।
પુરા સમુદ્રમથને પીયૂષં ભક્ષિતં સુરૈઃ

ક્લેશભાજો વયં તત્ર તે સર્વે ફલભોગિનઃ ।
ક્રીડાભાણ્ડમિદં વિશ્વં પ્રકૃતેઃ પરમાત્મનઃ

યસ્મૈ યત્ર સ દદાતિ તસ્યૈશ્વર્યં ભવેત્તદા ।
દેવદાનવયોર્વાદઃ શશ્વન્નૈમિત્તિકઃ સદા

પરાજયો જયસ્તેષાં કાલેઽસ્માકં ક્રમેણ ચ ।
તદાવયોર્વિરોધે વાઽઽગમનં નિષ્કલં પરમ્

સમસમ્બન્ધિનો બન્ધોરીશ્વરસ્ય મહાત્મનઃ ।
ઇયં તે મહતી લજ્જા યુદ્ધેઽસ્માભિઃ સહાધુના

જયે તતોઽધિકા કીર્તિર્હાનિશ્ચૈવ પરાજયે ।
ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય ચ ત્રિલોચનઃ

યથોચિતમુત્તરં તમુવાચ દાનવેશ્વરમ્ ।
મહાદેવ ઉવાચ
યુષ્માભિઃ સહ યુદ્ધે મે બ્રહ્મવંશસમુદ્‍ભવૈઃ

કા લજ્જા મહતી રાજન્નકીર્તિર્વા પરાજયે ।
યુદ્ધમાદૌ હરેરેવ મધુના કૈટભેન ચ

હિરણ્યકશિપોશ્ચૈવ સહ તેનાત્મના નૃપ ।
હિરણ્યાક્ષસ્ય યુદ્ધં ચ પુનસ્તેન ગદાભૃતા

ત્રિપુરૈઃ સહ યુદ્ધં ચ મયાપિ ચ પુરા કૃતમ્ ।
સર્વેશ્વર્યાઃ સર્વમાતુઃ પ્રકૃત્યાશ્ચ બભૂવ હ

સહ શુમ્ભાદિભિઃ પૂર્વં સમરઃ પરમાદ્‍ભુતઃ ।
પાર્ષદપ્રવરસ્ત્વં ચ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

યે યે હતાશ્ચ દૈતેયા નહિ કેઽપિ ત્વયા સમાઃ ।
કા લજ્જા મહતી રાજન્ મમ યુદ્ધે ત્વયા સહ

સુરાણાં શરણસ્યૈવ પ્રેષિતશ્ચ હરેરહો ।
દેહિ રાજ્યં ચ દેવાનામિતિ મે નિશ્ચિતં વચઃ

યુદ્ધં વા કુરુ મત્સાર્ધં વાગ્વ્યયે કિં પ્રયોજનમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા શઙ્‌કરસ્તત્ર વિરરામ ચ નારદ ।
ઉત્તસ્થૌ શઙ્‌ખચૂડશ્ચ હ્યમાત્યૈઃ સહ સત્વરમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદલસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
નારાયણનારદસંવાદે શઙ્‌ખચૂડકૃતે પ્રબોધવાક્યવર્ણનં નામેકવિંશોઽધ્યાયઃ