દેવી ભાગવત પુરાણ · શ્લોક 9.20-2

શઙ્‌ખચૂડેન સહ દેવાનાં સઙ્ગ્રામોદ્યોગવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
બ્રહ્મા શિવં સંનિયોજ્ય સંહારે દાનવસ્ય ચ ।
જગામ સ્વાલયં તૂર્ણં યથાસ્થાનં સુરોત્તમાઃ

ચન્દ્રભાગાનદીતીરે વટમૂલે મનોહરે ।
તત્ર તસ્થૌ મહાદેવો દેવવિસ્તારહેતવે

દૂતં કૃત્વા ચિત્રરથં ગન્ધર્વેશ્વરમીપ્સિતમ્ ।
શીઘ્રં પ્રસ્થાપયામાસ શઙ્‌ખચૂડાન્તિકં મુદા

સર્વેશ્વરાજ્ઞયા શીઘ્રં યયૌ તન્નગરં પરમ્ ।
મહેન્દ્રનગરોત્કૃષ્ટં કુબેરભવનાધિકમ્

પઞ્ચયોજનવિસ્તીર્ણં દૈર્ઘ્યે તદ્‌ દ્વિગુણં ભવેત્ ।
સ્ફટિકાકારમણિભિર્નિર્મિતં યાનવેષ્ટિતમ્

સપ્તભિઃ પરિખાભિશ્ચ દુર્ગમાભિઃ સમન્વિતમ્ ।
જ્વલદગ્નિનિભૈઃ શશ્વત્કલ્પિતં રત્‍નકોટિભિઃ

યુક્તં ચ વીથીશતકૈર્મણિવેદિવિચિત્રિતૈઃ ।
પરિતો વણિજાં સૌધૈર્નાનાવસ્તુવિરાજિતૈઃ

સિન્દૂરાકારમણિભિર્નિર્મિતૈશ્ચ વિચિત્રિતૈઃ ।
ભૂષિતં ભૂષિતૈર્દિવ્યૈરાશ્રમૈઃ શતકોટિભિઃ

ગત્વા દદર્શ તન્મધ્યે શઙ્‌ખચૂડાલયં પરમ્ ।
અતીવ વલયાકારં યથા પૂર્ણેન્દુમણ્ડલમ્

જ્વલદગ્નિશિખાક્તાભિઃ પરિખાભિશ્ચતસૃભિઃ ।
તદ્દુર્ગમં ચ શત્રૂણામન્યેષાં સુગમં સુખમ્

અત્યુચ્ચૈર્ગગનસ્પર્શિમણિશૃઙ્‌ગવિરાજિતમ્ ।
રાજિતં દ્વાદશદ્વારૈર્દ્વારપાલસમન્વિતમ્

મણીન્દ્રસારનિર્માણૈઃ શોભિતં લક્ષમન્દિરૈઃ ।
શોભિતં રત્‍નસોપાનૈ રત્‍નસ્તમ્ભવિરાજિતમ્

તદ્‌ દૃષ્ટ્વા પુષ્પદન્તોઽપિ વરં દ્વારં દદર્શ સઃ ।
દ્વારે નિયુક્તં પુરુષં શૂલહસ્તં ચ સસ્મિતમ્

તિષ્ઠન્તં પિઙ્‌ગલાક્ષં ચ તામ્રવર્ણં ભયઙ્‌કરમ્ ।
કથયામાસ વૃત્તાન્તં જગામ તદનુજ્ઞયા

અતિક્રમ્ય ચ તદ્દ્વારં જગામાભ્યન્તરં પુનઃ ।
ન કોઽપિ રક્ષતિ શ્રુત્વા દૂતરૂપં રણસ્ય ચ

ગત્વા સોઽભ્યન્તરદ્વારં દ્વારપાલમુવાચ હ ।
રણસ્ય સર્વવૃત્તાન્તં વિજ્ઞાપયત માચિરમ્

સ ચ તં કથયિત્વા ચ દૂતો ગન્તુમુવાચ હ ।
સ ગત્વા શઙ્‌ખચૂડં તં દદર્શ સુમનોહરમ્

રાજમણ્ડલમધ્યસ્થં સ્વર્ણસિંહાસને સ્થિતમ્ ।
મણીન્દ્રરચિતં દિવ્યં રત્‍નદણ્ડસમન્વિતમ્

રત્‍નકૃત્રિમપુષ્પૈશ્ચ પ્રશસ્તૈઃ શોભિતં સદા ।
ભૃત્યેન મસ્તકન્યસ્તં સ્વર્ણચ્છત્રં મનોહરમ્

સેવિતં પાર્ષદગણૈ રુચિરૈઃ શ્વેતચામરૈઃ ।
સુવેષં સુન્દરં રમ્યં રત્‍નભૂષણભૂષિતમ્

માલ્યેન લેપનં સૂક્ષ્મં સુવસ્ત્રં દધતં મુને ।
દાનવેન્દ્રૈઃ પરિવૃતં સુવેષૈશ્ચ ત્રિકોટિભિઃ

શતકોટિભિરન્યૈશ્ચ ભ્રમદ્‌ભિરસ્ત્રપાણિભિઃ ।
એવંભૂતઞ્ચ તં દૃષ્ટ્વા પુષ્પદન્તઃ સવિસ્મયઃ

ઉવાચ સ ચ વૃત્તાન્તં યદુક્તં શઙ્‌કરેણ ચ ।
પુષ્પદન્ત ઉવાચ
રાજેન્દ્ર શિવભૃત્યોઽહં પુષ્પદન્તાભિધઃ પ્રભો

યદુક્તં શઙ્‌કરેણૈવ તદ્‌ બ્રવીમિ નિશામય ।
રાજ્યં દેહિ ચ દેવાનામધિકારં ચ સામ્પ્રતમ્

દેવાશ્ચ શરણાપન્ના દેવેશં શ્રીહરિં પરમ્ ।
હરિર્દત્ત્વાસ્ય શૂલં ચ તેન પ્રસ્થાપિતઃ શિવઃ

પુષ્પભદ્રાનદીતીરે વટમૂલે ત્રિલોચનઃ ।
વિષયં દેહિ તેષાં ચ યુદ્ધં વા કુરુ નિશ્ચિતમ્

ગત્વા વક્ષ્યામિ કિં શમ્ભુમથ તદ્વદ મામપિ ।
દૂતસ્ય વચનં શ્રુત્વા શઙ્‌ખચૂડઃ પ્રહસ્ય ચ

પ્રભાતેઽહં ગમિષ્યામિ ત્વં ચ ગચ્છેત્યુવાચ હ ।
સ ગત્વોવાચ તં તૂર્ણં વટમૂલસ્થમીશ્વરમ્

શઙ્‌ખચૂડસ્ય વચનં તદીયં તન્મુખોદિતમ્ ।
એતસ્મિન્નન્તરે સ્કન્દ આજગામ શિવાન્તિકમ્

વીરભદ્રશ્ચ નન્દી ચ મહાકાલઃ સુભદ્રકઃ ।
વિશાલાક્ષશ્ચ બાણશ્ચ પિઙ્‌ગલાક્ષો વિકમ્પનઃ

વિરૂપો વિકૃતિશ્ચૈવ મણિભદ્રશ્ચ બાષ્કલઃ ।
કપિલાખ્યો દીર્ઘદંષ્ટ્રો વિકટસ્તામ્રલોચનઃ

કાલકણ્ઠો બલીભદ્રઃ કાલજિહ્નઃ કુટીચરઃ ।
બલોન્મત્તો રણશ્લાઘી દુર્જયો દુર્ગમસ્તથા

અષ્ટૌ ચ ભૈરવા રૌદ્રા રુદ્રાશ્ચૈકાદશ સ્મૃતાઃ ।
વસવોઽષ્ટૌ વાસવશ્ચ આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

હુતાશનશ્ચ ચન્દ્રશ્ચ વિશ્વકર્માશ્વિનૌ ચ તૌ ।
કુબેરશ્ચ યમશ્ચૈવ જયન્તો નલકૂબરઃ

વાયુશ્ચ વરુણશ્ચૈવ બુધશ્ચ મઙ્‌ગલસ્તથા ।
ધર્મશ્ચ શનિરીશાનઃ કામદેવશ્ચ વીર્યવાન્

ઉગ્રદંષ્ટ્રા ચોગ્રદણ્ડા કોટરા કૈટભી તથા ।
સ્વયં ચાષ્ટભુજા દેવી ભદ્રકાલી ભયઙ્‌કરી

રત્‍નેન્દ્રસારનિર્માણવિમાનોપરિ સંસ્થિતા ।
રક્તવસ્ત્રપરીધાના રક્તમાલ્યાનુલેપના

નૃત્યન્તી ચ હસન્તી ચ ગાયન્તી સુસ્વરં મુદા ।
અભયં દદાતિ ભક્તેભ્યોઽભયા સા ચ ભયં રિપુમ્

બિભ્રતી વિકટાં જિહ્વાં સુલોલાં યોજનાયતામ્ ।
શઙ્‌ખચક્રગદાપદ્મખડ્ગચર્મધનુઃશરાન્

ખર્પરં વર્તુલાકારં ગમ્ભીરં યોજનાયતમ્ ।
ત્રિશૂલં ગગનસ્પર્શિ શક્તિં ચ યોજનાયતામ્

મુદ્‌ગરં મુસલં વજ્રં ખેટં ફલકમુજ્જ્વલમ્ ।
વૈષ્ણવાસ્ત્રં વારુણાસ્ત્રં વાહ્નેયં નાગપાશકમ્

નારાયણાસ્ત્રં ગાન્ધર્વં બ્રહ્માસ્ત્રં ગારુડં તથા ।
પર્જન્યાસ્ત્રં પાશુપતં જૃમ્ભણાસ્ત્રં ચ પાર્વતમ્

માહેશ્વરાસ્ત્રં વાયવ્યં દણ્ડં સમ્મોહનં તથા ।
અવ્યર્થમસ્ત્રકં દિવ્યં દિવ્યાસ્ત્રશતકં પરમ્

આગત્ય તત્ર તસ્થૌ ચ યોગિનીનાં ત્રિકોટિભિઃ ।
સાર્ધં ચ ડાકિનીનાં ચ વિકટાનાં ત્રિકોટિભિઃ

ભૂતપ્રેતપિશાચાશ્ચ કૂષ્માણ્ડા બ્રહ્મરાક્ષસાઃ ।
વેતાલા રાક્ષસાશ્ચૈવ યક્ષાશ્ચૈવ તુ કિન્નરાઃ

તાભિશ્ચૈવ સહ સ્કન્દઃ પ્રણમ્ય ચન્દ્રશેખરમ્ ।
પિતુઃ પાર્શ્વે સહાયાર્થં સમુવાસ તદાજ્ઞયા

અથ દૂતે ગતે તત્ર શઙ્‌ખચૂડઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉવાચ તુલસીં વાર્તાં ગત્વાભ્યન્તરમેવ ચ

રણવાર્તાં ચ સા શ્રુત્વા શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકા ।
ઉવાચ મધુરં સાધ્વી હૃદયેન વિદૂયતા

તુલસ્યુવાચ
હે પ્રાણબન્ધો હે નાથ તિષ્ઠ મે વક્ષસિ ક્ષણમ્ ।
હે પ્રાણાધિષ્ઠાતૃદેવ રક્ષ મે જીવિતં ક્ષણમ્

ભુંક્ષ્વ જન્મ સમાસાદ્ય યન્મે મનસિ વાઞ્છિતમ્ ।
પશ્યામિ ત્વાં ક્ષણં કિઞ્ચિલ્લોચનાભ્યાં ચ સાદરમ્

આન્દોલયન્તે પ્રાણા મે મનો દગ્ધં ચ સન્તતમ્ ।
દુઃસ્વપ્નશ્ચ મયા દૃષ્ટશ્ચાદ્યૈવ ચરમે નિશિ

તુલસીવચનં શ્રુત્વા ભુક્ત્વા પીત્વા નૃપેશ્વર ।
ઉવાચ વચનં પ્રાજ્ઞો હિતં સત્યં યથોચિતમ્

શંખચૂડ ઉવાચ
કાલેન યોજિતં સર્વં કર્મભોગનિબન્ધનમ્ ।
શુભં હર્ષઃ સુખં દુઃખં ભયં શોકશ્ચ મઙ્‌ગલમ્

કાલે ભવન્તિ વૃક્ષાશ્ચ સ્કન્ધવન્તશ્ચ કાલતઃ ।
ક્રમેણ પુષ્પવન્તશ્ચ ફલવન્તશ્ચ કાલતઃ

તેષાં ફલાનિ પક્વાનિ પ્રભવન્ત્યેવ કાલતઃ ।
તે સર્વે ફલિતાઃ કાલે પાતં યાન્તિ ચ કાલતઃ

કાલે ભવન્તિ વિશ્વાનિ કાલે નશ્યન્તિ સુન્દરિ ।
કાલાત્સ્રષ્ટા ચ સૃજતિ પાતા પાતિ ચ કાલતઃ

સંહર્તા સંહરેત્કાલે ક્રમેણ સઞ્ચરન્તિ તે ।
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનામીશ્વરઃ પ્રકૃતિઃ પરા

સ્રષ્ટા પાતા ચ સંહર્તા સ ચાત્મા કાલનર્તકઃ ।
કાલે સ એવ પ્રકૃતિં સ્વાભિન્નાં સ્વેચ્છયા પ્રભુઃ

નિર્માય કૃતવાન્સર્વાન્વિશ્વસ્થાંશ્ચ ચરાચરાન્ ।
સર્વેશઃ સર્વરૂપશ્ચ સર્વાત્મા પરમેશ્વરઃ

જનં જનેન જનિતા જનં પાતિ જનેન યઃ ।
જનં જનેન હરતે તં દેવં ભજ સામ્પ્રતમ્

યસ્યાજ્ઞયા વાતિ વાતઃ શીઘ્રગામી ચ સામ્પ્રતમ્ ।
યસ્યાજ્ઞયા ચ તપનસ્તપત્યેવ યથાક્ષણમ્

યથાક્ષણં વર્ષતીન્દ્રો મૃત્યુશ્ચરતિ જન્તુષુ ।
યથાક્ષણં દહત્યગ્નિશ્ચન્દ્રો ભ્રમતિ શીતવાન્

મૃત્યોર્મૃત્યું કાલકાલં યમસ્ય ચ યમં પરમ્ ।
વિભું સ્રષ્ટુશ્ચ સ્રષ્ટારં માતુશ્ચ માતૃકં ભવે

સંહર્તારં ચ સંહર્તુસ્તં દેવં શરણં વ્રજ ।
કો વા બન્ધુશ્ચ કેષાં વા સર્વબન્ધું ભજ પ્રિયે

અહં કો વા ચ ત્વં કા વા વિધિના યોજિતઃ પુરા ।
ત્વયા સાર્ધં કર્મણા ચ પુનસ્તેન વિયોજિતઃ

અજ્ઞાની કાતરઃ શોકે વિપત્તૌ ન ચ પણ્ડિતઃ ।
સુખે દુઃખે ભ્રમત્યેવ કાલનેમિક્રમેણ ચ

નારાયણં તં સર્વેશં કાન્તં યાસ્યસિ નિશ્ચિતમ્ ।
તપઃ કૃતં યદર્થં ચ પુરા બદરિકાશ્રમે

મયા ત્વં તપસા લબ્ધા બ્રહ્મણસ્તુ વરેણ ચ ।
હર્યર્થે યત્તવ તપો હરિં પ્રાપ્સ્યસિ કામિનિ

વૃન્દાવને ચ ગોવિન્દં ગોલોકે ત્વં લભિષ્યસિ ।
અહં યાસ્યામિ તલ્લોકં તનું ત્યક્ત્વા ચ દાનવીમ્

તત્ર દ્રક્ષ્યસિ માં ત્વં ચ દ્રક્ષ્યામિ ત્વાં ચ સામ્પ્રતમ્ ।
અગમં રાધિકાશાપાદ્‍ભારતં ચ સુદુર્લભમ્

પુનર્યાસ્યામિ તત્રૈવ કઃ શોકો મે શૃણુ પ્રિયે ।
ત્વં ચ દેહં પરિત્યજ્ય દિવ્યરૂપં વિધાય ચ

તત્કાલં પ્રાપ્સ્યસિ હરિં મા કાન્તે કાતરા ભવ ।
ઇત્યુક્ત્વા ચ દિનાન્તે ચ તયા સાર્ધં મનોહરમ્

સુષ્વાપ શોભને તલ્પે પુષ્પચન્દનચર્ચિતે ।
નાનાપ્રકારવિભવં ચકાર રત્‍નમન્દિરે

રત્‍નપ્રદીપસંયુક્તે સ્ત્રીરત્‍નં પ્રાપ્ય સુન્દરીમ્ ।
નિનાય રજનીં રાજા ક્રીડાકૌતુકમઙ્‌ગલૈઃ

કૃત્વા વક્ષસિ તાં કાન્તાં રુદતીમતિદુઃખિતામ્ ।
કૃશોદરીં નિરાહારાં નિમગ્નાં શોકસાગરે

પુનસ્તાં બોધયામાસ દિવ્યજ્ઞાનેન જ્ઞાનવિત્ ।
પુરા કૃષ્ણેન યદ્દત્તં ભાણ્ડીરે તત્ત્વમુત્તમમ્

સ ચ તસ્યૈ દદૌ સર્વં સર્વશોકહરં પરમ્ ।
જ્ઞાનં સમ્પ્રાપ્ય સા દેવી પ્રસન્નવદનેક્ષણા

ક્રીડાં ચકાર હર્ષેણ સર્વં મત્વેતિ નશ્વરમ્ ।
તૌ દમ્પતી ચ ક્રીડન્તૌ નિમગ્નૌ સુખસાગરે

પુલકાઞ્ચિતસર્વાઙ્‌ગૌ મૂર્ચ્છિતૌ નિર્જને મુને ।
અઙ્‌ગપ્રત્યઙ્‌ગસંયુક્તૌ સુપ્રીતૌ સુરતોત્સુકો

એકાઙ્‌ગૌ ચ તથા તૌ દ્વૌ ચાર્ધનારીશ્વરો યથા ।
પ્રાણેશ્વરં ચ તુલસી મેને પ્રાણાધિકં પરમ્

પ્રાણાધિકાં ચ તાં મેને રાજા પ્રાણેશ્વરીં સતીમ્ ।
તૌ સ્થિતૌ સુખસુપ્તૌ ચ તન્દ્રિતૌ સુન્દરૌ સમૌ

સુવેષૌ સુખસમ્ભોગાદચેષ્ટૌ સુમનોહરૌ ।
ક્ષણં સુચેતનૌ તૌ ચ કથયન્તૌ રસાશ્રયાત્

કથાં મનોરમાં દિવ્યાં હસન્તૌ ચ ક્ષણં પુનઃ ।
ક્ષણં ચ કેલિસંયુક્તૌ રસભાવસમન્વિતૌ

સુરતે વિરતિર્નાસ્તિ તૌ તદ્વિષયપણ્ડિતૌ ।
સતતં જયયુક્તૌ દ્વૌ ક્ષણં નૈવ પરાજિતૌ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
નારાયણનારદસંવાદે શઙ્‌ખચૂડેન સહ દેવાનાં સઙ્ગ્રામોદ્યોગવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ