દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.1

પ્રકૃતિચરિત્રવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ગણેશજનની દુર્ગા રાધા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ।
સાવિત્રી ચ સૃષ્ટિવિધૌ પ્રકૃતિઃ પઞ્ચધા સ્મૃતા

નારદ ઉવાચ
આવિર્બભૂવ સા કેન કા વા સા જ્ઞાનિનાંવર ।
કિં વા તલ્લક્ષણં સાધો બભૂવ પઞ્ચધા કથમ્

સર્વાસાં ચરિતં પૂજાવિધાનં ગુણ ઈપ્સિતઃ ।
અવતારઃ કુત્ર કસ્યાસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
પ્રકૃતેર્લક્ષણં વત્સ કો વા વક્તું ક્ષમો ભવેત્ ।
કિઞ્ચિત્તથાપિ વક્ષ્યામિ યચ્છ્રુતં ધર્મવક્ત્રતઃ

પ્રકૃષ્ટવાચકઃ પ્રશ્ન કૃતિશ્ચ સૃષ્ટિવાચકઃ ।
સૃષ્ટૌ પ્રકૃષ્ટા યા દેવી પ્રકૃતિઃ સા પ્રકીર્તિતા

ગુણે સત્ત્વે પ્રકૃષ્ટે ચ પ્રશબ્દો વર્તતે શ્રુતઃ ।
મધ્યમે રજસિ કૃશ્ચ તિશબ્દસ્તમસિ સ્મૃતઃ

ત્રિગુણાત્મસ્વરૂપા યા સા ચ શક્તિસમન્વિતા ।
પ્રધાના સૃષ્ટિકરણે પ્રકૃતિસ્તેન કથ્યતે

પ્રથમે વર્તતે પ્રશ્ન કૃતિશ્ચ સૃષ્ટિવાચકઃ ।
સૃષ્ટેરાદૌ ચ યા દેવી પ્રકૃતિઃ સા પ્રકીર્તિતા

યોગેનાત્મા સૃષ્ટિવિધૌ દ્વિધારૂપો બભૂવ સઃ ।
પુમાંશ્ચ દક્ષિણાર્ધાઙ્‌ગો વામાર્ધા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા

સા ચ બ્રહ્મસ્વરૂપા ચ નિત્યા સા ચ સનાતની ।
યથાઽઽત્મા ચ તથા શક્તિર્યથાગ્નૌ દાહિકા સ્થિતા

અત એવ હિ યોગીન્દ્રૈઃ સ્ત્રીપુમ્ભેદો ન મન્યતે ।
સર્વં બ્રહ્મમયં બ્રહ્મઞ્છશ્વત્સદપિ નારદ

સ્વેચ્છામયસ્યેચ્છયા ચ શ્રીકૃષ્ણસ્ય સિસૃક્ષયા ।
સાઽઽવિર્બભૂવ સહસા મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી

તદાજ્ઞયા પઞ્ચવિધા સૃષ્ટિકર્મવિભેદિકા ।
અથ ભક્તાનુરોધાદ્વા ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહા

ગણેશમાતા દુર્ગા યા શિવરૂપા શિવપ્રિયા ।
નારાયણી વિષ્ણુમાયા પૂર્ણબ્રહ્મસ્વરૂપિણી

બ્રહ્માદિદેવૈર્મુનિભિર્મનુભિઃ પૂજિતા સ્તુતા ।
સર્વાધિષ્ઠાતૃદેવી સા શર્વરૂપા સનાતની

ધર્મસત્યપુણ્યકીર્તિર્યશોમઙ્‌ગલદાયિની ।
સુખમોક્ષહર્ષદાત્રી શોકાર્તિદુઃખનાશિની

શરણાગતદીનાર્તપરિત્રાણપરાયણા ।
તેજઃસ્વરૂપા પરમા તદધિષ્ઠાતૃદેવતા

સર્વશક્તિસ્વરૂપા ચ શક્તિરીશસ્ય સન્તતમ્ ।
સિદ્ધેશ્વરી સિદ્ધિરૂપા સિદ્ધિદા સિદ્ધિરીશ્વરી

બુદ્ધિર્નિદ્રા ક્ષુત્પિપાસા છાયા તન્દ્રા દયા સ્મૃતિઃ ।
જાતિઃ ક્ષાન્તિશ્ચ ભ્રાન્તિશ્ચ શાન્તિઃ કાન્તિશ્ચ ચેતના

તુષ્ટિઃ પુષ્ટિસ્તથા લક્ષ્મીર્ધૃતિર્માયા તથૈવ ચ ।
સર્વશક્તિસ્વરૂપા સા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

ઉક્તઃ શ્રુતૌ શ્રુતગુણશ્ચાતિસ્વલ્પો યથાગમમ્ ।
ગુણોઽસ્ત્યનન્તોઽનન્તાયા અપરાં ચ નિશામય

શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપા યા પદ્મા સા પરમાત્મનઃ ।
સર્વસમ્પત્સ્વરૂપા સા તદધિષ્ઠાતૃદેવતા

કાન્તાતિદાન્તા શાન્તા ચ સુશીલા સર્વમઙ્‌ગલા ।
લોભમોહકામરોષમદાહઙ્‌કારવર્જિતા

ભક્તાનુરક્તા પત્યુશ્ચ સર્વાભ્યશ્ચ પતિવ્રતા ।
પ્રાણતુલ્યા ભગવતઃ પ્રેમપાત્રં પ્રિયંવદા

સર્વસસ્યાત્મિકા દેવી જીવનોપાયરૂપિણી ।
મહાલક્ષ્મીશ્ચ વૈકુણ્ઠે પતિસેવારતા સતી

સ્વર્ગે ચ સ્વર્ગલક્ષ્મીશ્ચ રાજલક્ષ્મીશ્ચ રાજસુ ।
ગૃહેષુ ગૃહલક્ષ્મીશ્ચ મર્ત્યાનાં ગૃહિણાં તથા

સર્વપ્રાણિષુ દ્રવ્યેષુ શોભારૂપા મનોહરા ।
કીર્તિરૂપા પુણ્યવતાં પ્રભારૂપા નૃપેષુ ચ

વાણિજ્યરૂપા વણિજાં પાપિનાં કલહાઙ્‌કુરા ।
દયારૂપા ચ કથિતા વેદોક્તા સર્વસમ્મતા

સર્વપૂજ્યા સર્વવન્દ્યા ચાન્યાં મત્તો નિશામય ।
વાગ્બુદ્ધિવિદ્યાજ્ઞાનાધિષ્ઠાત્રી ચ પરમાત્મનઃ

સર્વવિદ્યાસ્વરૂપા યા સા ચ દેવી સરસ્વતી ।
સા બુદ્ધિઃ કવિતા મેધા પ્રતિભા સ્મૃતિદા નૃણામ્

નાનાપ્રકારસિદ્ધાન્તભેદાર્થકલના મતા ।
વ્યાખ્યાબોધસ્વરૂપા ચ સર્વસન્દેહભઞ્જિની

વિચારકારિણી ગ્રન્થકારિણી શક્તિરૂપિણી ।
સ્વરસઙ્‌ગીતસન્ધાનતાલકારણરૂપિણી

વિષયજ્ઞાનવાગ્‍રૂપા પ્રતિવિશ્વોપજીવિની ।
વ્યાખ્યાવાદકરી શાન્તા વીણાપુસ્તકધારિણી

શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપા ચ સુશીલા શ્રીહરિપ્રિયા ।
હિમચન્દનકુન્દેન્દુકુમુદામ્ભોજસન્નિભા

યજન્તી પરમાત્માનં શ્રીકૃષ્ણં રત્‍નમાલયા ।
તપઃસ્વરૂપા તપસાં ફલદાત્રી તપસ્વિનામ્

સિદ્ધિવિદ્યાસ્વરૂપા ચ સર્વસિદ્ધિપ્રદા સદા ।
યયા વિના તુ વિપ્રૌઘો મૂકો મૃતસમઃ સદા

દેવી તૃતીયા ગદિતા શ્રુત્યુક્તા જગદમ્બિકા ।
યથાગમં યથાકિઞ્ચિદપરાં ત્વં નિબોધ મે

માતા ચતુર્ણાં વર્ણાનાં વેદાઙ્‌ગાનાં ચ છન્દસામ્ ।
સન્ધ્યાવન્દનમન્ત્રાણાં તન્ત્રાણાં ચ વિચક્ષણા

દ્વિજાતિજાતિરૂપા ચ જપરૂપા તપસ્વિની ।
બ્રહ્મણ્યતેજોરૂપા ચ સર્વસંસ્કારરૂપિણી

પવિત્રરૂપા સાવિત્રી ગાયત્રી બ્રહ્મણઃ પ્રિયા ।
તીર્થાનિ યસ્યાઃ સંસ્પર્શં વાઞ્છન્તિ હ્યાત્મશુદ્ધયે

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશા શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપિણી ।
પરમાનન્દરૂપા ચ પરમા ચ સનાતની

પરબ્રહ્મસ્વરૂપા ચ નિર્વાણપદદાયિની ।
બ્રહ્મતેજોમયી શક્તિસ્તદધિષ્ઠાતૃદેવતા

યત્પાદરજસા પૂતં જગત્સર્વં ચ નારદ ।
દેવી ચતુર્થી કથિતા પઞ્ચમીં વર્ણયામિ તે

પઞ્ચપ્રાણાધિદેવી યા પઞ્ચપ્રાણસ્વરૂપિણી ।
પ્રાણાધિકપ્રિયતમા સર્વાભ્યઃ સુન્દરી પરા

સર્વયુક્તા ચ સૌભાગ્યમાનિની ગૌરવાન્વિતા ।
વામાઙ્‌ગાર્ધસ્વરૂપા ચ ગુણેન તેજસા સમા

પરાવરા સારભૂતા પરમાદ્યા સનાતની ।
પરમાનન્દરૂપા ચ ધન્યા માન્યા ચ પૂજિતા

રાસક્રીડાધિદેવી શ્રીકૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
રાસમણ્ડલસમ્ભૂતા રાસમણ્ડલમણ્ડિતા

રાસેશ્વરી સુરસિકા રાસાવાસનિવાસિની ।
ગોલોકવાસિની દેવી ગોપીવેષવિધાયિકા

પરમાહ્લાદરૂપા ચ સન્તોષહર્ષરૂપિણી ।
નિર્ગુણા ચ નિરાકારા નિર્લિપ્તાઽઽત્મસ્વરૂપિણી

નિરીહા નિરહઙ્‌કારા ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહા ।
વેદાનુસારિધ્યાનેન વિજ્ઞાતા મા વિચક્ષણૈઃ

દૃષ્ટિદૃષ્ટા ન સા ચેશૈઃ સુરેન્દ્રૈર્મુનિપુઙ્‌ગવૈઃ ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકધરા નાનાલઙ્‌કારભૂષિતા

કોટિચન્દ્રપ્રભા પુષ્ટસર્વશ્રીયુક્તવિગ્રહા ।
શ્રીકૃષ્ણભક્તિદાસ્યૈકકરા ચ સર્વસમ્પદામ્

અવતારે ચ વારાહે વૃષભાનુસુતા ચ યા ।
યત્પાદપદ્મસંસ્પર્શાત્પવિત્રા ચ વસુન્ધરા

બ્રહ્માદિભિરદૃષ્ટા યા સર્વૈર્દૃષ્ટા ચ ભારતે ।
સ્ત્રીરત્‍નસારસમ્ભૂતા કૃષ્ણવક્ષઃસ્થલે સ્થિતા

યથામ્બરે નવઘને લોલા સૌદામની મુને ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ પ્રતપ્તં બ્રહ્મણા પુરા

યત્પાદપદ્મનખરદૃષ્ટયે ચાત્મશુદ્ધયે ।
ન ચ દૃષ્ટં ચ સ્વપ્નેઽપિ પ્રત્યક્ષસ્યાપિ કા કથા

તેનૈવ તપસા દૃષ્ટા ભુવિ વૃન્દાવને વને ।
કથિતા પઞ્ચમી દેવી સા રાધા ચ પ્રકીર્તિતા

અંશરૂપાઃ કલારૂપાઃ કલાંશાંશાંશસમ્ભવાઃ ।
પ્રકૃતેઃ પ્રતિવિશ્વેષુ દેવ્યશ્ચ સર્વયોષિતઃ

પરિપૂર્ણતમાઃ પઞ્ચ વિદ્યાદેવ્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
યા યાઃ પ્રધાનાંશરૂપા વર્ણયામિ નિશામય

પ્રધાનાંશસ્વરૂપા સા ગઙ્‌ગા ભુવનપાવની ।
વિષ્ણુવિગ્રહસમ્ભૂતા દ્રવરૂપા સનાતની

પાપિપાપેધ્મદાહાય જ્વલદગ્નિસ્વરૂપિણી ।
સુખસ્પર્શા સ્નાનપાનૈર્નિર્વાણપદદાયિની

ગોલોકસ્થાનપ્રસ્થાનસુખસોપાનરૂપિણી ।
પવિત્રરૂપા તીર્થાનાં સરિતાં ચ પરાવરા

શમ્ભુમૌલિજટામેરુમુક્તાપંક્તિસ્વરૂપિણી ।
તપઃસમ્પાદિની સદ્યો ભારતેષુ તપસ્વિનામ્

ચન્દ્રપદ્મક્ષીરનિભા શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપિણી ।
નિર્મલા નિરહઙ્‌કારા સાધ્વી નારાયણપ્રિયા

પ્રધાનાંશસ્વરૂપા ચ તુલસી વિષ્ણુકામિની ।
વિષ્ણુભૂષણરૂપા ચ વિષ્ણુપાદસ્થિતા સતી

તપઃસંકલ્પપૂજાદિસઙ્‌ઘસમ્પાદિની મુને ।
સારભૂતા ચ પુષ્પાણાં પવિત્રા પુણ્યદા સદા

દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં ચ સદ્યો નિર્વાણદાયિની ।
કલૌ કલુષશુષ્કેધ્મદહનાયાગ્નિરૂપિણી

યત્પાદપદ્મસંસ્પર્શાત્સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા ।
યત્સ્પર્શદર્શને ચૈવેચ્છન્તિ તીર્થાનિ શુદ્ધયે

યયા વિના ચ વિશ્વેષુ સર્વકર્મ ચ નિષ્ફલમ્ ।
મોક્ષદા યા મુમુક્ષૂણાં કામિની સર્વકામદા

કલ્પવૃક્ષસ્વરૂપા યા ભારતે વૃક્ષરૂપિણી ।
ભારતીનાં પ્રીણનાય જાતા યા પરદેવતા

પ્રધાનાંશસ્વરૂપા યા મનસા કશ્યપાત્મજા ।
શઙ્‌કરપ્રિયશિષ્યા ચ મહાજ્ઞાનવિશારદા

નાગેશ્વરસ્યાનન્તસ્ય ભગિની નાગપૂજિતા ।
નાગેશ્વરી નાગમાતા સુન્દરી નાગવાહિની

નાગેન્દ્રગણસંયુક્તા નાગભૂષણભૂષિતા ।
નાગેન્દ્રવન્દિતા સિદ્ધા યોગિની નગશાયિની

વિષ્ણુરૂપા વિષ્ણુભક્તા વિષ્ણુપૂજાપરાયણા ।
તપઃસ્વરૂપા તપસાં ફલદાત્રી તપસ્વિની

દિવ્યં ત્રિલક્ષવર્ષં ચ તપસ્તપ્ત્વા ચ યા હરેઃ ।
તપસ્વિનીષુ પૂજ્યા ચ તપસ્વિષુ ચ ભારતે

સર્વમન્ત્રાધિદેવી ચ જ્વલન્તી બ્રહ્મતેજસા ।
બ્રહ્મસ્વરૂપા પરમા બ્રહ્મભાવનતત્પરા

જરત્કારુમુનેઃ પત્‍ની કૃષ્ણાંશસ્ય પતિવ્રતા ।
આસ્તીકસ્ય મુનેર્માતા પ્રવરસ્ય તપસ્વિનામ્

પ્રધાનાંશસ્વરૂપા યા દેવસેના ચ નારદ ।
માતૃકાસુ પૂજ્યતમા સા ષષ્ઠી ચ પ્રકીર્તિતા

પુત્રપૌત્રાદિદાત્રી ચ ધાત્રી ત્રિજગતાં સતી ।
ષષ્ઠાંશરૂપા પ્રકૃતેસ્તેન ષષ્ઠી પ્રકીર્તિતા

સ્થાને શિશૂનાં પરમા વૃદ્ધરૂપા ચ યોગિની ।
પૂજા દ્વાદશમાસેષુ યસ્યા વિશ્વેષુ સન્તતમ્

પૂજા ચ સૂતિકાગારે પુરા ષષ્ઠદિને શિશોઃ ।
એકવિંશતિમે ચૈવ પૂજા કલ્યાણહેતુકી

મુનિભિર્નમિતા ચૈષા નિત્યકામાપ્યતઃ પરા ।
માતૃકા ચ દયારૂપા શશ્વદ્‌રક્ષણકારિણી

જલે સ્થલે ચાન્તરિક્ષે શિશૂનાં સદ્મગોચરે ।
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા ચ દેવીમઙ્‌ગલચણ્ડિકા

પ્રકૃતેર્મુખસમ્ભૂતા સર્વમઙ્‌ગલદા સદા ।
સૃષ્ટૌ મઙ્‌ગલરૂપા ચ સંહારે કોપરૂપિણી

તેન મઙ્‌ગલચણ્ડી સા પણ્ડિતૈઃ પરિકીર્તિતા ।
પ્રતિમઙ્‌ગલવારેષુ પ્રતિવિશ્વેષુ પૂજિતા

પુત્રપૌત્રધનૈશ્વર્યયશોમઙ્‌ગલદાયિની ।
પરિતુષ્ટા સર્વવાઞ્છાપ્રદાત્રી સર્વયોષિતામ્

રુષ્ટા ક્ષણેન સંહર્તું શક્તા વિશ્વં મહેશ્વરી ।
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા સા કાલી કમલલોચના

દુર્ગાલલાટસમ્ભૂતા રણે શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ ।
દુર્ગાર્ધાંશસ્વરૂપા સા ગુણેન તેજસા સમા

કોટિસૂર્યસમાજુષ્ટપુષ્ટજાજ્વલવિગ્રહા ।
પ્રધાના સર્વશક્તીનાં બલા બલવતી પરા

સર્વસિદ્ધિપ્રદા દેવી પરમા યોગરૂપિણી ।
કૃષ્ણભક્તા કૃષ્ણતુલ્યા તેજસા વિક્રમૈર્ગુણૈઃ

કૃષ્ણભાવનયા શશ્વત્કૃષ્ણવર્ણા સનાતની ।
સંહર્તું સર્વબ્રહ્માણ્ડં શક્તા નિઃશ્વાસમાત્રતઃ

રણં દૈત્યૈઃ સમં તસ્યાઃ ક્રીડયા લોકશિક્ષયા ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ દાતું શક્તા ચ પૂજિતા

બ્રહ્માદિભિઃ સ્તૂયમાના મુનિભિર્મનુભિર્નરૈઃ ।
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા સા પ્રકૃતેશ્ચ વસુન્ધરા

આધારરૂપા સર્વેષાં સર્વસસ્યા પ્રકીર્તિતા ।
રત્‍નાકરા રત્‍નગર્ભા સર્વરત્‍નાકરાશ્રયા

પ્રજાભિશ્ચ પ્રજેશૈશ્ચ પૂજિતા વન્દિતા સદા ।
સર્વોપજીવ્યરૂપા ચ સર્વસમ્પદ્વિધાયિની

યયા વિના જગત્સર્વં નિરાધારં ચરાચરમ્ ।
પ્રકૃતેશ્ચ કલા યા યાસ્તા નિબોધ મુનીશ્વર

યસ્ય યસ્ય ચ યા પત્‍ની તત્સર્વં વર્ણયામિ તે ।
સ્વાહાદેવી વહ્નિપત્‍ની પ્રતિવિશ્વેષુ પૂજિતા

યયા વિના હવિર્દાનં ન ગ્રહીતું સુરાઃ ક્ષમાઃ ।
દક્ષિણા યજ્ઞપત્‍ની ચ દીક્ષા સર્વત્ર પૂજિતા

યયા વિના હિ વિશ્વેષુ સર્વકર્મ હિ નિષ્ફલમ્ ।
સ્વધા પિતૄણાં પત્‍ની ચ મુનિભિર્મનુભિર્નરૈઃ

પૂજિતા પિતૃદાનં હિ નિષ્કલં ચ યયા વિના ।
સ્વસ્તિદેવી વાયુપત્‍ની પ્રતિવિશ્વેષુ પૂજિતા

આદાનં ચ પ્રદાનં ચ નિષ્ફલં ચ યયા વિના ।
પુષ્ટિર્ગણપતેઃ પત્‍ની પૂજિતા જગતીતલે

યયા વિના પરિક્ષીણાઃ પુમાંસો યોષિતોઽપિ ચ ।
અનન્તપત્‍ની તુષ્ટિશ્ચ પૂજિતા વન્દિતા ભવેત્

યયા વિના ન સન્તુષ્ટાઃ સર્વલોકાશ્ચ સર્વતઃ ।
ઈશાનપત્‍ની સમ્પત્તિઃ પૂજિતા ચ સુરૈર્નરૈઃ

સર્વે લોકા દરિદ્રાશ્ચ વિશ્વેષુ ચ યયા વિના ।
ધૃતિઃ કપિલપત્‍ની ચ સર્વૈઃ સર્વત્ર પૂજિતા

સર્વે લોકા અધૈર્યાશ્ચ જગત્સુ ચ યયા વિના ।
સત્યપત્‍ની સતી મુક્તૈઃ પૂજિતા ચ જગત્પ્રિયા

યયા વિના ભવેલ્લોકો બન્ધુતારહિતઃ સદા ।
મોહપત્‍ની દયા સાધ્વી પૂજિતા ચ જગત્પ્રિયા

સર્વે લોકાશ્ચ સર્વત્ર નિષ્ફલાશ્ચ યયા વિના ।
પુણ્યપત્‍ની પ્રતિષ્ઠા સા પૂજિતા પુણ્યદા સદા

યયા વિના જગત્સર્વં જીવન્મૃતસમં મુને ।
સુકર્મપત્‍ની સંસિદ્ધા કીર્તિર્ધન્યૈશ્ચ પૂજિતા

યયા વિના જગત્સર્વં યશોહીનં મૃતં યથા ।
ક્રિયા તૂદ્યોગપત્‍ની ચ પૂજિતા સર્વસમ્મતા

યયા વિના જગત્સર્વં વિધિહીનં ચ નારદ ।
અધર્મપત્‍ની મિથ્યા સા સર્વધૂર્તૈશ્ચ પૂજિતા

યયા વિના જગત્સર્વમુચ્છિન્નં વિધિનિર્મિતમ્ ।
સત્યે અદર્શના યા ચ ત્રેતાયાં સૂક્ષ્મરૂપિણી

અર્ધાવયવરૂપા ચ દ્વાપરે ચૈવ સંવૃતા ।
કલૌ મહાપ્રગલ્ભા ચ સર્વત્ર વ્યાપિકા બલાત્

કપટેન સમં ભ્રાત્રા ભ્રમતે ચ ગૃહે ગૃહે ।
શાન્તિર્લજ્જા ચ ભાર્યે દ્વે સુશીલસ્ય ચ પૂજિતે

યાભ્યાં વિના જગત્સર્વમુન્મત્તમિવ નારદ ।
જ્ઞાનસ્ય તિસ્રો ભાર્યાશ્ચ બુદ્ધિર્મેધાધૃતિસ્તથા

યાભિર્વિના જગત્સર્વં મૂઢં મત્તસમં સદા ।
મૂર્તિશ્ચ ધર્મપત્‍ની સા કાન્તિરૂપા મનોહરા

પરમાત્મા ચ વિશ્વૌઘો નિરાધારો યયા વિના ।
સર્વત્ર શોભારૂપા ચ લક્ષ્મીર્મૂર્તિમતી સતી

શ્રીરૂપા મૂર્તિરૂપા ચ માન્યા ધન્યાતિપૂજિતા ।
કાલાગ્ની રુદ્રપત્‍ની ચ નિદ્રા સા સિદ્ધયોગિની

સર્વે લોકાઃ સમાચ્છન્ના યયા યોગેન રાત્રિષુ ।
કાલસ્ય તિસ્રો ભાર્યાશ્ચ સંધ્યા રાત્રિર્દિનાનિ ચ

યાભિર્વિના વિધાતા ચ સંખ્યાં કર્તું ન શક્યતે ।
ક્ષુત્પિપાસે લોભભાર્યે ધન્યે માન્યે ચ પૂજિતે

યાભ્યાં વ્યાપ્તં જગત્સર્વં નિત્યં ચિન્તાતુરં ભવેત્ ।
પ્રભા ચ દાહિકા ચૈવ દ્વે ભાર્યે તેજસસ્તથા

યાભ્યાં વિના જગત્સ્રષ્ટા વિધાતું ચ ન હીશ્વરઃ ।
કાલકન્યે મૃત્યુજરે પ્રજ્વારસ્ય પ્રિયાપ્રિયે

યાભ્યાં જગત્સમુચ્છિન્નં વિધાત્રા નિર્મિતં વિધૌ ।
નિદ્રાકન્યા ચ તન્દ્રા સા પ્રીતિરન્યા સુખપ્રિયે

યાભ્યાં વ્યાપ્તં જગત્સર્વં વિધિપુત્ર વિધેર્વિધૌ ।
વૈરાગ્યસ્ય ચ દ્વે ભાર્યે શ્રદ્ધા ભક્તિશ્ચ પૂજિતે

યાભ્યાં શશ્વજ્જગત્સર્વં યજ્જીવન્મુક્તિમન્મુને ।
અદિતિર્દેવમાતા ચ સુરભી ચ ગવાં પ્રસૂઃ

દિતિશ્ચ દૈત્યજનની કદ્રૂશ્ચ વિનતા દનુઃ ।
ઉપયુક્તાઃ સૃષ્ટિવિધાવેતાસ્તુ કીર્તિતાઃ કલાઃ

કલા અન્યાઃ સન્તિ બહ્વ્યસ્તાસુ કાશ્ચિન્નિબોધ મે ।
રોહિણી ચન્દ્રપત્‍ની ચ સંજ્ઞા સૂર્યસ્ય કામિની

શતરૂપા મનોર્ભાર્યા શચીન્દ્રસ્ય ચ ગેહિની ।
તારા બૃહસ્પતેર્ભાર્યા વસિષ્ઠસ્યાપ્યરુન્ધતી

અહલ્યા ગૌતમસ્ત્રી સાપ્યનસૂયાત્રિકામિની ।
દેવહૂતિઃ કર્દમસ્ય પ્રસૂતિર્દક્ષકામિની

પિતૄણાં માનસી કન્યા મેનકા સામ્બિકાપ્રસૂઃ ।
લોપામુદ્રા તથા કુન્તી કુબેરકામિની તથા

વરુણાની પ્રસિદ્ધા ચ બલેર્વિન્ધ્યાવલિસ્તથા ।
કાન્તા ચ દમયન્તી ચ યશોદા દેવકી તથા

ગાન્ધારી દ્રૌપદી શૈવ્યા સા ચ સત્યવતી પ્રિયા ।
વૃષભાનુપ્રિયા સાધ્વી રાધામાતા કુલોદ્વહા

મન્દોદરી ચ કૌસલ્યા સુભદ્રા કૌરવી તથા ।
રેવતી સત્યભામા ચ કાલિન્દી લક્ષ્મણા તથા

જામ્બવતી નાગ્નજિતિર્મિત્રવિન્દા તથાપરા ।
લક્ષ્મણા રુક્મિણી સીતા સ્વયં લક્ષ્મીઃ પ્રકીર્તિતા

કાલી યોજનગન્ધા ચ વ્યાસમાતા મહાસતી ।
બાણપુત્રી તથોષા ચ ચિત્રલેખા ચ તત્સખી

પ્રભાવતી ભાનુમતી તથા માયાવતી સતી ।
રેણુકા ચ ભૃગોર્માતા રામમાતા ચ રોહિણી

એકનન્દા ચ દુર્ગા સા શ્રીકૃષ્ણભગિની સતી ।
બહ્વ્યઃ સત્યઃ કલાશ્ચૈવ પ્રકૃતેરેવ ભારતે

યા યાશ્ચ ગ્રામદેવ્યઃ સ્યુસ્તાઃ સર્વાઃ પ્રકૃતેઃ કલાઃ ।
કલાંશાંશસમુદ્‌ભૂતાઃ પ્રતિવિશ્વેષુ યોષિતઃ

યોષિતામવમાનેન પ્રકૃતેશ્ચ પરાભવઃ ।
બ્રાહ્મણી પૂજિતા યેન પતિપુત્રવતી સતી

પ્રકૃતિઃ પૂજિતા તેન વસ્ત્રાલઙ્‌કારચન્દનૈઃ ।
કુમારી ચાષ્ટવર્ષીયા વસ્ત્રાલઙ્‌કારચન્દનૈઃ

પૂજિતા યેન વિપ્રસ્ય પ્રકૃતિસ્તેન પૂજિતા ।
સર્વાઃ પ્રકૃતિસમ્ભૂતા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ

સત્ત્વાંશાશ્ચોત્તમા જ્ઞેયાઃ સુશીલાશ્ચ પતિવ્રતાઃ ।
મધ્યમા રજસશ્ચાંશાસ્તાશ્ચ ભોગ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

સુખસમ્ભોગવશ્યાશ્ચ સ્વકાર્યે તત્પરાઃ સદા ।
અધમાસ્તમસશ્ચાંશા અજ્ઞાતકુલસમ્ભવાઃ

દુર્મુખાઃ કુલહા ધૂર્તાઃ સ્વતન્ત્રાઃ કલહપ્રિયાઃ ।
પૃથિવ્યાં કુલટા યાશ્ચ સ્વર્ગે ચાપ્સરસાં ગણાઃ

પ્રકૃતેસ્તમસશ્ચાંશાઃ પુંશ્ચલ્યઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
એવં નિગદિતં સર્વં પ્રકૃતે રૂપવર્ણનમ્

તાઃ સર્વાઃ પૂજિતાઃ પૃથ્વ્યાં પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ।
પૂજિતા સુરથેનાદૌ દુર્ગા દુર્ગાર્તિનાશિની

તતઃ શ્રીરામચન્દ્રેણ રાવણસ્ય વધાર્થિના ।
તત્પશ્ચાજ્જગતાં માતા ત્રિષુ લોકેષુ પૂજિતા

જાતાઽઽદૌ દક્ષકન્યા યા નિહત્ય દૈત્યદાનવાન્ ।
તતો દેહં પરિત્યજ્ય યજ્ઞે ભર્તુશ્ચ નિન્દયા

જજ્ઞે હિમવતઃ પત્‍ન્યાં લેભે પશુપતિં પતિમ્ ।
ગણેશશ્ચ સ્વયં કૃષ્ણઃ સ્કન્દો વિષ્ણુકલોદ્‍ભવઃ

બભૂવતુસ્તૌ તનયૌ પશ્ચાત્તસ્યાશ્ચ નારદ ।
લક્ષ્મીર્મઙ્‌ગલભૂપેન પ્રથમં પરિપૂજિતા

ત્રિષુ લોકેષુ તત્પશ્ચાદ્દેવતામુનિમાનવૈઃ ।
સાવિત્રી ચાશ્વપતિના પ્રથમં પરિપૂજિતા

તત્પશ્ચાત્ત્રિષુ લોકેષુ દેવતામુનિપુઙ્‌ગવૈઃ ।
આદૌ સરસ્વતી દેવી બ્રહ્મણા પરિપૂજિતા

તત્પશ્ચાત્ત્રિષુ લોકેષુ દેવતામુનિપુઙ્‌ગવૈઃ ।
પ્રથમં પૂજિતા રાધા ગોલોકે રાસમણ્ડલે

પૌર્ણમાસ્યાં કાર્તિકસ્ય કૃષ્ણેન પરમાત્મના ।
ગોપિકાભિશ્ચ ગોપૈશ્ચ બાલિકાભિશ્ચ બાલકૈઃ

ગવાં ગણૈઃ સુરભ્યા ચ તત્પશ્ચાદાજ્ઞયા હરેઃ ।
તદા બ્રહ્માદિભિર્દેવૈર્મુનિભિઃ પરયા મુદા

પુષ્પધૂપાદિભિર્ભક્ત્યા પૂજિતા વન્દિતા સદા ।
પૃથિવ્યાં પ્રથમં દેવી સુયજ્ઞેનૈવ પૂજિતા

શઙ્‌કરેણોપદિષ્ટેન પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ।
ત્રિષુ લોકેષુ તત્પશ્ચાદાજ્ઞયા પરમાત્મનઃ

પુષ્પધૂપાદિભિર્ભક્ત્યા પૂજિતા મુનિભિઃ સદા ।
કલા યા યાઃ સમુદ્‌ભૂતા પૂજિતાસ્તાશ્ચ ભારતે

પૂજિતા ગ્રામદેવ્યશ્ચ ગ્રામે ચ નગરે મુને ।
એવં તે કથિતં સર્વં પ્રકૃતેશ્ચરિતં શુભમ્

યથાગમં લક્ષણં ચ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
નવમસ્કન્ધે પ્રકૃતિચરિત્રવર્ણનં નામ પ્રથમોધ્યાયઃ