દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.18

શઙ્‌ખચૂડેન સહ તુલસ્યાઃ સઙ્‌ગતિવર્ણનમ્
નારાયણ ઉવાચ
તુલસી પરિતુષ્ટા ચ સુષ્વાપ હૃષ્ટમાનસા ।
નવયૌવનસમ્પન્ના વૃષધ્વજવરાઙ્‌ગના

ચિક્ષેપ પઞ્ચબાણશ્ચ પઞ્ચબાણાંશ્ચ તાં પ્રતિ ।
પુષ્પાયુધેન સા દગ્ધા પુષ્પચન્દનચર્ચિતા

પુલકાઙ્‌કિતસર્વાઙ્‌ગી કમ્પિતારક્તલોચના ।
ક્ષણં સા શુષ્કતાં પ્રાપ ક્ષણં મૂર્ચ્છામવાપ હ

ક્ષણમુદ્વિગ્નતાં પ્રાપ ક્ષણં તન્દ્રાં સુખાવહામ્ ।
ક્ષણં ચ દહનં પ્રાપ ક્ષણં પ્રાપ પ્રસન્નતામ્

ક્ષણં સા ચેતનાં પ્રાપ ક્ષણં પ્રાપ વિષણ્ણતામ્ ।
ઉત્તિષ્ઠન્તી ક્ષણં તલ્પાદ્‌ ગચ્છન્તી નિકટે ક્ષણમ્

ભ્રમન્તી ક્ષણમુદ્વેગાન્નિવસન્તી ક્ષણં પુનઃ ।
ક્ષણમેવ સમુદ્વેગાત્સુષ્વાપ પુનરેવ સા

પુષ્પચન્દનતલ્પં ચ તદ્‌ બભૂવાતિકણ્ટકમ્ ।
વિષહારિ સુખં દિવ્યં સુન્દરં ચ ફલં જલમ્

નિલયં ચ બિલાકારં સૂક્ષ્મવસ્ત્રં હુતાશનઃ ।
સિન્દૂરપત્રકં ચૈવ વ્રણતુલ્યં ચ દુઃખદમ્

ક્ષણં દદર્શ તન્દ્રાયાં સુવેષં પુરુષં સતી ।
સુન્દરં ચ યુવાનં ચ સસ્મિતં રસિકેશ્વરમ્

ચન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્‌ગં રત્‍નભૂષણભૂષિતમ્ ।
આગચ્છન્તં માલ્યવન્તં પિબન્તં તન્મુખામ્બુજમ્

કથયન્તં રતિકથાં બ્રુવન્તં મધુરં મુહુઃ ।
સમ્ભુક્તવન્તં તલ્પે ચ સમાશ્લિષ્યન્તમીપ્સિતમ્

પુનરેવ તુ ગચ્છન્તમાગચ્છન્તં ચ સન્નિધૌ ।
યાન્તં ક્વ યાસિ પ્રાણેશ તિષ્ઠત્યેવમુવાચ સા

પુનશ્ચ ચેતનાં પ્રાપ્ય વિલલાપ પુનઃ પુનઃ ।
એવં સા યૌવનં પ્રાપ્ય તસ્થૌ તત્રૈવ નારદ

શઙ્‌ખચૂડો મહાયોગી જૈગીષવ્યાન્મનોહરમ્ ।
કૃષ્ણમન્ત્રં ચ સમ્પ્રાપ્ય કૃત્વા સિદ્ધં તુ પુષ્કરે

કવચં ચ ગલે બદ્ધ્વા સર્વમઙ્‌ગલમઙ્‌ગલમ્ ।
બ્રહ્મણશ્ચ વરં પ્રાપ્ય યત્તે મનસિ વાઞ્છિતમ્

આજ્ઞયા બ્રહ્મણઃ સોઽપિ બદરીં ચ સમાયયૌ ।
આગચ્છન્તં શઙ્‌ખચૂડં દદર્શ તુલસી મુને

નવયૌવનસમ્પન્નં કામદેવસમપ્રભમ્ ।
શ્વેતચમ્પકવર્ણાભં રત્‍નભૂષણભૂષિતમ્

શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યં શરત્પઙ્‌કજલોચનમ્ ।
રત્‍નસારવિનિર્માણવિમાનસ્થં મનોહરમ્

રત્‍નકુણ્ડલયુગ્મેન ગણ્ડસ્થલવિરાજિતમ્ ।
પારિજાતપ્રસૂનાનાં માલાવન્તં ચ સુસ્મિતમ્

કસ્તૂરીકુઙ્‌કુમાયુક્તં સુગન્ધિચન્દનાન્વિતમ્ ।
સા દૃષ્ટ્વા સન્નિધાવેનં મુખમાચ્છાદ્ય વાસસા

સસ્મિતા તં નિરીક્ષન્તી સકટાક્ષં પુનઃ પુનઃ ।
બભૂવાતિનમ્રમુખી નવસઙ્‌ગમલજ્જિતા

શરદિન્દુવિનિન્દ્યૈકસ્વમુખેન્દુવિરાજિતા ।
અમૂલ્યરત્‍નનિર્માણયાવકાવલિસંયુતા

મણીન્દ્રસારનિર્માણક્વણન્મઞ્જીરરઞ્જિતા ।
દધતી કબરીભારં માલતીમાલ્યસંયુતમ્

અમૂલ્યરત્‍નનિર્માણમકરાકૃતિકુણ્ડલા ।
ચિત્રકુણ્ડલયુગ્મેન ગણ્ડસ્થલવિરાજિતા

રત્‍નેન્દ્રસારહારેણ સ્તનમધ્યસ્થલોજ્જ્વલા ।
રત્‍નકઙ્‌કણકેયૂરશઙ્‌ખભૂષણભૂષિતા

રત્‍નાઙ્‌ગુલીયકૈર્દિવ્યૈરઙ્‌ગુલ્યાવલિરાજિતા ।
દૃષ્ટ્વા તાં લલિતાં રમ્યાં સુશીલાં સુન્દરીં સતીમ્

ઉવાસ તત્સમીપે તુ મધુરં તામુવાચ સઃ ।
શઙ્ખચૂડ ઉવાચ
કા ત્વં કસ્ય ચ કન્યા ચ ધન્યા માન્યા ચ યોષિતામ્

કા ત્વં માનિનિ કલ્યાણિ સર્વકલ્યાણદાયિનિ ।
મૌનીભૂતે કિઙ્‌કરે માં સમ્ભાષાં કુરુ સુન્દરિ

ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વા સકામા વામલોચના ।
સસ્મિતા નમ્રવદના સકામં તમુવાચ સા

તુલસ્યુવાચ
ધર્મધ્વજસુતાહં ચ તપસ્યાયાં તપોવને ।
તપસ્વિન્યહં તિષ્ઠામિ કસ્ત્વં ગચ્છ યથાસુખમ્

કામિનીં કુલજાતાં ચ રહસ્યેકાકિનીં સતીમ્ ।
ન પૃચ્છતિ કુલે જાત ઇત્યેવં મે શ્રુતૌ શ્રુતમ્

લમ્પટોઽસત્કુલે જાતો ધર્મશાસ્ત્રાર્થવર્જિતઃ ।
યેનાશ્રુતઃ શ્રુતેરર્થઃ સ કામીચ્છતિ કામિનીમ્

આપાતમધુરાં મત્તામન્તકાં પુરુષસ્ય તામ્ ।
વિષકુમ્ભાકારરૂપામમૃતાસ્યાં ચ સન્તતમ્

હૃદયે ક્ષુરધારાભાં શશ્વન્મધુરભાષિણીમ્ ।
સ્વકાર્યપરિનિષ્પત્ત્યૈ તત્પરા સતતં ચ તામ્

કાર્યાર્થે સ્વામિવશગામન્યથૈવાવશાં સદા ।
સ્વાન્તર્મલિનરૂપાં ચ પ્રસન્નવદનેક્ષણામ્

શ્રુતૌ પુરાણે યાસાં ચ ચરિત્રમતિદૂષિતમ્ ।
તાસુ કો વિશ્વસેત્પ્રાજ્ઞઃ પ્રજ્ઞાવાંશ્ચ દુરાશયઃ

તાસાં કો વા રિપુર્મિત્રં પ્રાર્થયન્તિ નવં નવમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સુવેષં પુરુષમિચ્છન્તિ હૃદયે સદા

બાહ્યે સ્વાર્થં સતીત્વં ચ જ્ઞાપયન્તી પ્રયત્‍નતઃ ।
શશ્વત્કામા ચ રામા ચ કામાધારા મનોહરા

બાહ્યે છલાત્ખેદયન્તી સ્વાન્તર્મૈથુનમાનસા ।
કાન્તં હસન્તી રહસિ બાહ્યેઽતીવ સુલજ્જિતા

માનિની મૈથુનાભાવે કોપના કલહાઙ્‌કુરા ।
સુપ્રીતા ભૂરિસમ્ભોગાત્સ્વલ્પમૈથુનદુઃખિતા

સુમિષ્ટાન્નાચ્છીતતોયાદાકાઙ્‌ક્ષન્તી ચ માનસે ।
સુન્દરં રસિકં કાન્તં યુવાનં ગુણિનં સદા

સુતાત્પરમભિસ્નેહં કુર્વતી રસિકોપરિ ।
પ્રાણાધિકં પ્રિયતમં સમ્ભોગકુશલં પ્રિયમ્

પશ્યન્તી રિપુતુલ્યં ચ વૃદ્ધં વા મૈથુનાક્ષમમ્ ।
કલહં કુર્વતી શશ્વત્તેન સાર્ધં સુકોપના

વાચયા ભક્ષયન્તી તં સર્પ આખુમિવોલ્બણમ્ ।
દુઃસાહસસ્વરૂપા ચ સર્વદોષાશ્રયા સદા

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં દુઃસાધ્યા મોહરૂપિણી ।
તપોમાર્ગાર્ગલા શશ્વન્મોક્ષદ્વારકપાટિકા

હરેર્ભક્તિવ્યવહિતા સર્વમાયાકરણ્ડિકા ।
સંસારકારાગારે ચ શશ્વન્નિગડરૂપિણી

ઇન્દ્રજાલસ્વરૂપા ચ મિથ્યા ચ સ્વપ્નરૂપિણી ।
બિભ્રતી બાહ્યસૌન્દર્યમધોઽઙ્‌ગમતિકુત્સિતમ્

નાનાવિણ્મૂત્રપૂયાનામાધારં મલસંયુતમ્ ।
દુર્ગન્ધિદોષસંયુક્તં રક્તારક્તમસંસ્કૃતમ્

માયારૂપા માયિનાં ચ વિધિના નિર્મિતા પુરા ।
વિષરૂપા મુમુક્ષૂણામદૃશ્યાપ્યભિવાઞ્છતામ્

ઇત્યુક્ત્વા તુલસી તં તુ વિરરામ ચ નારદ ।
સસ્મિતઃ શઙ્‌ખચૂડશ્ચ પ્રવક્તુમુપચક્રમે

શઙ્ખચૂડ ઉવાચ
ત્વયા યત્કથિતં દેવિ ન ચ સર્વમલીકકમ્ ।
કિઞ્ચિત્સત્યમલીકં ચ કિઞ્ચિન્મત્તો નિશામય

નિર્મિતં દ્વિવિધં ધાત્રા સ્ત્રીરૂપં સર્વમોહનમ્ ।
કૃત્વા રૂપં વાસ્તવં ચ પ્રશસ્યં ચાપ્રશંસિતમ્

લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી દુર્ગા સાવિત્રી રાધિકાદિકા ।
સૃષ્ટિસૂત્રસ્વરૂપા ચ આદ્યા સૃષ્ટિર્વિનિર્મિતા

એતાસામંશરૂપં ચ સ્ત્રીરૂપં વાસ્તવં સ્મૃતમ્ ।
તત્પ્રશસ્યં યશોરૂપં સર્વમઙ્‌ગલકારકમ્

શતરૂપા દેવહૂતી સ્વધા સ્વાહા ચ દક્ષિણા ।
છાયાવતી રોહિણી ચ વરુણાની શચી તથા

કુબેરસ્ય ચ પત્‍ની યાપ્યદિતિશ્ચ દિતિસ્તથા ।
લોપામુદ્રાનસૂયા ચ કોટભી તુલસી તથા

અહલ્યારુન્ધતી મેના તારા મન્દોદરી તથા ।
દમયન્તી વેદવતી ગઙ્‌ગા ચ મનસા તથા

પુષ્ટિસ્તુષ્ટિઃ સ્મૃતિર્મેધા કાલિકા ચ વસુન્ધરા ।
ષષ્ઠી મઙ્‌ગલચણ્ડી ચ મૂર્તિશ્ચ ધર્મકામિની

સ્વસ્તિઃ શ્રદ્ધા ચ શાન્તિશ્ચ કાન્તિઃ ક્ષાન્તિસ્તથા પરા ।
નિદ્રા તન્દ્રા ક્ષુત્પિપાસા સન્ધ્યા રાત્રિદિનાનિ ચ

સમ્પત્તિર્ધૃતિકીર્તી ચ ક્રિયા શોભા પ્રભા શિવા ।
યત્સ્ત્રીરૂપં ચ સમ્ભૂતમુત્તમં તુ યુગે યુગે

કલાકલાંશરૂપં ચ સ્વર્વેશ્યાદિકમેવ ચ ।
તદપ્રશસ્યં વિશ્વેષુ પુંશ્ચલીરૂપમેવ ચ

સત્ત્વપ્રધાનં યદ્‌રૂપં તદ્યુક્તં ચ પ્રભાવતઃ ।
તદુત્તમં ચ વિશ્વેષુ સાધ્વીરૂપં પ્રશંસિતમ્

તદ્વાસ્તવં ચ વિજ્ઞેયં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
રજોરૂપં તમોરૂપં કલાસુ વિવિધં સ્મૃતમ્

મધ્યમા રજસશ્ચાંશાસ્તાસ્તુ ભોગેષુ લોલુપાઃ ।
સુખસમ્ભોગવશ્યાશ્ચ સ્વકાર્યે નિરતાઃ સદા

કપટા મોહકારિણ્યો ધર્માર્થવિમુખાઃ સદા ।
રજોરૂપસ્ય સાધ્વીત્વમતો નૈવોપજાયતે

ઇદં મધ્યમરૂપં ચ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
તમોરૂપં દુર્નિવાર્યમધમં તદ્વિદુર્બુધાઃ

ન પૃચ્છતિ કુલે જાતઃ પણ્ડિતશ્ચ પરસ્ત્રિયમ્ ।
નિર્જને નિર્જલે વાપિ રહસ્યપિ પરસ્ત્રિયમ્

આગચ્છામિ ત્વત્સમીપમાજ્ઞયા બ્રહ્મણોઽધુના ।
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ત્વાં ગ્રહીષ્યામિ શોભને

અહમેવ શઙ્‌ખચૂડો દેવવિદ્રાવકારકઃ ।
દનુવંશ્યો વિશેષેણ સુદામાહં હરેઃ પુરા

અહમષ્ટસુ ગોપેષુ ગોપોઽપિ પાર્ષદેષુ ચ ।
અધુના દાનવેન્દ્રોઽહં રાધિકાયાશ્ચ શાપતઃ

જાતિસ્મરોઽહં જાનામિ કૃષ્ણમન્ત્રપ્રભાવતઃ ।
જાતિસ્મરા ત્વં તુલસી સમ્ભુક્તા હરિણા પુરા

ત્વમેવ રાધિકાકોપાજ્જાતાસિ ભારતે ભુવિ ।
ત્વાં સમ્ભોક્તુમુત્સુકોઽહં નાલં રાધાભયાત્તતઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ પુમાન્વિરરામ મહામુને ।
સસ્મિતં તુલસી તુષ્ટા પ્રવક્તુમુપચક્રમે

તુલસ્યુવાચ
એવંવિધો બુધો નિત્યં વિશ્વેષુ ચ પ્રશંસિતઃ ।
કાન્તમેવંવિધં કાન્તા શશ્વદિચ્છતિ કામતઃ

ત્વયાહમધુના સત્યં વિચારેણ પરાજિતા ।
સ નિન્દિતશ્ચાપ્યશુચિર્યઃ પુમાંશ્ચ સ્ત્રિયા જિતઃ

નિન્દન્તિ પિતરો દેવા બાન્ધવાઃ સ્ત્રીજિતં નરમ્ ।
સ્ત્રીજિતં મનસા માતા પિતા ભ્રાતા ચ નિન્દતિ

શુદ્ધો વિપ્રો દશાહેન જાતકે મૃતકે યથા ।
ભૂમિપો દ્વાદશાહેન વૈશ્યઃ પઞ્ચદશાહતઃ

શૂદ્રો માસેન વેદેષુ માતૃવદ્ધીનસઙ્‌કરઃ ।
અશુચિઃ સ્ત્રીજિતઃ શુદ્ધ્યેચ્ચિતાદહનકાલતઃ

ન ગહ્ણન્તીચ્છયા તસ્ય પિતરઃ પિણ્ડતર્પણમ્ ।
ન ગહ્ણન્ત્યેવ દેવાશ્ચ તસ્ય પુષ્પજલાદિકમ્

કિં વા જ્ઞાનેન તપસા જપહોમપ્રપૂજનૈઃ ।
કિં વિદ્યયા ચ યશસા સ્ત્રીભિર્યસ્ય મનો હૃતમ્

વિદ્યાપ્રભાવજ્ઞાનાર્થં મયા ત્વં ચ પરીક્ષિતઃ ।
કૃત્વા પરીક્ષાં કાન્તસ્ય વૃણોતિ કામિની વરમ્

વરાય ગુણહીનાય વૃદ્ધાયાજ્ઞાનિને તથા ।
દરિદ્રાય ચ મૂર્ખાય રોગિણે કુત્સિતાય ચ

અત્યન્તકોપયુક્તાય વાત્યન્તદુર્મુખાય ચ ।
પઙ્‌ગવે ચાઙ્‌ગહીનાય ચાન્ધાય બધિરાય ચ

જડાય ચૈવ મૂકાય ક્લીબતુલ્યાય પાપિને ।
બ્રહ્મહત્યાં લભેત્સોઽપિ સ્વકન્યાં પ્રદદાતિ યઃ

શાન્તાય ગુણિને ચૈવ યૂને ચ વિદુષેઽપિ ચ ।
સાધવે ચ સુતાં દત્ત્વા દશયજ્ઞફલં લભેત્

યઃ કન્યાપાલનં કૃત્વા કરોતિ યદિ વિક્રયમ્ ।
વિક્રેતા ધનલોભેન કુમ્ભીપાકં સ ગચ્છતિ

કન્યામૂત્રં પુરીષં ચ તત્ર ભક્ષતિ પાતકી ।
કૃમિભિર્દંશિતઃ કાકૈર્યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

તદન્તે વ્યાધિસંયુક્તઃ સ લભેજ્જન્મ નિશ્ચિતમ્ ।
વિક્રીણાતિ માંસભારં વહત્યેવ દિવાનિશમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા તુલસી વિરરામ તપોનિધે ।
બ્રહ્મોવાચ
કિં કરોષિ શઙ્‌ખચૂડ સંવાદમનયા સહ

ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ત્વં ચાસ્યા ગ્રહણં કુરુ ।
પુરુષેષ્વસિ રત્‍નં ત્વં સ્ત્રીષુ રત્‍નં ત્વિયં સતી

વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન સઙ્‌ગમો ગુણવાન્ભવેત્ ।
નિર્વિરોધસુખં રાજન્ કો વા ત્યજતિ દુર્લભમ્

યોઽવિરોધસુખત્યાગી સ પશુર્નાત્ર સંશયઃ ।
કિં પરીક્ષસિ ત્વં કાન્તમીદૃશં ગુણિનં સતિ

દેવાનામસુરાણાં ચ દાનવાનાં વિમર્દકમ્ ।
યથા લક્ષ્મીશ્ચ લક્ષ્મીશે યથા કૃષ્ણે ચ રાધિકા

યથા મયિ ચ સાવિત્રી ભવાની ચ ભવે યથા ।
યથા ધરા વરાહે ચ દક્ષિણા ચ યથાધ્વરે

દ્યથાત્રેરનસૂયા ચ દમયન્તી યથા નલે ।
રોહિણી ચ યથા ચન્દ્રે યથા કામે રતિઃ સતી

યથાદિતિઃ કશ્યપે ચ વસિષ્ઠેઽરુન્ધતી સખી ।
યથાહલ્યા ગૌતમે ચ દેવહૂતિશ્ચ કર્દમે

યથા બૃહસ્પતૌ તારા શતરૂપા મનૌ યથા ।
યથા ચ દક્ષિણા યજ્ઞે યથા સ્વાહા હુતાશને

યથા શચી મહેન્દ્રે ચ યથા પુષ્ટિર્ગણેશ્વરે ।
દેવસેના યથા સ્કન્દે ધર્મે ભૂર્તિર્યથા સતી

સૌભાગ્યા સુપ્રિયા ત્વં ચ શઙ્‌ખચૂડે તથા ભવ ।
અનેન સાર્ધં સુચિરં સુન્દરેણ ચ સુન્દરિ

સ્થાને સ્થાને વિહારં ચ યથેચ્છં કુરુ સન્તતમ્ ।
પશ્ચાત્પ્રાપ્યસિ ગોલોકે શ્રીકૃષ્ણં પુનરેવ ચ ।
ચતુર્ભુજં ચ વૈકુણ્ઠે શઙ્‌ખચૂડે મૃતે સતિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
શઙ્‌ખચૂડેન સહ તુલસ્યાઃ સઙ્‌ગતિવર્ણનં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ