દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.19

શઙ્‌ખચૂડેન સહ તુલસીસઙ્‌ગમવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
વિચિત્રમિદમાખ્યાનં ભવતા સમુદાહૃતમ્ ।
શ્રુતેન યેન મે તૃપ્તિર્ન કદાપિ હિ જાયતે

તતઃ પરં તુ યજ્જાતં તત્ત્વં વદ મહામતે ।
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ઇત્યેવમાશિષં દત્ત્વા સ્વાલયં ચ યયૌ વિધિઃ

ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન જગૃહે તાં ચ દાનવઃ ।
સ્વર્ગે દુન્દુભિવાદ્યં ચ પુષ્પવૃષ્ટિર્બભૂવ હ

સ રેમે રામયા સાર્ધં વાસગેહે મનોરમે ।
મૂર્ચ્છાં સા પ્રાપ તુલસી નવસઙ્‌ગમસઙ્‌ગતા

નિમગ્ના નિર્જલે સાધ્વી સમ્ભોગસુખસાગરે ।
ચતુઃષષ્ટિકલામાનં ચતુઃષષ્ટિવિધં સુખમ્

કામશાસ્ત્રે યન્નિરુક્તં રસિકાનાં યથેપ્સિતમ્ ।
અઙ્‌ગપ્રત્યઙ્‌ગસંશ્લેષપૂર્વકં સ્ત્રીમનોહરમ્

તત્સર્વં રસશૃઙ્‌ગારં ચકાર રસિકેશ્વરઃ ।
અતીવ રમ્યદેશે ચ સર્વજન્તુવિવર્જિતે

પુષ્પચન્દનતલ્પે ચ પુષ્પચન્દનવાયુના ।
પુષ્પોદ્યાને નદીતીરે પુષ્પચન્દનચર્ચિતે

ગહીત્વા રસિકો રાસે પુષ્પચન્દનચર્ચિતામ્ ।
ભૂષિતો ભૂષણેનૈવ રત્‍નભૂષણભૂષિતામ્

સુરતે વિરતિર્નાસ્તિ તયોઃ સુરતિવિજ્ઞયોઃ ।
જહાર માનસં ભર્તુર્લોલયા લીલયા સતી

ચેતનાં રસિકાયાશ્ચ જહાર રસભાવવિત્ ।
વક્ષસશ્ચન્દનં રાજ્ઞસ્તિલકં વિજહાર સા

સ ચ જહાર તસ્યાશ્ચ સિન્દૂરં બિન્દુપત્રકમ્ ।
તદ્વક્ષસ્યુરોજે ચ નખરેખાં દદૌ મુદા

સા દદૌ તદ્વામપાર્શ્વે કરભૂષણલક્ષણમ્ ।
રાજા તદોષ્ઠપુટકે દદૌ રદનદંશનમ્

તદ્‌ગણ્ડયુગલે સા ચ પ્રદદૌ તચ્ચતુર્ગુણમ્ ।
આલિઙ્‌ગનં ચુમ્બનં ચ જઙ્‌ઘાદિમર્દનં તથા

એવં પરસ્પરં ક્રીડાં ચક્રતુસ્તૌ વિજાનતૌ ।
સુરતે વિરતે તૌ ચ સમુત્થાય પરસ્પરમ્

સુવેષં ચક્રતુસ્તત્ર યદ્યન્મનસિ વાઞ્છિતમ્ ।
ચન્દનૈઃ કુઙ્‌કુમારક્તૈઃ સા તસ્ય તિલકં દદૌ

સર્વાઙ્‌ગે સુન્દરે રમ્યે ચકાર ચાનુલેપનમ્ ।
સુવાસં ચૈવ તામ્બૂલં વહ્નિશુદ્ધે ચ વાસસી

પારિજાતસ્ય કુસુમં જરારોગહરં પરમ્ ।
અમૂલ્યરત્‍નનિર્માણમઙ્‌ગુલીયકમુત્તમમ્

સુન્દરં ચ મણિવરં ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભમ્ ।
દાસી તવાહમિત્યેવં સમુચ્ચાર્ય પુનઃ પુનઃ

નનામ પરયા ભક્ત્યા સ્વામિનં ગુણશાલિનમ્ ।
સસ્મિતા તન્મુખામ્ભોજં લોચનાભ્યાં પુનઃ પુનઃ

નિમેષરહિતાભ્યાં ચાપ્યપશ્યત્કામસુન્દરમ્ ।
સ ચ તાં ચ સમાકૃષ્ય ચકાર વક્ષસિ પ્રિયામ્

સસ્મિતં વાસસાચ્છન્નં દદર્શ મુખપઙ્‌કજમ્ ।
ચુચુમ્બ કઠિને ગણ્ડે બિમ્બોષ્ઠૌ પુનરેવ ચ

દદૌ તસ્યૈ વસ્ત્રયુગ્મં વરુણાદાહૃતં ચ યત્ ।
તદાહૃતાં રત્‍નમાલાં ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભામ્

દદૌ મઞ્જીરયુગ્મં ચ સ્વાહાયા આહૃતં ચ યત્ ।
કેયૂરયુગ્મં છાયાયા રોહિણ્યાશ્ચૈવ કુણ્ડલમ્

અઙ્‌ગુલીયકરત્‍નાનિ રત્યાશ્ચ કરભૂષણમ્ ।
શઙ્‌ખં ચ રુચિરં ચિત્રં યદ્દત્તં વિશ્વકર્મણા

વિચિત્રપદ્મકશ્રેણીં શય્યાં ચાપિ સુદુર્લભામ્ ।
ભૂષણાનિ ચ દત્ત્વા સ ભૂપો હાસં ચકાર હ

નિર્મમે કબરીભારે તસ્યા માઙ્‌ગલ્યભૂષણમ્ ।
સુચિત્રં પત્રકં ગણ્ડમણ્ડલેઽસ્યાઃ સમં તથા

ચન્દ્રલેખાત્રિભિર્યુક્તં ચન્દનેન સુગન્ધિના ।
પરીતં પરિતશ્ચિત્રૈઃ સાર્ધં કુઙ્‌કુમબિન્દુભિઃ

જ્વલત્પ્રદીપાકારં ચ સિન્દૂરતિલકં દદૌ ।
તત્પાદપદ્મયુગલે સ્થલપદ્મવિનિન્દિતે

ચિત્રાલક્તકરાગં ચ નખરેષુ દદૌ મુદા ।
સ્વવક્ષસિ મુહુર્ન્યસ્ય સરાગં ચરણામ્બુજમ્

હે દેવિ તવ દાસોઽહમિત્યુચ્ચાર્ય પુનઃ પુનઃ ।
રત્‍નભૂષિતહસ્તેન તાં ચ કૃત્વા સ્વવક્ષસિ

તપોવનં પરિત્યજ્ય રાજા સ્થાનાન્તરં યયૌ ।
મલયે દેવનિલયે શૈલે શૈલે તપોવને

સ્થાને સ્થાનેઽતિરમ્યે ચ પુષ્પોદ્યાને ચ નિર્જને ।
કન્દરે કન્દરે સિન્ધુતીરે ચૈવાતિસુન્દરે

પુષ્પભદ્રાનદીતીરે નીરવાતમનોહરે ।
પુલિને પુલિને દિવ્યે નદ્યાં નદ્યાં નદે નદે

મધૌ મધુકરાણાં ચ મધુરધ્વનિનાદિતે ।
વિસ્પન્દને સુરસને નન્દને ગન્ધમાદને

દેવોદ્યાને નન્દને ચ ચિત્રચન્દનકાનને ।
ચમ્પકાનાં કેતકીનાં માધવીનાં ચ માધવે

કુન્દાનાં માલતીનાં ચ કુમુદામ્ભોજકાનને ।
કલ્પવૃક્ષે કલ્પવૃક્ષે પારિજાતવને વને

નિર્જને કાઞ્ચને સ્થાને ધન્યે કાઞ્ચનપર્વતે ।
કાઞ્ચીવને કિઞ્જલકે કઞ્ચુકે કાઞ્ચનાકરે

પુષ્પચન્દનતલ્પેષુ પુંસ્કોકિલરુતશ્રુતે ।
પુષ્પચન્દનસંયુક્તઃ પુષ્પચન્દનવાયુના

કામુક્યા કામુકઃ કામાત્સ રેમે રામયા સહ ।
ન હિ તૃપ્તો દાનવેન્દ્રસ્તૃપ્તિં નૈવ જગામ સા

હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ વવૃધે મદનસ્તયોઃ ।
તયા સહ સમાગત્ય સ્વાશ્રમં દાનવસ્તતઃ

રમ્યં ક્રીડાલયં ગત્વા વિજહાર પુનઃ પુનઃ ।
એવં સ બુભુજે રાજ્યં શઙ્‌ખચૂડઃ પ્રતાપવાન્

એકમન્વન્તરં પૂર્ણં રાજરાજેશ્વરો મહાન્ ।
દેવાનામસુરાણાં ચ દાનવાનાં ચ સન્તતમ્

ગન્ધર્વાણાં કિન્નરાણાં રાક્ષસાનાં ચ શાન્તિદઃ ।
હૃતાધિકારા દેવાશ્ચ ચરન્તિ ભિક્ષુકા યથા

તે સર્વેઽતિવિષણ્ણાશ્ચ પ્રજગ્મુર્બ્રહ્મણઃ સભામ્ ।
વૃત્તાન્તં કથયામાસૂ રુરુદુશ્ચ ભૃશં મુહુઃ

તદા બ્રહ્મા સુરૈઃ સાર્ધં જગામ શઙ્‌કરાલયમ્ ।
સર્વેશં કથયામાસ વિધાતા ચન્દ્રશેખરમ્

બ્રહ્મા શિવશ્ચ તૈઃ સાર્ધં વૈકુણ્ઠં ચ જગામ હ ।
દુર્લભં પરમં ધામ જરામૃત્યુહરં પરમ્

સમ્પ્રાપ ચ વરં દ્વારમાશ્રમાણાં હરેરહો ।
દદર્શ દ્વારપાલાંશ્ચ રત્‍નસિંહાસનસ્થિતાન્

શોભિતાન્પીતવસ્ત્રૈશ્ચ રત્‍નભૂષણભૂષિતાન્ ।
વનમાલાન્વિતાન્સર્વાન્ શ્યામસુન્દરવિગ્રહાન્

શઙ્‌ખચક્રગદાપદ્મધરાંશ્ચૈવ ચતુર્ભુજાન્ ।
સસ્મિતાન્સ્મેરવક્ત્રાસ્યાન્પદ્મનેત્રાન્મનોહરાન્

બ્રહ્મા તાન્કથયામાસ વૃત્તાન્તં ગમનાર્થકમ્ ।
તેઽનુજ્ઞાં ચ દદુસ્તસ્મૈ પ્રવિવેશ તદાજ્ઞયા

એવં ષોડશ દ્વારાણિ નિરીક્ષ્ય કમલોદ્‍ભવઃ ।
દેવૈઃ સાર્ધં તાનતીત્ય પ્રવિવેશ હરેઃ સભામ્

દેવર્ષિભિઃ પરિવૃતાં પાર્ષદૈશ્ચ ચતુર્ભુજૈઃ ।
નારાયણસ્વરૂપૈશ્ચ સર્વૈઃ કૌસ્તુભભૂષિતૈઃ

નવેન્દુમણ્ડલાકારાં ચતુરસ્રાં મનોહરામ્ ।
મણીન્દ્રહારનિર્માણાં હીરાસારસુશોભિતામ્

અમૂલ્યરત્‍નખચિતાં રચિતાં સ્વેચ્છયા હરેઃ ।
માણિક્યમાલાજાલાભાં મુક્તાપઙ્‌ક્તિવિભૂષિતામ્

મણ્ડિતાં મણ્ડલાકારૈ રત્‍નદર્પણકોટિભિઃ ।
વિચિત્રૈશ્ચિત્રરેખાભિર્નાનાચિત્રવિચિત્રિતામ્

પદ્મરાગેન્દ્રરચિતાં રુચિરાં મણિપઙ્‌કજૈઃ ।
સોપાનશતકૈર્યુક્તાં સ્યમન્તકવિનિર્મિતૈઃ

પટ્ટસૂત્રગ્રન્થિયુક્તૈશ્ચારુચન્દનપલ્લવૈઃ ।
ઇન્દ્રનીલસ્તમ્ભવર્યૈર્વેષ્ટિતાં સુમનોહરામ્

સદ્‌રત્‍નપૂર્ણકુમ્ભાનાં સમૂહૈશ્ચ સમન્વિતામ્ ।
પારિજાતપ્રસૂનાનાં માલાજાલૈર્વિરાજિતામ્

કસ્તૂરીકુઙ્‌કુમારક્તૈઃ સુગન્ધિચન્દનદ્રુમૈઃ ।
સુસંસ્કૃતાં તુ સર્વત્ર વાસિતાં ગન્ધવાયુના

વિદ્યાધરીસમૂહાનાં નૃત્યજાલૈર્વિરાજિતામ્ ।
સહસ્રયોજનાયામાં પરિપૂર્ણાં ચ કિઙ્‌કરૈઃ

દદર્શ શ્રીહરિં બ્રહ્મા શઙ્‌કરશ્ચ સુરૈઃ સહ ।
વસન્તં તન્મધ્યદેશે યથેન્દું તારકાવૃતમ્

અમૂલ્યરત્‍નનિર્માણચિત્રસિંહાસને સ્થિતમ્ ।
કિરીટિનં કુણ્ડલિનં વનમાલાવિભૂષિતમ્

ચન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્‌ગં બિભ્રતં કેલિપઙ્‌કજમ્ ।
પુરતો નૃત્યગીતં ચ પશ્યન્તં સસ્મિતં મુદા

શાન્તં સરસ્વતીકાન્તં લક્ષ્મીધૃતપદામ્બુજમ્ ।
લક્ષ્મ્યા પ્રદત્તં તામ્બૂલં ભુક્તવન્તં સુવાસિતમ્

ગઙ્‌ગયા પરયા ભક્ત્યા સેવિતં શ્વેતચામરૈઃ ।
સર્વૈશ્ચ સ્તૂયમાનં ચ ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરૈઃ

એવં વિશિષ્ટં તં દૃષ્ટ્વા પરિપૂર્ણતમં પ્રભુમ્ ।
બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ સર્વે પ્રણમ્ય તુષ્ટુવુસ્તદા

પુલકાઞ્ચિતસર્વાઙ્‌ગાઃ સાશ્રુનેત્રાશ્ચ ગદ્‌ગદાઃ ।
ભક્તાશ્ચ પરયા ભક્ત્યા ભીતા નમ્રાત્મકન્ધરાઃ

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા વિધાતા જગતામપિ ।
વૃત્તાન્તં કથયામાસ વિનયેન હરેઃ પુરઃ

હરિસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વજ્ઞઃ સર્વભાવવિત્ ।
પ્રહસ્યોવાચ બ્રહ્માણં રહસ્યં ચ મનોહરમ્

શ્રીભગવાનુવાચ
શઙ્‌ખચૂડસ્ય વૃત્તાન્તં સર્વં જાનામિ પદ્મજ ।
મદ્‍ભક્તસ્ય ચ ગોપસ્ય મહાતેજસ્વિનઃ પુરા

શૃણુ તત્સર્વવૃત્તાન્તમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ગોલોકસ્યૈવ ચરિતં પાપઘ્નં પુણ્યકારકમ્

સુદામા નામ ગોપશ્ચ પાર્ષદપ્રવરો મમ ।
સ પ્રાપ દાનવીં યોનિં રાધાશાપાત્સુદારુણાત્

તત્રૈકદાહમગમં સ્વાલયાદ્‌રાસમણ્ડલમ્ ।
વિરજામપિ નીત્વા ચ મમ પ્રાણાધિકા પરા

સા માં વિરજયા સાર્ધં વિજ્ઞાય કિઙ્‌કરીમુખાત્ ।
પશ્ચાત્ક્રુદ્ધા સાજગામ ન દદર્શ ચ તત્ર મામ્

વિરજાં ચ નદીરૂપાં માં જ્ઞાત્વા ચ તિરોહિતમ્ ।
પુનર્જગામ સા દૃષ્ટ્વા સ્વાલયં સખિભિઃ સહ

માં દૃષ્ટ્વા મન્દિરે દેવી સુદામ્ના સહિતં પુરા ।
ભૃશં સા ભર્ત્સયામાસ મૌનીભૂતં ચ સુસ્થિરમ્

તચ્છ્રુત્વાસહમાનશ્ચ સુદામા તાં ચુકોપ હ ।
સ ચ તાં ભર્ત્સયામાસ કોપેન મમ સનિધૌ

તચ્છ્રુત્વા કોપયુક્તા સા રક્તપઙ્‌કજલોચના ।
બહિષ્કર્તું ચકારાજ્ઞાં સંત્રસ્તં મમ સંસદિ

સખીલક્ષં સમુત્તસ્થૌ દુર્વારં તેજસોલ્બણમ્ ।
બહિશ્ચકાર તં તૂર્ણં જલ્પન્તં ચ પુનઃ પુનઃ

સા ચ તત્તાડનં તાસાં શ્રુત્વા રુષ્ટા શશાપ હ ।
યાહિ રે દાનવીં યોનિમિત્યેવં દારુણં વચઃ

તં ગચ્છન્તં શપન્તં ચ રુદન્તં માં પ્રણમ્ય ચ ।
વારયામાસ તુષ્ટા સા રુદતી કૃપયા પુનઃ

હે વત્સ તિષ્ઠ મા ગચ્છ ક્વ યાસીતિ પુનઃ પુનઃ ।
સમુચ્ચાર્ય ચ તત્પશ્ચાજ્જગામ સા ચ વિક્લવમ્

ગોપ્યશ્ચ રુરુદુઃ સર્વા ગોપાશ્ચાપિ સુદુઃખિતાઃ ।
તે સર્વે રાધિકા ચાપિ તત્પશ્ચાદ્‌ બોધિતા મયા

આયાસ્યતિ ક્ષણાર્ધેન કૃત્વા શાપસ્ય પાલનમ્ ।
સુદામંસ્ત્વમિહાગચ્છેત્યુક્ત્વા સા ચ નિવારિતા

ગોલોકસ્ય ક્ષણાર્ધેન ચૈકં મન્વન્તરં ભવેત્ ।
પૃથિવ્યાં જગતાં ધાતરિત્યેવ વચનં ધ્રુવમ્

ઇત્યેવં શઙ્‌ખચૂડશ્ચ પુનસ્તત્રૈવ યાસ્યતિ ।
મહાબલિષ્ઠો યોગેશઃ સર્વમાયાવિશારદઃ

મમ શૂલં ગૃહીત્વા ચ શીઘ્રં ગચ્છત ભારતમ્ ।
શિવઃ કરોતુ સંહારં મમ શૂલેન રક્ષસઃ

મમૈવ કવચં કણ્ઠે સર્વમઙ્‌ગલકારકમ્ ।
બિભર્તિ દાનવઃ શશ્વત્સંસારે વિજયી તતઃ

તસ્મિન્ બ્રહ્મન્ સ્થિતે ચૈવ ન કોઽપિ હિંસિતું ક્ષમઃ ।
તદ્યાચનાં કરિષ્યામિ વિપ્રરૂપોઽહમેવ ચ

સતીત્વહાનિસ્તત્પત્‍ન્યા યત્ર કાલે ભવિષ્યતિ ।
તત્રૈવ કાલે તન્મૃત્યુરિતિ દત્તો વરસ્ત્વયા

તત્પત્‍ન્યાશ્ચોદરે વીર્યમર્પયિષ્યામિ નિશ્ચિતમ્ ।
તત્ક્ષણે ચૈવ તન્મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

પશ્ચાત્સા દેહમુત્સજ્ય ભવિષ્યતિ મમ પ્રિયા ।
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાથો દદૌ શૂલં હરાય ચ

શૂલં દત્ત્વા યયૌ શીઘ્રં હરિરભ્યન્તરે મુદા ।
ભારતં ચ યયુર્દેવા બ્રહ્યરુદ્રપુરોગમાઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
શઙ્‌ખચૂડેન સહ તુલસીસઙ્‌ગમવર્ણનં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ