દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 8.16

સોમાદિગતિવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
અથાતઃ શ્રૂયતાં ચિત્રં સોમાદીનાં ગમાદિકમ્ ।
તદ્‍ગત્યનુસૃતા નૄણાં શુભાશુભનિદર્શના

યથા કુલાલચક્રેણ ભ્રમતા ભ્રમતાં સહ ।
તદાશ્રયાણાં ચ ગતિરન્યા કીટાદિનાં ભવેત્

એવં હિ રાશિવૃન્દેન કાલચક્રેણ તેન ચ ।
મેરું ધુરં ચ સરતાં પ્રાદક્ષિણ્યેન સર્વદા

ગ્રહાણાં ભાનુમુખ્યાનાં ગતિરન્યૈવ દૃશ્યતે ।
નક્ષત્રાન્તરગામિત્વાદ્‌ભાન્તરે ગમનં તથા

ગતિદ્વયં ચાવિરુદ્ધં સર્વત્રૈષ વિનિર્ણયઃ ।
સ એવ ભગવાનાદિપુરુષો લોકભાવનઃ

નારાયણોઽખિલાધારો લોકાનાં સ્વસ્તયે ભ્રમન્ ।
કર્મશુદ્ધિનિમિત્તં તુ આત્માનં વૈ ત્રયીમયમ્

કવિભિશ્ચૈવ વેદેન વિજિજ્ઞાસ્યોઽર્કધાભવત્ ।
ષટ્સુ ક્રમેણ ઋતુષુ વસન્તાદિષુ ચ સ્વયમ્

યથોપજોષમૃતુજાન્ ગુણાન્ વૈ વિદધાતિ ચ ।
તમેનં પુરુષાઃ સર્વે ત્રય્યા ચ વિદ્યયા સદા

વર્ણાશ્રમાચારપથા તથામ્નાતૈશ્ચ કર્મભિઃ ।
ઉચ્ચાવચૈઃ શ્રદ્ધયા ચ યોગાનાં ચ વિતાનકૈઃ

અઞ્જસા ચ યજન્તે યે શ્રેયો વિન્દન્તિ તે મતમ્ ।
અથૈષ આત્મા લોકાનાં દ્યાવાભૂમ્યન્તરેણ ચ

કાલચક્રગતો ભુઙ્ક્તે માસાન્દ્વાદશરાશિભિઃ ।
સંવત્સરસ્યાવયવાન્માસઃ પક્ષદ્વયં દિવા

નક્તં ચેતિ સ પાદર્ક્ષદ્વયમિત્યુપદિશ્યતે ।
યાવતા ષષ્ઠમંશં સ ભુઞ્જીત ઋતુરુચ્યતે

સંવત્સરસ્યાવયવઃ કવિભિશ્ચોપવર્ણિતઃ ।
યાવતાર્ધેન ચાકાશવીથ્યાં પ્રચરતે રવિઃ

તં પ્રાક્તના વર્ણયન્તિ અયનં મુનિપૂજિતાઃ ।
અથ યાવન્નભોમણ્ડલં સહ પ્રતિગચ્છતિ

કાર્ત્સ્ન્યેન સહ ભુઞ્જીત કાલં તં વત્સરં વિદુઃ ।
સંવત્સરં પરિવત્સરમિડાવત્સરમેવ ચ

અનુવત્સરમિદ્વત્સરમિતિ પઞ્ચકમીરિતમ્ ।
ભાનોર્માન્દ્યશૈઘ્ર્યસમગતિભિઃ કાલવિત્તમૈઃ

એવં ભાનોર્ગતિઃ પ્રોક્તા ચન્દ્રાદીનાં નિબોધત ।
એવં ચન્દ્રોઽર્કરશ્મિભ્યો લક્ષયોજનમૂર્ધ્વતઃ

ઉપલભ્યમાનો મિત્રસ્ય સંવત્સરભુજિં ચ સઃ ।
પક્ષાભ્યાં ચૌષધીનાથો ભુઙ્ક્તે માસભુજિં ચ સઃ

સપાદમાભ્યાં દિવસભુક્તિં પક્ષભુજિં ચરેત્ ।
એવં શીઘ્રગતિઃ સોમો ભુઙ્ક્તે નૂનં ભચક્રકમ્

પૂર્યમાણકલાભિશ્ચામરાણાં પ્રીતિમાવહન્ ।
ક્ષીયમાણકલાભિશ્ચ પિતૄણાં ચિત્તરઞ્જકઃ

અહોરાત્રાણિ તન્વાનઃ પૂર્વાપરસુઘસ્રકૈઃ ।
સર્વજીવનિકાયસ્ય પ્રાણો જીવઃ સ એવ હિ

ભુઙ્ક્તે ચૈકૈકનક્ષત્રં મુહૂર્તત્રિંશતા વિભુઃ ।
સ એવ ષોડશકલઃ પુરુષોઽનાદિસત્તમઃ

મનોમયોઽપ્યન્નમયોઽમૃતધામા સુધાકરઃ ।
દેવપિતૃમનુષ્યાદિસરીસૃપસવીરુધામ્

પ્રાણાપ્યાયનશીલત્વાત્સ સર્વમય ઉચ્યતે ।
તતો ભચક્રં ભ્રમતિ યોજનાનાં ત્રિલક્ષતઃ

મેરુપ્રદક્ષિણેનૈવ યોજિતં ચેશ્વરેણ તુ ।
અષ્ટાવિંશતિસંખ્યાનિ ગણિતાનિ સહાભિજિત્

તતઃ શુક્રો દ્વિલક્ષેણ યોજનાનામથોપરિ ।
પુરઃ પશ્ચાત્સહૈવાસાવર્કસ્ય પરિવર્તતે

શીઘ્રમન્દસમાનાભિર્ગતિભિર્વિચરન્વિભુઃ ।
લોકાનામનુકૂલોઽયં પ્રાયઃ પ્રોક્તઃ શુભાવહઃ

વૃષ્ટિવિષ્ટમ્ભશમનો ભાર્ગવઃ સર્વદા મુને ।
શુક્રાદ્‌ બુધઃ સમાખ્યાતો યોજનાનાં દ્વિલક્ષતઃ

શીઘ્રમન્દસમાનાભિર્ગતિભિઃ શુક્રવત્સદા ।
યદાર્કાદ્વ્યતિરિચ્યેત સૌમ્યઃ પ્રાયેણ તત્ર તુ

અતિવાતાભ્રપાતાનાં વૃષ્ટ્યાદિભયસૂચકઃ ।
ઉપરિષ્ઠાત્તતો ભૌમો યોજનાનાં દ્વિલક્ષતઃ

પક્ષૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ સોઽયં ભુઙ્ક્તે રાશીનથૈકશઃ ।
દ્વાદશાપિ ચ દેવર્ષે યદિ વક્રો ન જાયતે

પ્રાયેણાશુભકૃત્સોઽયં ગ્રહૌઘાનાં ચ સૂચકઃ ।
નતો દ્વિલક્ષમાનેન યોજનાનાં ચ ગીષ્પતિઃ

એકૈકસ્મિન્નથો રાશૌ ભુઙ્ગે સંવત્સરં ચરન્ ।
યદિ વક્રો ભવેન્નૈવાનુકૂલો બ્રહ્મવાદિનામ્

તતઃ શનૈશ્ચરો ઘોરો લક્ષદ્વયપરો મિતઃ ।
યોજનૈઃ સૂર્યપુત્રોઽયં ત્રિંશન્માસૈઃ પરિભ્રમન્

એકૈકરાશૌ પર્યેતિ સર્વાન્ રાશીન્મહાગ્રહઃ ।
સર્વેષામશુભો મન્દઃ પ્રોક્તઃ કાલવિદાં વરૈઃ

તત ઉત્તરતઃ પ્રોક્તમેકાદશસુલક્ષકૈઃ ।
યોજનૈઃ પરિસંખ્યાતં સપ્તર્ષીણાં ચ મણ્ડલમ્

લોકાનાં શં ભાવયન્તો મુનયઃ સપ્ત તે મુને ।
યત્તદ્વિષ્ણુપદં સ્થાનં દક્ષિણં પ્રક્રમન્તિ તે ॥ ૩૭
ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદલસાહસ્ર્યાં સંહિતાયામષ્ટમસ્કન્ધે
સોમાદિગતિવર્ણનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ