દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 8.17

ધ્રુવમણ્ડલસંસ્થાનવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
અથર્ષિમણ્ડલાદૂર્ધ્વં યોજનાનાં પ્રમાણતઃ ।
લક્ષૈસ્ત્રયોદશમિતૈઃ પરમં વૈષ્ણવં પદમ્

મહાભાગવતઃ શ્રીમાન્ વર્તતે લોકવન્દિતઃ ।
ઔત્તાનપાદિરિન્દ્રેણ વહ્નિના કશ્યપેન ચ

ધર્મેણ સહ ચૈવાસ્તે સમકાલયુજા ધ્રુવઃ ।
બહુમાનં દક્ષિણતઃ કુર્વદ્‌ભિઃ પ્રેક્ષકૈઃ સદા

આજીવ્યઃ કલ્પજીવિનામુપાસ્તે ભગવત્પદમ્ ।
જ્યોતિર્ગણાનાં સર્વેષાં ગ્રહનક્ષત્રભાદિનામ્

કાલેનાનિમિષેણાયં ભ્રામ્યતાં વ્યક્તરંહસા ।
અવષ્ટમ્ભસ્થાણુરિવ વિહિતશ્ચેશ્વરેણ સઃ

ભાસતે ભાસયન્ભાસા સ્વીયયા દેવપૂજિતઃ ।
મેઢિસ્તમ્ભે યથા યુક્તાઃ પશવઃ કર્ષણાર્થકાઃ

મણ્ડલાનિ ચરન્તીમે સવનત્રિતયેન ચ ।
એવં ગ્રહાદયઃ સર્વે ભગણાદ્યા યથાક્રમમ્

અન્તર્બહિર્વિભાગેન કાલચક્રે નિયોજિતાઃ ।
ધ્રુવમેવાવલમ્બ્યાશુ વાયુનોદીરિતાશ્ચ તે

આકલ્પાન્તં ચ ક્રમન્તિ ખે શ્યેનાદ્યાઃ ખગા ઇવ ।
કર્મસારથયો વાયુવશગાઃ સર્વ એવ તે

એવં જ્યોતિર્ગણાઃ સર્વે પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ।
સંયોગાનુગૃહીતાસ્તે ભૂમૌ ન નિપતન્તિ ચ

જ્યોતિશ્ચક્રં કેચિદેતચ્છિશુમારસ્વરૂપકમ્ ।
સોપયોગં ભગવતો યોગધારણકર્મણિ

યસ્યાર્વાક્‌શિરસઃ કુણ્ડલીભૂતવપુષો મુને ।
પુચ્છાગ્રે કલ્પિતો યોઽયં ધ્રુવ ઉત્તાનપાદજઃ

લાઙ્ગૂલેઽસ્ય ચ સમ્પ્રોક્તઃ પ્રજાપતિરકલ્મષઃ ।
અગ્નિરિન્દ્રશ્ચ ધર્મશ્ચ તિષ્ઠન્તે સુરપૂજિતાઃ

ધાતા વિધાતા પુચ્છાન્તે કટ્યાં સપ્તર્ષયસ્તતઃ ।
દક્ષિણાવર્તભોગેન કુણ્ડલાકારમીયુષઃ

ઉત્તરાયણભાનીહ દક્ષપાર્શ્વેઽર્પિતાનિ ચ ।
દક્ષિણાયનભાનીહ સવ્યે પાર્શ્વેઽર્પિતાનિ ચ

કુણ્ડલાભોગવેશસ્ય પાર્શ્વયોરુભયોરપિ ।
સમસંખ્યાશ્ચાવયવા ભવન્તિ કજનન્દન

અજવીથી પૃષ્ઠભાગે આકાશસરિદૌદરે ।
પુનર્વસુશ્ચ પુષ્યશ્ચ શ્રોણ્યૌ દક્ષિણવામયોઃ

આર્દ્રાશ્લેષે પશ્ચિમયોઃ પાદયોર્દક્ષવામયોઃ ।
અભિજિચ્ચોત્તરાષાઢા નાસયોર્દક્ષવામયોઃ

યથાસંખ્યં ચ દેવર્ષે શ્રુતિશ્ચ જલભં તથા ।
કલ્પિતે કલ્પનાવિદ્‌‍ભિર્નેત્રયોર્દક્ષવામયોઃ

ધનિષ્ઠા ચૈવ મૂલં ચ કર્ણયોર્દક્ષવામયોઃ ।
મઘાદીન્યષ્ટભાનીહ દક્ષિણાયનગાનિ ચ

યુઞ્જીત વામપાર્શ્વીયવંક્રિષુ ક્રમતો મુને ।
તથૈવ મૃગશીર્ષાદીન્યુદગ્ભાનિ ચ યાનિ હિ

દક્ષપાર્શ્વે વંક્રિકેષુ પ્રાતિલોમ્યેન યોજયેત્ ।
શતતારા તથા જ્યેષ્ઠા સ્કન્ધયોર્દક્ષવામયોઃ

અગસ્તિશ્ચોત્તરહનાવધરાયાં હનૌ યમઃ ।
મુખેષ્વઙ્ગારકઃ પ્રોક્તો મન્દઃ પ્રોક્ત ઉપસ્થકે

બૃહસ્પતિશ્ચ કકુદિ વક્ષસ્યર્કો ગ્રહાધિપઃ ।
નારાયણશ્ચ હૃદયે ચન્દ્રો મનસિ તિષ્ઠતિ

સ્તનયોરશ્વિનૌ નાભ્યામુશનાઃ પરિકીર્તિતઃ ।
બુધઃ પ્રાણાપાનયોશ્ચ ગલે રાહુશ્ચ કેતવઃ

સર્વાઙ્ગેષુ તથા રોમકૂપે તારાગણાઃ સ્મૃતાઃ ।
એતદ્‍ભગવતો વિષ્ણોઃ સર્વદેવમયં વપુઃ

સન્ધ્યાયાં પ્રત્યહં ધ્યાયેત્પ્રયતો વાગ્યતો મુનિઃ ।
નિરીક્ષમાણશ્ચોત્તિષ્ઠેન્મન્ત્રેણાનેન ધીશ્વરઃ

નમો જ્યોતિર્લોકાય કાલાયાનિમિષાં
પતયે મહાપુરુષાયાભિધીમહીતિ

ગ્રહર્ક્ષતારામયમાધિદૈવિકં
પાપાપહં મન્ત્રકૃતાં ત્રિકાલમ્ ।
નમસ્યતઃ સ્મરતો વા ત્રિકાલં
નશ્યેત તત્કાલજમાશુ પાપમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયામષ્ટમસ્કન્ધે
ધ્રુવમણ્ડલસંસ્થાનવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ