દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 8.15

ભુવનકોશવર્ણને સૂર્યગતિવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ભાનોર્ગમનમુત્તમમ્ ।
શીઘ્રમન્દાદિગતિભિસ્ત્રિવિધં ગમનં રવેઃ

સર્વગ્રહાણાં ત્રીણ્યેવ સ્થાનાનિ સુરસત્તમ ।
સ્થાનં જારદ્‍ગવં મધ્યં તથૈરાવતમુત્તરમ્

વૈશ્વાનરં દક્ષિણતો નિર્દિષ્ટમિતિ તત્ત્વતઃ ।
અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યા નાગવીથીતિ શબ્દિતા

રોહિણ્યાર્દ્રા મૃગશિરો ગજવીથ્યભિધીયતે ।
પુષ્યાશ્લેષા તથાઽઽદિત્યા વીથી ચૈરાવતી સ્મૃતા

એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્ર ઉત્તરો માર્ગ ઉચ્યતે ।
તથા દ્વે ચાપિ ફલ્ગુન્યૌ મઘા ચૈવાર્ષભી મતા

હસ્તશ્ચિત્રા તથા સ્વાતી ગોવીથીતિ તુ શબ્દિતા ।
જ્યેષ્ઠા વિશાખાનુરાધા વીથી જારદ્‍ગવી મતા

એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્રો મધ્યમો માર્ગ ઉચ્યતે ।
મૂલાષાઢોત્તરાષાઢા અજવીથ્યભિશબ્દિતા

શ્રવણં ચ ધનિષ્ઠા ચ માર્ગી શતભિષક્ તથા ।
વૈશ્વાનરી ભાદ્રપદે રેવતી ચૈવ કીર્તિતા

એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્રો દક્ષિણો માર્ગ ઉચ્યતે ।
ઉત્તરાયણમાસાદ્ય યુગાક્ષાન્તર્નિબદ્ધયોઃ

કર્ષણં પાશયોર્વાયુબદ્ધયો રોહણં સ્મૃતમ્ ।
તદાભ્યન્તરગાન્મણ્ડલાદ્રથસ્ય ગતેર્ભવેત્

માન્દ્યં દિવસવૃદ્ધિશ્ચ જાયતે સુરસત્તમ ।
રાત્રિહ્રાસશ્ચ ભવતિ સૌમ્યાયનક્રમો હ્યયમ્

દક્ષિણાયનકે પાશે પ્રેરણાદવરોહણમ્ ।
બહિર્મણ્ડલવેશેન ગતિશૈઘ્ર્યં તદા ભવેત્

તદા દિનાલ્પતા રાત્રિવૃદ્ધિશ્ચ પરિકીર્તિતા ।
વૈષુવે પાશસામ્યાત્તુ સમાવસ્થાનતો રવેઃ

મધ્યમણ્ડલવેશશ્ચ સામ્યં રાત્રિદિનાદિકે ।
આકૃષ્યેતે યદા તૌ તુ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતૌ

તદાભ્યન્તરતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ ચ ।
ધ્રુવેણ મુચ્યમાનેન પુના રશ્મિયુગેન તુ

તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ ચ ।
તસ્મિન્મેરૌ પૂર્વભાગે પુર્યૈન્દ્રી દેવધાનિકા

દક્ષિણે વૈ સંયમની નામ યામ્યા મહાપુરી ।
પશ્ચાન્નિમ્લોચની નામ વારુણી વૈ મહાપુરી

તદુત્તરે પુરી સૌમ્યા પ્રોક્તા નામ વિભાવરી ।
ઐન્દ્રપુર્યાં રવેઃ પ્રોક્ત ઉદયો બ્રહ્મવાદિભિઃ

સંયમન્યાં ચ મધ્યાહ્ને નિમ્લોચન્યાં નિમીલનમ્ ।
વિભાવર્યાં નિશીથઃ સ્યાત્તિગ્માંશોઃ સુરપૂજિતઃ

પ્રવૃત્તેશ્ચ નિમિત્તાનિ ભૂતાનાં તાનિ સર્વશઃ ।
મેરોશ્ચતુર્દિશં ભાનોઃ કીર્તિતાનિ મયા મુને

મેરુસ્થાનાં સદા મધ્યં ગત એવ વિભાતિ હિ ।
સવ્યં ગચ્છન્દક્ષિણેન કરોતિ સ્વર્ણપર્વતમ્

ઉદયાસ્તમયે ચૈવ સર્વકાલં તુ સમ્મુખે ।
દિશાસ્વશેષાસુ તથા સુરર્ષે વિદિશાસુ ચ

યૈર્યત્ર દૃશ્યતે ભાસ્વાન્સ તેષામુદયઃ સ્મૃતઃ ।
તિરોભાવં ચ યત્રૈતિ તત્રૈવાસ્તમનં રવેઃ

નૈવાસ્તમનમર્કસ્ય નોદયઃ સર્વદા સતઃ ।
ઉદયાસ્તમનાખ્યં હિ દર્શનાદર્શનં રવેઃ

શક્રાદીનાં પુરે તિષ્ઠન્સ્પૃશત્યેષ પુરત્રયમ્ ।
વિકર્ણૌ દ્વૌ વિકર્ણસ્થસ્ત્રીન્કોણાન્દ્વે પુરે તથા

સર્વેષાં દ્વીપવર્ષાણાં મેરુરુત્તરતઃ સ્થિતઃ ।
યૈર્યત્ર દૃશ્યતે ભાનુઃ સૈવ પ્રાચીતિ ચોચ્યતે

તદ્વામભાગતો મેરુર્વર્તતેતિ વિનિર્ણયઃ ।
યદિ ચૈન્દ્ર્યાઃ પ્રચલતે ઘટિકા દશપઞ્ચભિઃ

યામ્યાં તદા યોજનાનાં સપાદં કોટિયુગ્મકમ્ ।
સાર્ધદ્વાદશલક્ષાણિ પઞ્ચનેત્રસહસ્રકમ્

પ્રક્રામતિ સહસ્રાંશુઃ કાલમાર્ગપ્રદર્શકઃ ।
એવં તતો વારુણીં ચ સૌમ્યામૈન્દ્રીં સહસ્રદૃક્

પર્યેતિ કાલચક્રાત્મા દ્યુમણિઃ કાલબુદ્ધયે ।
તથા ચાન્યે ગ્રહાઃ સોમાદયો યે દિગ્વિચારિણઃ

નક્ષત્રૈઃ સહ ચોદ્યન્તિ સહ ચાસ્તં વ્રજન્તિ તે ।
એવં મુહૂર્તેન રથો ભાનોરષ્ટશતાધિકમ્

યોજનાનાં ચતુસ્ત્રિંશલ્લક્ષાણિ ભ્રમતિ પ્રભુઃ ।
ત્રયીમયશ્ચતુર્દિક્ષુ પુરીષુ ચ સમીરણાત્

પ્રવહાખ્યાત્સદા કાલચક્રં પર્યેતિ ભાનુમાન્ ।
યસ્ય ચક્રં રથસ્યૈકં દ્વાદશારં ત્રિનાભિકમ્

ષણ્નેમિ કવયસ્તં ચ વત્સરાત્મકમૂચિરે ।
મેરુમૂર્ધનિ તસ્યાક્ષો માનસોત્તરપર્વતે

કૃતેતરવિભાગો યઃ પ્રોતં તત્ર રથાઙ્ગકમ્ ।
તૈલકારકયન્ત્રેણ ચક્રસામ્યં પરિભ્રમન્ । ૩૫ ॥
માનસોત્તરનામ્નીહ ગિરૌ પર્યેતિ ચાંશુમાન્ ।
તસ્મિન્નક્ષે કૃતં મૂલં દ્વિતીયોઽક્ષો ધ્રુવે કૃતઃ

તુર્યમાનેન તૈલસ્ય યન્ત્રાક્ષવદિતીરિતઃ ।
કૃતોપરિતનો ભાગઃ સૂર્યસ્ય જગતાં પતેઃ

રથનીડસ્તુ ષટ્‌ત્રિંશલ્લક્ષયોજનમાયતઃ ।
તત્તુર્યભાગતઃ સોઽયં પરિણાહેન કીર્તિતઃ

તાવાનર્કરથસ્યાત્ર યુગસ્તસ્મિન્હયાઃ શુભાઃ ।
સપ્તચ્છન્દોઽભિધાનાશ્ચ સૂરસૂતેન યોજિતાઃ

વહન્તિ દેવમાદિત્યં લોકાનાં સુખહેતવે ।
પુરસ્તાત્સવિતુઃ સૂતોઽરુણઃ પશ્ચાન્નિયોજિતઃ

સૌત્યે કર્મણિ સંયુક્તો વર્તતે ગરુડાગ્રજઃ ।
તથૈવ બાલખિલ્યાખ્યા ઋષયોઽઙ્ગુષ્ઠપર્વકાઃ

પ્રમાણેન પરિખ્યાતાઃ ષષ્ટિસાહસ્રસંખ્યકાઃ ।
સ્તુવન્તિ પુરતઃ સૂર્યં સૂક્તવાક્યૈઃ સુશોભનૈઃ

તથા ચાન્યે ચ ઋષયો ગન્ધર્વા અપ્સરોરગાઃ ।
ગ્રામણ્યો યાતુધાનાશ્ચ દેવાઃ સર્વે પરેશ્વરમ્

એકૈકશઃ સપ્ત સપ્ત માસિ માસિ વિરોચનમ્ ।
સાર્ધલક્ષોત્તરં કોટિનવકં ભૂમિમણ્ડલમ્

દ્વિસહસ્રં યોજનાનાં સ ગવ્યૂત્યુત્તરં ક્ષણાત્ ।
પર્યેતિ દેવદેવેશો વિશ્વવ્યાપી નિરન્તરમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયામષ્ટમસ્કન્ધે
ભુવનકોશવર્ણને સૂર્યગતિવર્ણનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ