દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 8.14

સૂર્યગતિવર્ણનમ્
નારાયણ ઉવાચ
તતઃ પરસ્તાદચલો લોકાલોકેતિ નામકઃ ।
અન્તરાલે ચ લોકાલોકયોર્યઃ પરિકલ્પિતઃ

યાવદસ્તિ ચ દેવર્ષે હ્યન્તરં માનસોત્તરાત્ ।
સુમેરોસ્તાવતી શુદ્ધા કાઞ્ચની ભૂમિરસ્તિ હિ

દર્પણોદરતુલ્યા સા સર્વપ્રાણિવિવર્જિતા ।
યસ્યાં પદાર્થઃ પ્રહિતો ન કિઞ્ચિત્પ્રત્યુદીયતે

અતઃ સર્વપ્રાણિસઙ્ઘરહિતા સા ચ નારદ ।
લોકાલોક ઇતિ વ્યાખ્યા યદત્ર પરિકલ્પિતા

લોકાલોકાન્તરે ચાસ્ય વર્તતે સર્વદા સ્થિતિઃ ।
ઈશ્વરેણ સ લોકાનાં ત્રયાણામન્તગઃ કૃતઃ

સૂર્યાદીનાં ધ્રુવાન્તાનાં રશ્મયો યદ્વશાદિહ ।
અર્વાચીનાશ્ચ ત્રીઁલ્લોકાનાતન્વાનાઃ કદાપિ હિ

પરાચીનત્વભાજો હિ ન ભવન્તિ ચ નારદ ।
તાવદુન્નહનાયામઃ પર્વતેન્દ્રો મહોદયઃ

એતાવાઁલ્લોકવિન્યાસોઽયં સંસ્થામાનલક્ષણૈઃ ।
કવિભિઃ સ તુ પઞ્ચાશત્કોટિભિર્ગણિતસ્ય ચ

ભૂગોલસ્ય ચતુર્થાંશો લોકાલોકાચલો મુને ।
તસ્યોપરિ ચતુર્દિક્ષુ બ્રહ્મણા ચાત્મયોનિના

નિવેશિતા દિગ્ગજા યે તન્નામાનિ નિબોધત ।
ઋષભઃ પુષ્પચૂડોઽથ વામનોઽથાપરાજિતઃ

એતે સમસ્તલોકસ્ય સ્થિતિહેતવ ઈરિતાઃ ।
તેષાં ચ સ્વવિભૂતીનાં બહુવીર્યોપબૃંહણમ્

વિશુદ્ધસત્ત્વં ચૈશ્વર્યં વર્ધયન્ભગવાન્ હરિઃ ।
આસ્તે સિદ્ધ્યષ્ટકોપેતો વિષ્વક્સેનાદિસંવૃતઃ

નિજાયુધૈઃ પરિવૃતો ભુજદણ્ડૈઃ સમન્તતઃ ।
આસ્તે સકલલોકસ્ય સ્વસ્તયે પરમેશ્વરઃ

આકલ્પમેવં વેષં સ ગતો વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ।
સ્વમાયારચિતસ્યાસ્ય ગોપીથાયાત્મસાધનઃ

યોઽન્તર્વિસ્તાર એતેન હ્યલોકપરિમાણકમ્ ।
વ્યાખ્યાતં યદ્‌બહિર્લોકાલોકાચલ ઇતીરણાત્

તતઃ પરસ્તાદ્યોગેશગતિં શુદ્ધા વદન્તિ હિ ।
અણ્ડમધ્યગતઃ સૂર્યો દ્યાવાભૂમ્યોર્યદન્તરમ્

સૂર્યાણ્ડગોલયોર્મધ્યે કોટ્યઃ સ્યુઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।
મૃતેઽણ્ડ એષ એતસ્મિઞ્જાતો માર્તણ્ડશબ્દભાક્

હિરણ્યગર્ભ ઇતિ યદ્ધિરણ્યાણ્ડસમુદ્‍ભવઃ ।
સૂર્યેણ હિ વિભજ્યન્તે દિશઃ ખં દ્યૌર્મહીભિદા

સ્વર્ગાપવર્ગૌ નરકા રસૌકાંસિ ચ સર્વશઃ ।
દેવતિર્યઙ્‍મનુષ્યાણાં સરીસૃપસવીરુધામ્

સર્વજીવનિકાયાનાં સૂર્ય આત્મા દૃગીશ્વરઃ ।
એતાવાન્ભૂમણ્ડલસ્ય સન્નિવેશ ઉદાહૃતઃ

એતેન હિ દિવો માનં વર્ણયન્તિ ચ તદ્વિદઃ ।
દ્વિદલાનાં ચ નિષ્પાવાદીનાં ચ દલયોર્યથા

અન્તરેણ તયોરન્તરિક્ષં તદુભયસન્ધિતમ્ ।
યન્મધ્યગશ્ચ ભગવાન્ ભાનુર્વૈ તપતાં વરઃ

આતપેન ત્રિલોકં ચ પ્રતપત્યેવ ભાસયન્ ।
ઉત્તરાયણમાસાદ્ય ગતિમાન્દ્યં વિતન્વતે

આરોહણસ્થાનમસૌ ગત્વાહો દૈર્ધ્યમાચરેત્ ।
દક્ષિણાયનમાસાદ્ય ગતિશૈઘ્ર્યં વિતન્વતે

અવરોહસ્થાનમસૌ ગચ્છન્હ્રસ્વં દિનં ચરેત્ ।
વિષુવત્સંજ્ઞમાસાદ્ય ગતિસામ્યં વિતન્વતે

સમસ્થાનમથાસાદ્ય દિનસામ્યં કરોતિ ચ ।
યદા ચ મેષતુલયોઃ સઞ્ચરેદ્ધિ દિવાકરઃ

સમાનાનિ ત્વહોરાત્રાણ્યાતનોતિ ત્રયીમયઃ ।
વૃષાદિપઞ્ચસુ યદા રાશિષ્વર્કો વિરોચતે

તદાહાનિ ચ વર્ધન્તે રાત્રયોઽપિ હ્રસન્તિ ચ ।
વૃશ્ચિકાદિષુ સૂર્યો હિ યદા સઞ્ચરતે રવિઃ

તદાપીમાન્યહોરાત્રાણિ ભવન્તિ વિપર્યયાત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયામષ્ટમસ્કન્ધે
સૂર્યગતિવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ