દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 8.13

ભુવનકોશવર્ણને ક્રૌઞ્ચશાકપુષ્કરદ્વીપવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
શિષ્ટદ્વીપપ્રમાણં ચ વદ સર્વાર્થદર્શન ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ પરાનન્દમયો ભવેત્

શ્રીરાનારાયણ ઉવાચ
કુશદ્વીપસ્ય પરિતો ઘૃતોદાવરણં મહત્ ।
તતો બહિઃ ક્રૌંચદ્વીપો દ્વિગુણઃ સ્યાત્સ્વમાનતઃ

ક્ષીરોદેનાવૃતો ભાતિ યસ્મિન્ક્રૌંચાદ્રિરસ્તિ ચ ।
નામનિર્વર્તકઃ સોઽયં દ્વીપસ્ય પરિવર્તતે

યોઽસૌ ગુહસ્ય શક્ત્યા ચ ભિન્નકુક્ષિઃ પુરાભવત્ ।
ક્ષીરોદેનાસિચ્યમાનો વરુણેન ચ રક્ષિતઃ

ઘૃતપૃષ્ઠો નામ યસ્ય વિભાતિ કિલ નાયકઃ ।
પ્રિયવ્રતાત્મજઃ શ્રીમાન્ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ

સ્વદ્વીપં તુ વિભજ્યૈવ સપ્તધા સ્વાત્મજાન્દદૌ ।
પુત્રનામસુ વર્ષેષુ વર્ષપાન્સન્નિવેશયન્

સ્વયં ભગવતસ્તસ્ય શરણં સઞ્જગામ હ ।
આમો મધુરુહશ્ચૈવ મેઘપૃષ્ઠઃ સુધામકઃ

ભ્રાજિષ્ઠો લોહિતાર્ણશ્ચ વનસ્પતિરિતીવ ચ ।
નગા નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ વિખ્યાતા ભુવિ સર્વતઃ

શુક્લો વૈ વર્ધમાનશ્ચ ભોજનશ્ચોપબર્હણઃ ।
નન્દશ્ચ નન્દનઃ સર્વતોભદ્ર ઇતિ કીર્તિતાઃ

અભયા અમૃતૌઘા ચાર્યકા તીર્થવતીતિ ચ ।
વૃત્તિરૂપવતી શુક્લા પવિત્રવતિકા તથા

એતાસામુદકં પુણ્યં ચાતુર્વર્ણ્યેન પીયતે ।
પુરુષઋષભૌ તદ્વદ્‌ દ્રવિણાખ્યશ્ચ દેવકઃ

એતે ચતુર્વર્ણજાતાઃ પુરુષા નિવસન્તિ હિ ।
તત્રત્યાઃ પુરુષા આપોમયં દેવમપાં પતિમ્

પૂર્ણેનાઞ્જલિના ભક્ત્યા યજન્તે વિવિધક્રિયાઃ ।
આપઃ પુરુષવીર્યાઃ સ્થ પુનન્તીર્ભૂર્ભુવઃ સ્વરઃ

તા નઃ પુનીતામીવઘ્નીઃ સ્પૃશતામાત્મના ભુવઃ ।
ઇતિ મન્ત્રજપાન્તે ચ સ્તુવન્તિ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ

એવં પરસ્તાત્ક્ષીરોદાત્પરિતશ્ચોપવેશિતઃ ।
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષસંખ્યાકયોજનાયામમાશ્રિતઃ

સ્વમાનેન ચ દ્વીપોઽયં દધિમણ્ડોદકેન ચ ।
શાકદ્વીપો વિશિષ્ટોઽયં યસ્મિચ્છાકો મહીરુહઃ

સ્વક્ષેત્રવ્યપદેશસ્ય કારણં સ હિ નારદ ।
પ્રૈયવ્રતોઽધિપસ્તસ્ય મેધાતિથિરિતિ સ્મૃતઃ

વિભજ્ય સપ્ત વર્ષાણિ પુત્રનામાનિ તેષુ ચ ।
સપ્ત પુત્રાન્નિજાન્ સ્થાપ્ય સ્વયં યોગગતિં ગતઃ

પુરોજવો મનઃપૂર્વજવોઽથ પવમાનકઃ ।
ધૂમ્રાનીકશ્ચિત્રરેફો બહુરૂપોઽથ વિશ્વધૃક્

મર્યાદાગિરયઃ સપ્ત નદ્યઃ સપ્તૈવ કીર્તિતાઃ ।
ઈશાન ઊરુશૃઙ્ગોઽથ બલભદ્રઃ શતકેશરઃ

સહસ્રસ્રોતકો દેવપાલોઽપ્યન્તે મહાશનઃ ।
એતેઽદ્રયઃ સપ્ત ચોક્તાઃ સરિન્નામાનિ સપ્ત ચ

અનઘા પ્રથમાઽઽયુર્દા ઉભયસ્પૃષ્ટિરેવ ચ ।
અપરાજિતા પઞ્ચપદી સહસ્રશ્રુતિરેવ ચ

તતો નિજધૃતિશ્ચોક્તાઃ સપ્ત નદ્યો મહોજ્જ્વલાઃ ।
તદ્વર્ષપુરુષાઃ સર્વે સત્યવ્રતક્રતુવ્રતૌ

દાનવ્રતાનુવ્રતૌ ચ ચતુર્વર્ણા ઉદીરિતાઃ ।
ભગવન્તં પ્રાણવાયું પ્રાણાયામેન સંયુતાઃ

યજન્તિ નિર્ધૂતરજસ્તમસઃ પરમં હરિમ્ ।
અન્તઃ પ્રવિશ્ય ભૂતાનિ યો બિભર્ત્યાત્મકેતુભિઃ

અન્તર્યામીશ્વરઃ સાક્ષાત્પાતુ નો યદ્વશે ઇદમ્ ।
પરસ્તાદ્દધિમણ્ડોદાત્તતસ્તુ બહુવિસ્તરઃ

પુષ્કરદ્વીપનામાયં શાકદ્વીપદ્વિસંગુણઃ ।
સ્વસમાનેન સ્વાદૂદકેનાયં પરિવેષ્ટિતઃ

યત્રાસ્તે પુષ્કરં ભ્રાજદગ્નિચૂડાનિભાનિ ચ ।
પત્રાણિ વિશદાનીહ સ્વર્ણપત્રાયુતાયુતમ્

શ્રીમદ્‍ભગવતશ્ચેદમાસનં પરમેષ્ઠિનઃ ।
કલ્પિતં લોકગુરુણા સર્વલોકસિસૃક્ષયા

તદ્‌દ્વીપ એક એવાયં માનસોત્તરનામકઃ ।
અર્વાચીનપરાચીનવર્ષયોરવધિર્ગિરિઃ

ઉચ્છ્રાયાયામયોઃ સંખ્યાયુતયોજનસમ્મિતા ।
યત્ર દિક્ષુ ચ ચત્વારિ ચતસૃષુ પુરાણિ હ

ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં યદુપર્યર્કનિર્ગમઃ ।
મેરું પ્રદક્ષિણીકુર્વન્ ભાનુઃ પર્યેતિ યત્ર હિ

સંવત્સરાત્મકં ચક્રં દેવાહોરાત્રતો ભ્રમન્ ।
પ્રૈયવ્રતોઽધિપો વીતિહોત્રઃ સ્વાત્મજકદ્વયમ્

વર્ષદ્વયે પરિસ્થાપ્ય વર્ષનામધરં ક્રમાત્ ।
રમણો ધાતકિશ્ચૈવ તત્તદ્વર્ષપતી ઉભૌ

કૃતાઃ સ્વયં પૂર્વજવદ્‍ભગવદ્‍ભક્તિતત્પરાઃ ।
તદ્‌વર્ષપુરુષા બ્રહ્મરૂપિણં પરમેશ્વરમ્

સકર્મકેન યોગેન યજન્તિ પરિશીલિતાઃ ।
યત્તત્કર્મમયં લિઙ્ગ બ્રહ્મલિઙ્ગં જનોઽર્ચયેત્ ।
એકાન્તમદ્વયં શાન્તં તસ્મૈ ભગવતે નમઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયામષ્ટમસ્કન્ધે
ભુવનકોશવર્ણનં ક્રૌઞ્ચશાકપુષ્કરદ્વીપવર્ણનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ