દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 8.12

ભુવનકોશવર્ણને પ્લક્ષદ્વીપકુશદ્વીપવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
જમ્બુદ્વીપો યથા ચાયં યત્પ્રમાણેન કીર્તિતઃ ।
તાવતા સર્વતઃ ક્ષારોદધિના પરિવેષ્ટિતઃ

જમ્બાખ્યેન યથા મેરુસ્તથા ક્ષારોદકેન ચ ।
ક્ષારોદધિસ્તુ દ્વિગુણઃ પ્લક્ષાખ્યેનોપવેષ્ટિતઃ

યથૈવ પરિખા બાહ્યોપવનેન હિ વેષ્ટ્યતે ।
પ્લક્ષાખ્યશ્ચ સ્વયં જમ્બુપ્રમાણો દ્વીપરૂપધૃક્

હિરણ્મયોઽગ્નિસ્તત્રૈવ તિષ્ઠતીતિ વિનિશ્ચયઃ ।
પ્રિયવતાત્મજસ્તત્ર સપ્તજિહ્વ ઇતિ સ્મૃતઃ

અગ્નિસ્તદધિપસ્ત્વિધ્મજિહ્વઃ સ્વં દ્વીપમેવ ચ ।
વિભજ્ય સપ્તવર્ષાણિ સ્વપુત્રેભ્યો દદૌ વિભુઃ

સ્વયમાત્મવિદાં માન્યાં યોગચર્યાં સમાશ્રિતઃ ।
તેનૈવ ચાત્મયોગેન ભગવન્તમુપાગતઃ

શિવં ચ યવસં ભદ્રં શાન્તં ક્ષેમામૃતે તથા ।
અભયં ચેતિ સપ્તૈવ તદ્વર્ષાણિ સદેક્ષતામ્

તેષુ પ્રોક્તા નદીઃ સપ્ત ગિરયઃ સપ્ત ચૈવ હિ ।
અરુણા નૃમ્ણાઙ્‌ગિરસી સાવિત્રી સુપ્રભાતિકા

ઋતમ્ભરા સત્યમ્ભરા ઇતિ નદ્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
મણિકૂટો વજ્રકૂટ ઇન્દ્રસેનસ્તથૈવ ચ

જ્યોતિષ્માન્વૈ સુપર્ણશ્ચ હિરણ્યષ્ઠીવ એવ ચ ।
મેઘમાલ ઇતિ ખ્યાતાઃ પ્લક્ષદ્વીપસ્ય પર્વતાઃ

નદીનાં જલમાત્રેણ દર્શનસ્પર્શનાદિભિઃ ।
નિર્ધૂતાશેષરજસો નિસ્તમસ્કાઃ પ્રજાસ્તથા

હંસશ્ચૈવ પતઙ્ગશ્ચ ઊર્ધ્વાયન ઇતીવ ચ ।
સત્યાઙ્ગસંજ્ઞાશ્ચત્વારો વર્ણાઃ પ્લક્ષસ્ય દ્વીપકે

સહસ્રાયુપ્રમાણાશ્ચ વિવિધોપમદર્શનાઃ ।
સ્વર્ગદ્વારં ત્રયીવિદ્યાવિધિનાર્કં યજન્તિ તે

પ્રત્‍નસ્ય વિષ્ણો રૂપં ચ સત્યર્તસ્ય ચ બ્રહ્મણઃ ।
અમૃતસ્ય ચ મૃત્યોશ્ચ સૂર્યમાત્માનમીમહિ

પ્લક્ષાદિષુ ચ સર્વેષુ પજ્જદ્વીપેષુ નારદ ।
આયુરિન્દ્રિયમોજશ્ચ બલં બુદ્ધિઃ સહોઽપિ ચ

વિક્રમઃ સર્વલોકાનાં સિદ્ધિરૌત્પત્તિકી સદા ।
પ્લક્ષદ્વીપાત્પરં ચેક્ષુરસોદઃ સરિતામ્પતિઃ

પ્લક્ષદ્વીપં સમગ્રં ચ પરિવાર્યાવતિષ્ઠતે ।
શાલ્મલાખ્યસ્તતો દ્વીપશ્ચાસ્માદ્ દ્વિગુણવિસ્તરઃ

સમાનેન સુરોદેન સિન્ધુના પરિવેષ્ટિતઃ ।
યત્ર વૈ શાલ્મલીવૃક્ષઃ પ્લક્ષાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ

સ્થાનં તત્પક્ષિરાજસ્ય ગરુડસ્ય મહાત્મનઃ ।
તસ્ય દ્વીપસ્ય નાથો હિ યજ્ઞબાહુઃ પ્રિયવ્રતાત્

જાતઃ સ એવ સપ્તભ્યઃ સ્વપુત્રેભ્યો દદૌ ધરામ્ ।
તદ્વર્ષાણાં ચ નામાનિ કથિતાનિ નિબોધત

સુરોચનં સૌમનસ્યં રમણં દેવવર્ષકમ્ ।
પારિભદ્રે તથા ચાપ્યાયનં વિજ્ઞાતનામકમ્

તેષુ વર્ષાદ્રયઃ સપ્ત સપ્તૈવ સરિતઃ સ્મૃતાઃ ।
સરસઃ શતશૃઙ્ગશ્ચ વામદેવશ્ચ કન્દકઃ

કુમુદઃ પુષ્પવર્ષશ્ચ સહસ્રશ્રુતિરેવ ચ ।
એતે ચ પર્વતાઃ સપ્ત નદીનામાનિ ચોચ્યતે

અનુમતિઃ સિનીવાલી સરસ્વતી કુહૂસ્તથા ।
રજની ચૈવ નન્દા ચ રાકેતિ પરિકીર્તિતાઃ

તદ્વર્ષપુરુષાઃ સર્વે ચાતુર્વર્ણ્યસમાહ્વયાઃ ।
શ્રુતધરો વીર્યધરો વસુન્ધર ઇષુન્ધરઃ

ભગવન્તં વેદમયં યજન્તે સોમમીશ્વરમ્ ।
સ્વગોભિઃ પિતૃદેવેભ્યો વિભજત્કૃષ્ણશુક્લયોઃ

સર્વાસાં ચ પ્રજાનાં ચ રાજા સોમઃ પ્રસીદતુ ।
એવં સુરોદાદ્ દ્વિગુણઃ સ્વમાનેન પ્રકીર્તિતઃ

ઘૃતોદેનાવૃતઃ સોઽયં કુશદ્વીપઃ પ્રકાશતે ।
યસ્મિન્નાસ્તે કુશસ્તમ્બો દ્વીપાખ્યાકારણો જ્વલન્

સ્વશષ્પરોચિષા કાષ્ઠા ભાસયન્પરિતિષ્ઠતે ।
હિરણ્યરેતાસ્તદ્દ્વીપપતિઃ પ્રૈયવ્રત સ્વરાટ્

સ્વપુત્રેભ્યશ્ચ સપ્તભ્યસ્તદ્‌દ્વીપં સન્તધાભજત્ ।
વસુશ્ચ વસુદાનશ્ચ તથા દૃઢરુચિઃ પરઃ

નાભિગુપ્તસ્તુત્યવ્રતૌ વિવિક્તનામદેવકૌ ।
તેષાં વર્ષેષુ સપ્તૈવ સીમાગિરિવરાઃ સ્મૃતાઃ

નદ્યઃ સપ્તૈવ સન્તીહ તન્નામાનિ નિબોધત ।
ચક્રસ્તથા ચતુઃશૃઙ્ગઃ કપિલશ્ચિત્રકૂટકઃ

દેવાનીકશ્ચોર્ધ્વરોમા દ્રવિણ સપ્ત પર્વતાઃ ।
રસકુલ્યા મધુકુલ્યા મિત્રવિન્દા તથૈવ ચ

શ્રુતવિન્દા દેવગર્ભા ઘૃતચ્યુન્મન્દમાલિકે ।
યત્પયોભિઃ કુશદ્વીપવાસિનઃ સર્વ એવ તે

કુશલઃ કોવિદશ્ચૈવાપ્યભિયુક્તસ્તથૈવ ચ ।
કુલકશ્ચેતિ સંજ્ઞાભિશ્ચતુર્વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

જાતવેદસરૂપં તં દેવં કર્મજકૌશલૈઃ ।
યજન્તે દેવવર્યાભાઃ સર્વે સર્વવિદો જનાઃ

પરસ્યબ્રહ્મણઃ સાક્ષાજ્જાતવેદોઽસિ હવ્યવાટ્ ।
દેવાનાં પુરુષાઙ્ગાનાં યજ્ઞેન પુરુષં યજ ।
એવં યજન્તે જ્વલનં સર્વે દ્વીપાધિવાસિનઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયામષ્ટમસ્કન્ધે
ભુવનકોશવર્ણને પ્લક્ષદ્વીપકુશદ્વીપવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ