દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 8.11

ભુવનકોશવર્ણને ભારતવર્ષવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ભારતાખ્યે ચ વર્ષેઽસ્મિન્નહમાદિજપૂરુષઃ ।
તિષ્ઠામિ ભવતા ચૈવ સ્તવનં ક્રિયતેઽનિશમ્

નારદ ઉવાચ
ૐ નમો ભગવતે ઉપશમશીલાયોપરતાનાત્મ્યાય
નમોઽકિઞ્ચનવિત્તાય ઋષિઋષભાય નરનારાયણાય
પરમહંસપરમગુરવે આત્મારામાધિપતયે નમો નમ ઇતિ ।
કર્તાસ્ય સર્ગાદિષુ યો ન બધ્યતે
ન હન્યતે દેહગતોઽપિ દૈહિકૈઃ ।
દ્રષ્ટુર્ન દૃશ્યસ્ય ગુણૈર્વિદૂષ્યતે
તસ્મૈ નમોઽસક્તવિવિક્તસાક્ષિણે

ઇદં હિ યોગેશ્વરયોગનૈપુણં
હિરણ્યગર્ભો ભગવાઞ્જગાદ યત્ ।
યદન્તકાલે ત્વયિ નિર્ગુણે મનો
ભક્ત્યા દધીતોજ્ઝિતદુષ્કલેવરઃ

યથૈહિકામુષ્મિકકામલમ્પટઃ
સુતેષુ દારેષુ ધનેષુ ચિન્તયન્ ।
શઙ્કેત વિદ્વાન્ કુકલેવરાત્યયા-
દ્યસ્તસ્ય યત્‍નઃ શ્રમ એવ કેવલમ્

તન્નઃ પ્રભો ત્વં કુકલેવરાર્પિતાં
ત્વં માયયાહં મમતામધોક્ષજ ।
ભિન્દ્યામ યેનાશુ વયં સુદુર્ભિદાં
વિધેહિ યોગં ત્વયિ નઃ સ્વભાવજમ્

એવં સ્તૌતિ સદા દેવં નારાયણમનામયમ્ ।
નારદો મુનિશાર્દૂલઃ પ્રજ્ઞાતાખિલસારદૃક્

અસ્મિન્ વૈ ભારતે વર્ષે સરિચ્છૈલાસ્તુ સન્તિ હિ ।
તાન્પ્રવક્ષ્યામિ દેવર્ષે શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ

મલયો મઙ્ગલપ્રસ્થો મૈનાકશ્ચ ત્રિકૂટકઃ ।
ઋષભઃ કૂટકઃ કોલ્લઃ સહ્યો દેવગિરિસ્તથા

ઋષ્યમૂકશ્ચ શ્રીશૈલો વ્યઙ્કટાદ્રિર્મહેન્દ્રકઃ ।
વારિધારશ્ચ વિન્ધ્યશ્ચ મુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ

પારિયાત્રસ્તથા દ્રોણશ્ચિત્રકૂટગિરિસ્તથા ।
ગોવર્ધનો રૈવતકઃ કકુભો નીલપર્વતઃ

ગૌરમુખશ્ચેન્દ્રકીલો ગિરિઃ કામગિરિસ્તથા ।
એતે ચાન્યેઽપ્યસંખ્યાતા ગિરયો બહુપુણ્યદાઃ

એતદુત્પન્નસરિતઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
પાનાવગાહનસ્નાનદર્શનોત્કીર્તનૈરપિ

નાશયન્તિ ચ પાપાનિ ત્રિવિધાનિ શરીરિણામ્ ।
તામ્રપર્ણી ચન્દ્રવશા કૃતમાલા વટોદકા

વૈહાયસી ચ કાવેરી વેણા ચૈવ પયસ્વિની ।
તુઙ્ગભદ્રા કૃષ્ણવેણા શર્કરાવર્તકા તથા

ગોદાવરી ભીમરથી નિર્વિન્ધ્યા ચ પયોષ્ણિકા ।
તાપી રેવા ચ સુરસા નર્મદા ચ સરસ્વતી

ચર્મણ્વતી ચ સિન્ધુશ્ચ અન્ધશોણૌ મહાનદૌ ।
ઋષિકુલ્યા ત્રિસામા ચ વેદસ્મૃતિર્મહાનદી

કૌશિકી યમુના ચૈવ મન્દાકિની દૃષદ્વતી ।
ગોમતી સરયૂ રોધવતી સપ્તવતી તથા

સુષોમા ચ શતદ્રુશ્ચ ચન્દ્રભાગા મરુદ્‌વૃધા ।
વિતસ્તા ચ અસિક્ની ચ વિશ્વા ચેતિ પ્રકીર્તિતાઃ

અસ્મિન્વર્ષે લબ્ધજન્મપુરુષૈઃ સ્વસ્વકર્મભિઃ ।
શુક્લલોહિતકૃષ્ણાખ્યૈર્દિવ્યમાનુષનારકાઃ

ભવન્તિ વિવિધા ભોગાઃ સર્વેષાં ચ નિવાસિનામ્ ।
યથા વર્ણવિધાનેનાપવર્ગો ભવતિ સ્ફુટમ્

એતદેવ ચ વર્ષસ્ય પ્રાધાન્યં કાર્યસિદ્ધિતઃ ।
વદન્તિ મુનયો વેદવાદિનઃ સ્વર્ગવાસિનઃ

અહો અમીષાં કિમકારિ શોભનં
પ્રસન્ન એષાં સ્વિદુત સ્વયં હરિઃ ।
યૈર્જન્મ લબ્ધં નૃષુ ભારતાજિરે
મુકુન્દસેવૌપયિકં સ્પૃહા હિ નઃ

કિં દુષ્કરૈર્નઃ ક્રતુભિસ્તપોવ્રતૈ-
ર્દાનાદિભિર્વા દ્યુજયેન ફલ્ગુના ।
ન યત્ર નારાયણપદપઙ્કજ-
સ્મૃતિઃ પ્રમુષ્ટાતિશયેન્દ્રિયોત્સવાત્

કલ્પાયુષાં સ્થાનજયાત્પુનર્ભવા-
ત્ક્ષણાયુષાં ભારતભૂજયો વરમ્ ।
ક્ષણેન મર્ત્યેન કૃતં મનસ્વિનઃ
સંન્યસ્ય સંયાન્ત્યભયં પદં હરેઃ

ન યત્ર વૈકુણ્ઠકથાસુધાપગા
ન સાધવો ભાગવતાસ્તદાશ્રયાઃ ।
ન યત્ર યજ્ઞેશમખા મહોત્સવાઃ
સુરેશલોકોઽપિ ન વૈ સ સેવ્યતામ્

પ્રાપ્તા નૃજાતિં ત્વિહ યે ચ જન્તવો
જ્ઞાનક્રિયાદ્રવ્યકલાપસમ્ભૃતામ્ ।
ન વૈ યતેરન્ન પુનર્ભવાય તે
ભૂયો વનૌકા ઇવ યાન્તિ બન્ધનમ્

યૈઃ શ્રદ્ધયા બર્હિષિ ભાગશો હવિ-
ર્નિરુપ્તમિષ્ટં વિધિમન્ત્રવસ્તુતઃ ।
એકઃ પૃથઙ્નામભિરાહુતો મુદા
ગૃહ્ણાતિ પૂર્ણઃ સ્વયમાશિષાં પ્રભુઃ

સત્યં દિશત્યર્થિતમર્થિતો નૃણાં
નૈવાર્થદો યત્પુનરર્થિતા યતઃ ।
સ્વયં વિધત્તે ભજતામનિચ્છતા-
મિચ્છાપિધાનં નિજપાદપલ્લવમ્

(યદ્યત્ર નઃ સ્વર્ગસુખાવશેષિતં
સ્વિષ્ટસ્ય પૂર્તસ્ય કૃતસ્ય શોભનમ્ ।
તેનાબ્જનાભે સ્મૃતિમજ્જન્મ નઃ સ્યા-
દ્વર્ષે હરિર્ભજતાં શં તનોતિ ॥)
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
એવં સ્વર્ગગતા દેવાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।
પ્રવદન્તિ ચ માહાત્મ્યં ભારતસ્ય સુશોભનમ્

જમ્બુદ્વીપસ્ય ચાષ્ટૌ હિ ઉપદ્વીપાઃ સ્મૃતાઃ પરે ।
હયમાર્ગાન્વિશોધદ્‌ભિઃ સાગરૈઃ પરિકલ્પિતાઃ

સ્વર્ણપ્રસ્થશ્ચન્દ્રશુક્ર આવર્તનરમાણકૌ ।
મન્દરોપાખ્યહરિણઃ પાઞ્ચજન્યસ્તથૈવ ચ

સિંહલશ્ચૈવ લઙ્કેતિ ઉપદ્વીપાષ્ટકં સ્મૃતમ્ ।
જમ્બુદ્વીપસ્ય માનં હિ કીર્તિતં વિસ્તરેણ ચ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્લક્ષાદિદ્વીપષટ્કકમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયામષ્ટમસ્કન્ધે
ભુવનકોશવર્ણને ભારતવર્ષવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ