દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.6

ચ્યવનેશ્વિનોઃ કૃતે સોમપાનાધિકારત્વચેષ્ટાવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ -
ચ્યવનેન કથં વૈદ્યૌ તૌ કૃતૌ સોમપાયિનૌ ।
વચનં ચ કથં સત્યં જાતં તસ્ય મહાત્મનઃ

માનુષસ્ય બલં કીદૃગ્દેવરાજબલં પ્રતિ ।
નિષિદ્ધૌ ભિષજૌ તેન કૃતૌ તૌ સોમપાયિનૌ

ધર્મનિષ્ઠ તદાશ્ચર્યં વિસ્તરેણ વદ પ્રભો ।
ચરિતં ચ્યવનસ્યાદ્ય શ્રોતુકામોઽસ્મિ સર્વથા

વ્યાસ ઉવાચ -
નિશામય મહારાજ ચરિતં પરમાદ્‌ભુતમ્ ।
ચ્યવનસ્ય મખે તસ્મિઞ્છર્યાતેર્ભુવિ ભારત

સુકન્યાં સુન્દરીં પ્રાપ્ય ચ્યવનઃ સુરસન્નિભઃ ।
વિજહાર પ્રસન્નાત્મા દેવકન્યામિવાપરઃ

કદાચિદથ શર્યાતિભાર્યા ચિન્તાતુરા ભૃશમ્ ।
પતિં પ્રાહ વેપમાના વચનં રુદતી પ્રિયા

રાજન્ પુત્રી ત્વયા દત્તા મુનયેઽન્ધાય કાનને ।
મૃતા જીવતિ વા સા તુ દ્રષ્ટવ્યા સર્વથા ત્વયા

ગચ્છ નાથ મુનેસ્તાવદાશ્રમં દ્રષ્ટુમાદરાત્ ।
કિં કરોતિ સુકન્યા સા પ્રાપ્ય નાથં તથાવિધમ્

પુત્રીદુઃખેન રાજર્ષે દગ્ધાસ્મિ સર્વથા હૃદિ ।
તામાનય વિશાલાક્ષીં તપઃક્ષામાં મદન્તિકે

પશ્યામિ સર્વથા પુત્રીં કૃશાઙ્‍ગીં વલ્કલાવૃતામ્ ।
અન્ધં પતિં સમાસાદ્ય દુઃખભાજં કૃશોદરીમ્

શર્યાતિરુવાચ -
ગચ્છામોઽદ્ય વિશાલાક્ષિ સુકન્યાં દ્રષ્ટુમાદરાત્ ।
પ્રિયપુત્રીં વરારોહે મુનિં તં સંશિતવ્રતમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
એવમુક્ત્વ તુ શર્યાતિઃ કામિનીં શોકસંકુલામ્ ।
જગામ રથમારુહ્ય ત્વરિતશ્ચાશ્રમં મુનેઃ

ગત્વાઽઽશ્રમસમીપે તુ તમપશ્યન્મહીપતિઃ ।
નવયૌવનસમ્પન્નં દેવપુત્રોપમં મુનિમ્

તં વિલોક્યામરાકારં વિસ્મયં નૃપતિર્ગતઃ ।
કિં કૃતં કુત્સિતં કર્મ પુત્ર્યા લોકવિગર્હિતમ્

નિહતોઽસૌ મુનિર્વૃદ્ધસ્ત્વનયાન્યઃ પતિઃ કૃતઃ ।
કામપીડિતયા કામં પ્રશાન્તોઽપ્યતિનિર્ધનઃ

દુઃસહયોઽયં પુષ્પધન્વા વિશેષેણ ચ યૌવને ।
કુલે કલઙ્કઃ સુમહાનનયા માનવે કૃતઃ

ધિક્તસ્ય જીવિતં લોકે યસ્ય પુત્રી હિ કુત્સિતા ।
સર્વપાપૈસ્તુ દુઃખાય પુત્રી ભવતિ દેહિનામ્

મયા ત્વનુચિતં કર્મ કૃતં સ્વાર્થસ્ય સિદ્ધયે ।
વૃદ્ધાયાન્ધાય યા દત્તા પુત્રી સર્વાત્મના કિલ

કન્યા યોગ્યાય દાતવ્યા પિત્રા સર્વાત્મના કિલ ।
તાદૃશં હિ ફલં પ્રાપ્તં યાદૃશં વૈ કૃતં મયા

હન્મિ ચેદદ્ય તનયાં દુઃશીલાં પાપકારિણીમ્ ।
સ્ત્રીહત્યા દુસ્તરા સ્યાન્મે તથા પુત્ર્યા વિશેષતઃ

મનુવંશસ્તુ વિખ્યાતઃ સકલઙ્કઃ કૃતો મયા ।
લોકાપવાદો બલવાન્દુસ્ત્યાજ્યા સ્નેહશૃઙ્ખલા

કિં કરોમીતિ ચિન્તાબ્ધૌ યદા મગ્નઃ સ પાર્થિવઃ ।
સુકન્યયા તદા દૈવાદ્‌દૃષ્ટશ્ચિન્તાકુલઃ પિતા

સા દૃષ્ટ્વા તં જગામાશુ સુકન્યા પિતુરન્તિકે ।
ગત્વા પપ્રચ્છ ભૂપાલં પ્રેમપૂરિતમાનસા

કિં વિચારયસે રાજંશ્ચિન્તાવ્યાકુલિતાનનઃ ।
ઉપવિષ્ટં મુનિં વીક્ષ્ય યુવાનમમ્બુજેક્ષણમ્

એહ્યેહિ પુરુષવ્યાઘ્ર પ્રણમસ્વ પતિં મમ ।
મા વિષાદં નૃપશ્રેષ્ઠ સામ્પ્રતં કુરુ માનવ

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ પુત્ર્યા વચં શ્રુત્વા શર્યાતિઃ ક્રોધપીડિતઃ ।
પ્રોવાચ વચનં રાજા પુરઃસ્થાં તનયાં તતઃ

રાજોવાચ -
ક્વ મુનિશ્ચ્યવનઃ પુત્રિ વૃદ્ધોઽન્ધસ્તાપસોત્તમઃ ।
કોઽયં યુવા મદોન્મત્તઃ સન્દેહોઽત્ર મહાન્મમ

મુનિઃ કિં નિહતઃ પાપે ત્વયા દુષ્કૃતકારિણિ ।
નૂતનોઽસૌ પતિઃ કામાત્કૃતઃ કુલવિનાશિનિ

સોઽહં ચિન્તાતુરસ્તં ન પશ્યામ્યાશ્રમસંસ્થિતમ્ ।
કિં કૃતં દુષ્કૃતં કર્મ કુલટાચરિતં કિલ

નિમગ્નોઽહં દુરાચારે શોકાબ્ધૌ ત્વત્કૃતેઽધુના ।
દૃષ્ટ્વૈનં પુરુષં દિવ્યમદૃષ્ટ્વા ચ્યવનં મુનિમ્

વિહસ્ય તમુવાચાશુ સા શ્રુત્વા વચનં પિતુઃ ।
ગૃહીત્વાઽઽનીય પિતરં ભર્તુરન્તિકમાદરાત્

ચ્યવનોઽસૌ મુનિસ્તાત જામાતા તે ન સંશયઃ ।
અશ્વિભ્યામીદૃશઃ કાન્તઃ કૃતઃ કમલલોચનઃ

યદૃચ્છયાત્ર સમ્પ્રાપ્તૌ નાસત્યાવાશ્રમે મમ ।
તાભ્યાં કરુણયા નૂનં ચ્યવનસ્તાદૃશઃ કૃતઃ

નાહં તવ સુતા તાત તથા સ્યાં પાપકારિણી ।
યથા ત્વં મન્યસે રાજન્ વિમૂઢો રૂપસંશયે

પ્રણમ ત્વં મુનિં રાજન્ ભાર્ગવં ચ્યવનં પિતઃ ।
આપૃચ્છ કારણં સર્વં કથિયિષ્યતિ વિસ્તરમ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચં પુત્ર્યા શર્યાતિસ્ત્વરિતસ્તદા ।
પ્રણનામ મુનિં તત્ર ગત્વા પપ્રચ્છ સાદરમ્

રાજોવાચ -
કથયસ્વ સ્વવૃત્તાન્તં ભાર્ગવાશુ યથોચિતમ્ ।
નયને ચ કથં પ્રાપ્તે ક્વ ગતા તે જરા પુનઃ

સંશયોઽયં મહાન્મેઽસ્તિ રૂપં દૃષ્ટ્વાતિસુન્દરમ્ ।
વદ વિસ્તરતો બ્રહ્મન્ શ્રુત્વાહં સુખમાપ્નુયામ્

ચ્યવન ઉવાચ -
નાસત્યાવત્ર સમ્પ્રાપ્તૌ દેવાનાં ભિષજાવુભૌ ।
ઉપકારઃ કૃતસ્તાભ્યાં કૃપયા નૃપસત્તમ

મયા તાભ્યાં વરો દત્ત ઉપકારસ્ય હેતવે ।
કરિષ્યામિ મખે રાજ્ઞો ભવન્તૌ સોમપાયિનૌ

એવં મયા વયઃ પ્રાપ્તં લોચને વિમલે તથા ।
સ્વસ્થો ભવ મહારાજ સંવિશસ્વાસને શુભે

ઇત્યુક્તઃ સ તુ વિપ્રેણ સભાર્યઃ પૃથિવીપતિઃ ।
સુખોપવિષ્ટઃ કલ્યાણીઃ કથાશ્ચક્રે મહાત્મના

અથૈનં ભાર્ગવં પ્રાહ રાજાનં પરિસાન્ત્વયન્ ।
યાજયિષ્યામિ રાજંસ્ત્વાં સમ્ભારાનુપકલ્પય

મયા પ્રતિશ્રુતં તાભ્યાં કર્તવ્યૌ સોમપૌ યુવામ્ ।
તત્કર્તવ્યં નૃપશ્રેષ્ઠ તવ યજ્ઞેઽતિવિસ્તરે

ઇન્દ્રં નિવારયિષ્યામિ ક્રુદ્ધં તેજોબલેન વૈ ।
પાયયિષ્યામિ રાજેન્દ્ર સોમં સોમમખે તવ

તતઃ પરમસન્તુષ્ટઃ શર્યાતિઃ પૃથિવીપતિઃ ।
ચ્યવનસ્ય મહારાજ તદ્વાક્યં પ્રત્યપૂજયત્

સમ્માન્ય ચ્યવનં રાજા જગામ નગરં પ્રતિ ।
સભાર્યશ્ચાતિસન્તુષ્ટઃ કુર્વન્વાર્તાં મુનેઃ કિલ

પ્રશસ્તે‍હનિ યજ્ઞીયે સર્વકામસમૃદ્ધિમાન્ ।
કારયામાસ શર્યાતિર્યજ્ઞાયતનમુત્તમમ્

સમાનીય મુનીન્પૂજ્યાન્વસિષ્ઠપ્રમુખાનસૌ ।
ભાર્ગવો યાજયામાસ ચ્યવનઃ પૃથિવીપતિમ્

વિતતે તુ તથા યજ્ઞે દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ ।
આજગ્મુશ્ચાશ્વિનૌ તત્ર સોમાર્થમુપજગ્મતુઃ

ઇન્દ્રસ્તુ શઙ્‌કિતસ્તત્ર વીક્ષ્ય તાવશ્વિનાવુભૌ ।
પપ્રચ્છ ચ સુરાન્સર્વાન્કિમેતૌ સમુપાગતૌ

ચિકિત્સકૌ ન સોમાર્હૌ કેનાનીતાવિહેતિ ચ ।
નાબ્રુવન્નમરાસ્તત્ર રાજ્ઞસ્તુ વિતતે મખે

અગૃહ્ણાચ્ચ્યવનઃ સોમમશ્વિનોર્દેવયોસ્તદા ।
શક્રસ્તં વારયામાસ મા ગૃહાણૈતયોર્ગ્રહમ્

તમાહ ચ્યવનસ્તત્ર કથમેતૌ રવેઃ સુતૌ ।
ન ગ્રહાર્હૌ ચ નાસત્યૌ બ્રૂહિ સત્યં શચીપતે

ન સઙ્કરૌ સમુત્પન્નૌ ધર્મપત્‍નીસુતૌ રવેઃ ।
કેન દોષેણ દેવેન્દ્ર નાર્હૌ સોમં ભિષગ્વરૌ

નિર્ણયોઽત્ર મખે શક્ર કર્તવ્યઃ સર્વદૈવતૈઃ ।
ગ્રાહયિષ્યામહં સોમં કૃતૌ તૌ સોમપૌ મયા

પ્રેરિતોઽસૌ મયા રાજા મખાય મઘવન્કિલ ।
એતદર્થં કરિષ્યામિ સત્યં મે વચનં વિભો

આભ્યામુપકૃતઃ શક્ર તથા દત્તં નવં વયઃ ।
તસ્માત્પ્રત્યુપકારસ્તુ કર્તવ્યઃ સર્વથા મયા

ઇન્દ્ર ઉવાચ -
ચિકિત્સકૌ કૃતાવેતૌ નાસત્યૌ નિન્દિતૌ સુરૈઃ ।
ઉભાવેતૌ ન સોમાર્હૌ મા ગૃહાણૈતયોર્ગ્રહમ્

ચ્યવન ઉવાચ -
અહલ્યાજાર સંયચ્છ કોપં ચાદ્ય નિરર્થકમ્ ।
વૃત્રઘ્ન કિં હિ નાસત્યૌ ન સોમાર્હૌ સુરાત્મજૌ

એવં વિવાદે સમુપસ્થિતે ચ
ન કોઽપિ વાચં તમુવાચ ભૂપ ।
ગ્રહં તયોર્ભાર્ગવતિગ્મતેજાઃ
સંગ્રાહયામાસ તપોબલેન

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં
સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે ચ્યવનાશ્વિનોઃ કૃતે
સોમપાનાધિકારત્વચેષ્ટાવર્ણનં નામ ષષ્ટોઽધ્યાયઃ