દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.3

ચ્યવનસુકન્યયોર્ગાર્હસ્થ્યવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ પપ્રચ્છ તાન્સર્વાન્ રાજા ચિન્તાકુલસ્તથા ।
પર્યપૃચ્છત્સુહૃદ્વર્ગં સામ્ના ચોગ્રતયાપિ ચ

પીડ્યમાનં જનં વીક્ષ્ય પિતરં દુઃખિતં તથા ।
વિચિન્ત્ય શૂલભેદં સા સુકન્યા ચેદમબ્રવીત્

વને મયા પિતસ્તત્ર વલ્મીકો વીરુધાવૃતઃ ।
ક્રીડન્ત્યા સુદૃઢો દૃષ્ટશ્છિદ્રદ્વયસમન્વિતઃ

તત્ર ખદ્યોતવદ્દીપ્તજ્યોતીષી વીક્ષિતે મયા ।
સૂચ્યાવિદ્ધે મહારાજ પુનઃ ખદ્યોતશઙ્કયા

જલક્લિન્ના તદા સૂચી મયા દૃષ્ટા પિતઃ કિલ ।
હાહેતિ ચ શ્રુતઃ શબ્દો મન્દો વલ્મીકમધ્યતઃ

તદાહં વિસ્મિતા રાજન્કિમેતદિતિ શઙ્કયા ।
ન જાને કિં મયા વિદ્ધં તસ્મિન્વલ્મીકમણ્ડલે

રાજા શ્રુત્વા તુ શર્યાતિઃ સુકન્યાવચનં મૃદુ ।
મુનેસ્તદ્ધેલનં જ્ઞાત્વા વલ્મીકં ક્ષિપ્રમભ્યગાત્

તત્રાપશ્યત્તપોવૃદ્ધં ચ્યવનં દુઃખિતં ભૃશમ્ ।
સ્ફોટયામાસ વલ્મીકં મુનિદેહાવૃતં ભૃશમ્

પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્‌ભૂમૌ રાજા તં ભાર્ગવં પ્રતિ ।
તુષ્ટાવ વિનયોપેતસ્તમુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ

પુત્ર્યા મમ મહાભાગ ક્રીડન્ત્યા દુષ્કૃતં કૃતમ્ ।
અજ્ઞાનાદ્‌બાલયા બ્રહ્મન્ કૃતં તત્ક્ષન્તુમર્હસિ

અક્રોધના હિ મુનયો ભવન્તીતિ મયા શ્રુતમ્ ।
તસ્માત્ત્વમપિ બાલાયાઃ ક્ષન્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય ચ્યવનો વાક્યમબ્રવીત્ ।
વિનયોપનતં દૃષ્ટ્વા રાજાનં દુઃખિતં ભૃશમ્

ચ્યવન ઉવાચ -
રાજન્નાહં કદાચિદ્વૈ કરોમિ ક્રોધમણ્વપિ ।
ન મયાદ્યૈવ શપ્તસ્ત્વં દુહિત્રા પીડને કૃતે

નેત્રે પીડા સમુત્પન્ના મમ ચાદ્ય નિરાગસઃ ।
તેન પાપેન જાનામિ દુઃખિતસ્ત્વં મહીપતે

અપરાધં પરં કૃત્વા દેવીભક્તસ્ય કો જનઃ ।
સુખં લભેત યદપિ ભવેત્ ત્રાતા શિવઃ સ્વયમ્

કિં કરોમિ મહીપાલ નેત્રહીનો જરાવૃતઃ ।
અન્ધસ્ય પરિચર્યાં ચ કઃ કરિષ્યતિ પાર્થિવ

રાજોવાચ -
સેવકા બહવઃ સેવાં કરિષ્યન્તિ તવાનિશમ્ ।
ક્ષમસ્વ મુનિશાર્દૂલ સ્વલ્પક્રોધા હિ તાપસાઃ

ચ્યવન ઉવાચ -
અન્ધોઽહં નિર્જનો રાજંસ્તપસ્તપ્તું કથં ક્ષમઃ ।
ત્વદીયાઃ સેવકાઃ કિં તે કરિષ્યન્તિ મમ પ્રિયમ્

ક્ષમાપયસિ ચેન્માં ત્વં કુરુ મે વચનં નૃપ ।
દેહિ મે પરિચર્યાર્થં કન્યાં કમલલોચનામ્

તુષ્યેઽનયા મહારાજ પુત્ર્યા તવ મહામતે ।
કરિષ્યામિ તપશ્ચાહં સા મે સેવાં કરિષ્યતિ

એવં કૃતે સુખં મે સ્યાત્તવ ચૈવ ભવિષ્યતિ ।
સન્તુષ્ટે મયિ રાજેન્દ્ર સૈનિકાનાં ન સંશયઃ

વિચિન્ત્ય મનસા ભૂપ કન્યાદાનં સમાચર ।
ન ચાત્ર દૂષણં કિઞ્ચિત્તાપસોઽહં યતવ્રતઃ

વ્યાસ ઉવાચ -
શર્યાતિર્વચનં શ્રુત્વા મુનેશ્ચિન્તાતુરોઽભવત્ ।
ન દાસ્યેઽપ્યથવા દાસ્યે કિઞ્ચિન્નોવાચ ભારત

કથમન્ધાય વૃદ્ધાય કુરૂપાય સુતામિમામ્ ।
દેવકન્યોપમાં દત્ત્વા સુખી સ્યામાત્મસમ્ભવામ્

કો વાત્મનઃ સુખાર્થાય પુત્ર્યાઃ સંસારજં સુખમ્ ।
હરતેઽલ્પમતિઃ પાપો જાનન્નપિ શુભાશુભમ્

પ્રાપ્ય સા ચ્યવનં સુભ્રૂઃ પઞ્ચબાણશરાર્દિતા ।
અન્ધં વૃદ્ધં પતિં પ્રાપ્ય કથં કાલં નયિષ્યતિ

યૌવને દુર્જયઃ કામો વિશેષેણ સુરૂપયા ।
આત્મતુલ્યં પતિં પ્રાપ્ય કિમુ વૃદ્ધં વિલોચનમ્

ગૌતમં તાપસં પ્રાપ્ય રૂપયૌવનસંયુતા ।
અહલ્યા વાસવેનાશુ વઞ્ચિતા વરવર્ણિની

શપ્તા ચ પતિના પશ્ચાજ્જ્ઞાત્વા ધર્મવિપર્યયમ્ ।
તસ્માદ્‌ભવતુ મે દુઃખં ન દદામિ સુકન્યકામ્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય શર્યાતિર્વિમના સ્વગૃહં યયૌ ।
સચિવાંશ્ચ સમાદાય મન્ત્રં ચક્રેઽતિદુઃખિતઃ

ભો મન્ત્રિણો બ્રુવન્ત્વદ્ય કિં કર્તવ્યં મયાધુના ।
પુત્રી દેયાથ વિપ્રાય ભોક્તવ્યં દુઃખમેવ વા

વિચારયધ્વં મિલિતા હિતં સ્યાન્મમ વૈ કથમ્ ।
મન્ત્રિણ ઊચુઃ -
કિં બ્રૂમોઽસ્મિન્મહારાજ સઙ્કટેઽતિદુરાસદે

દુર્ભગાય સુકન્યૈષા કથં દેયાતિસુન્દરી ।
વ્યાસ ઉવાચ -
તદા ચિન્તાકુલં વીક્ષ્ય પિતરં મન્ત્રિણસ્તદા

સુકન્યા ત્વિઙ્‌ગિતં જ્ઞાત્વા પ્રહસ્યેદમુવાચ હ ।
પિતઃ કસ્માદ્‌ભવાનદ્ય ચિન્તાવ્યાકુલિતેન્દ્રિયઃ

મત્કૃતે દુઃખસંવિગ્નો વિષણ્ણવદનોઽસિ વૈ ।
અહં ગત્વા મુનિં તત્ર સમાશ્વાસ્ય ભયાર્દિતમ્

કરિષ્યામિ પ્રસન્નં તં આત્મદાનેન વૈ પિતઃ ।
ઇતિ રાજા વચઃ શ્રુત્વા ભાષિતં યત્સુકન્યયા

તામુવાચ પ્રસન્નાત્મા સચિવાનાં ચ શૃણ્વતામ્ ।
કથં પુત્રિ ત્વમન્ધસ્ય પરિચર્યાં વનેઽબલા

કરિષ્યસિ જરાર્તસ્ય ક્રોધનસ્ય વિશેષતઃ ।
કથમન્ધાય ચાનેન રૂપેણ રતિસન્નિભામ્

દદામિ જરયા ગ્રસ્તદેહાય સુખવાઞ્છયા ।
પિત્રા પુત્રી પ્રદાતવ્યા વયોજ્ઞાતિબલાય ચ

ધનધાન્યસમૃદ્ધાય નાધનાય કદાચન ।
ક્વ તે રૂપં વિશાલાક્ષિ ક્વાસૌ વૃદ્ધો વનેચરઃ

કથં દેયા મયા પુત્રી તસ્મૈ નાતિવરાય ચ ।
ઉટજે નિયતં વાસો યસ્ય નિત્યં મનોહરે

કથમમ્બુજપત્રાક્ષિ કલ્પનીયો મયા તવ ।
મરણં મે વરં પ્રાપ્તં સૈનિકાનાં તથૈવ ચ

ન તે પ્રદાનમન્ધાય રોચતે પિકભાષિણિ ।
ભવિતવ્યં ભવત્યેવ ધૈર્યં નૈવ ત્યજામ્યહમ્

સુસ્થિરા ભવ સુશ્રોણિ ન દાસ્યેઽન્ધાય કર્હિચિત્ ।
રાજ્યં તિષ્ઠતુ વા યાતુ દેહોઽયં ચ તથૈવ મે

ન ત્વાં દાસ્યામ્યહં તસ્મૈ નેત્રહીનાય બાલિકે ।
સુકન્યા તં તદા પ્રાહ શ્રુત્વ તદ્વચનં પિતુઃ

પ્રસન્નવદનાતીવ સ્નેહયુક્તમિદં વચઃ ।
સુકન્યોવાચ -
ન મે ચિન્તા પિતઃ કાર્યા દેહિ માં મુનયેઽધુના

સુખં ભવતુ સર્વેષાં લોકાનાં મત્કૃતેન હિ ।
સેવયિષ્યામિ સન્તુષ્ટા પતિં પરમપાવનમ્

ભક્ત્યા પરમયા ચાપિ વૃદ્ધં ચ વિજને વને ।
સતીધર્મપરા ચાહં ચરિષ્યામિ સુસમ્મતમ્

ન ભોગેચ્છાસ્તિ મે તાત સ્વસ્થં ચિત્તં મમાનઘ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં તસ્યા મન્ત્રિણો વિસ્મયં ગતાઃ

રાજા ચ પરમપ્રીતો જગામ મુનિસન્નિધૌ ।
ગત્વા પ્રણમ્ય શિરસા તમુવાચ તપોધનમ્

સ્વામિન્ ગૃહાણ પુત્રીં મે સેવાર્થં વિધિવદ્વિભો ।
ઇત્યુક્ત્વાસૌ દદૌ પુત્રીં વિવાહવિધિના નૃપઃ

પ્રતિગૃહ્ય મુનિઃ કન્યાં પ્રસન્નો ભાર્ગવોઽભવત્ ।
પારિબર્હં ન જગ્રાહ દીયમાનં નૃપેણ હ

કન્યામેવાગ્રહીત્કામં પરિચર્યાર્થમાત્મનઃ ।
પ્રસન્નેઽસ્મિન્મુનૌ જાતં સૈનિકાનાં સુખં તદા

રાજ્ઞશ્ચ પરમાહ્લાદઃ સઞ્જાતસ્તત્ક્ષણાદપિ ।
દત્ત્વા પુત્રીં યદા રાજા ગમનાય ગૃહં પ્રતિ

મતિં ચકાર તવઙ્‌ગી તદોવાચ નૃપં સુતા ।
સુકન્યોવાચ -
ગૃહાણ મમ વાસાંસિ ભૂષણાનિ ચ મે પિતઃ

વલ્કલં પરિધાનાય પ્રયચ્છાજિનમુત્તમમ્ ।
વેષં તુ મુનિપત્‍નીનાં કૃત્વા તપસિ સેવનમ્

કરિષ્યામિ તથા તાત યથા તે કીર્તિરચ્યુતા ।
ભવિષ્યતિ ભુવઃ પૃષ્ઠે તથા સ્વર્ગે રસાતલે

પરલોકસુખાયાહં ચરિષ્યામિ દિવાનિશમ્ ।
દત્ત્વાન્ધાય ચ વૃદ્ધાય સુન્દરીં યુવતીં તુ મામ્

ચિન્તા ત્વયા ન કર્તવ્યા શીલનાશસમુદ્‌ભવા ।
અરુન્ધતી વસિષ્ઠસ્ય ધર્મપત્‍ની યથા ભુવિ

તથૈવાહં ભવિષ્યામિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
અનસૂયા યથા સાધ્વી ભાર્યાત્રેઃ પ્રથિતા ભુવિ

તથૈવાહં ભવિષ્યામિ પુત્રી કીર્તિકરી તવ ।
સુકન્યાવચનં શ્રુત્વા રાજા પરમધર્મવિત્

દત્ત્વાજિનં રુરોદાશુ વીક્ષ્ય તાં ચારુહાસિનીમ્ ।
ત્યક્ત્વા ભૂષણવાસાંસિ મુનિવેષધરાં સુતામ્

વિવર્ણવદનો ભૂત્વા સ્થિતસ્તત્રૈવ પાર્થિવઃ ।
રાજ્ઞ્યઃ સર્વાઃ સુતાં દૃષ્ટ્વા વલ્કલાજિનધારિણીમ્

રુરુદુર્ભૃશશોકાર્તા વેપમાના ઇવાભવન્ ।
તામાપૃચ્છ્ય મહીપાલો મન્ત્રિભિઃ પરિવારિતઃ ।
યયૌ સ્વનગરં રાજન્ મુક્ત્વા પુત્રીં શુચાર્પિતામ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે ચ્યવનસુકન્યયોર્ગાર્હસ્થ્યવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ