દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.2

શર્યાતિરાજવર્ણનમ્
મમાખ્યાહિ મહાભાગ રાજ્ઞાં વંશં સુવિસ્તરમ્ ।
સૂર્યાન્વયપ્રસૂતાનાં ધર્મજ્ઞાનાં વિશેષતઃ

શૃણુ ભારત વક્ષ્યામિ રવિવંશસ્ય વિસ્તરમ્ ।
યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં નારદાદ્‌ઋષિસત્તમાત્

એકદા નારદહ્ શ્રીમાન્સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે ।
આજગામાશ્રમે પુણ્યે વિચરન્સ્વેચ્છયા મુનિઃ

પ્રણમ્ય શિરસા પાદૌ તસ્યાગ્રે સંસ્થિતસ્તદા ।
તતસ્તસ્યાસનં દત્ત્વા કૃત્વાર્હણમથાદરાત્

વિધિવત્પૂજયિત્વા તં ઉક્તવાન્વચનં ત્વિદમ્ ।
પાવિતોઽહં મુનિશ્રેષ્ઠ પૂજ્યસ્યાગમનેન વૈ

કથાં કથય સર્વજ્ઞ રાજ્ઞાં ચરિતસંયુતામ્ ।
રાજાનો યે સમાખ્યાતાઃ સપ્તમેઽસ્મિન્મનોઃ કુલે

તેષામુત્પત્તિરતુલા ચરિતં પરમાદ્‌ભુતમ્ ।
શ્રોતુકામોઽસ્મ્યહં બ્રહ્મન્ સૂર્યવંશસ્ય વિસ્તરમ્

સમાખ્યાહિ મુનિશ્રેષ્ઠ સમાસવ્યાસપૂર્વકમ્ ।
ઇતિ પૃષ્ટો મયા રાજન્નારદઃ પરમાર્થવિત્

ઉવાચ પ્રહસન્પ્રીતઃ સમાભાષ્ય મુદાન્વયમ્ ।
નારદ ઉવાચ -
શૃણુ સત્યવતીસૂનો રાજ્ઞાં વંશમનુત્તમમ્

પાવનં કર્ણસુખદં ધર્મજ્ઞાનાદિભિર્યુતમ્ ।
બ્રહ્મા પૂર્વં જગત્કર્તા નાભિપઙ્કજસમ્ભવઃ

વિષ્ણોરિતિ પુરાણેષુ પ્રસિદ્ધઃ પરિકીર્તિતઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તાસૌ સ્વયમ્ભૂઃ સર્વશક્તિમાન્

તપસ્તપ્ત્વા સ વિશ્વાત્મા વર્ષાણામયુતં પુરા ।
સૃષ્ટિકામઃ શિવાં ધ્યાત્વા પ્રાપ્ય શક્તિમનુત્તમામ્

પુત્રાનુત્પદયામાસ માનસાઞ્છુભલક્ષણાન્ ।
મરીચિઃ પ્રથિસ્તેષામભવત્સૃષ્ટિકર્મણિ

તસ્ય પુત્રોઽતિવિખ્યાતઃ કશ્યપઃ સર્વસમ્મતઃ ।
ત્રયોદશૈવ તસ્યાસન્ભાર્યા દક્ષસુતાઃ કિલ

દેવાઃ સર્વે સમુત્પન્ના દૈત્યા યક્ષાશ્ચ પન્નગાઃ ।
પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ તસ્માત્સૃષ્ટિસ્તુ કાશ્યપી

દેવાનાં પ્રથિતઃ સૂર્યો વિવસ્વાન્નામ તસ્ય તુ ।
તસ્ય પુત્રઃ સ વિખ્યાતો વૈવસ્વતમનુર્નૃપઃ

તસ્ય પુત્રસ્તથેક્ષ્વાકુઃ સૂર્યવંશવિવર્ધનઃ ।
નવાભવન્સુતાસ્તસ્ય મનોરિક્ષ્વાકુપૂર્વજાઃ

તેષાં નામાનિ રાજેન્દ્ર શૃણુષ્વૈકમનાઃ પુનઃ ।
ઇક્ષ્વાકુરથ નાભાગો ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ

નરિષ્યન્તસ્તથા પ્રાંશુર્નૃગો દિષ્ટશ્ચ સપ્તમઃ ।
કરૂષશ્ચ પૃષધ્રશ્ચ નવૈતે માનવાઃ સ્મૃતાઃ

ઇક્ષ્વાકુસ્તુ મનોઃ પુત્રઃ પ્રથમઃ સમજાયત ।
તસ્ય પુત્રશતં ચાસીજ્જ્યેષ્ઠો વિકુક્ષિરાત્મવાન્

નવાનાં વંશવિસ્તારં સંક્ષેપેણ નિશામય ।
શૂરાણાં મનુપુત્રાણાં મનોરન્તરજન્મનામ્

નાભાગસ્ય તુ પુત્રોઽભૂદમ્બરીષઃ પ્રતાપવાન્ ।
ધર્મજ્ઞઃ સત્યસન્ધશ્ચ પ્રજાપાલનતત્પરઃ

ધૃષ્ટાત્તુ ધાર્ષ્ટકં ક્ષત્રં બ્રહ્મભૂતમજાયત ।
સંગ્રામકાતરં સમ્યગ્બ્રહ્મકર્મરતં તથા

શર્યાતેસ્તનયશ્ચાભૂદાનર્તો નામ વિશ્રુતઃ ।
સુકન્યા ચ તથા પુત્રી રૂપલાવણ્યસંયુતા

ચ્યવનાય સુતા દત્તા રાજ્ઞાપ્યન્ધાય સુન્દરી ।
મુનિઃ સુલોચનો જાતસ્તસ્યાઃ શીલગુણેન હ

વિહિતો રવિપુત્રાભ્યામશ્વિભ્યામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
જનમેજય ઉવાચ
સન્દેહોઽયં મહાન્ બ્રહ્મન્ કથાયાં કથિતસ્ત્વયા

યદ્‌રાજા મુનયેઽન્ધાય દત્તા પુત્રી સુલોચના ।
કુરૂપા ગુણહીના વા નારી લક્ષણવર્જિતા

પુત્રી યદા ભવેદ્‌રાજા તદાન્ધાય પ્રયચ્છતિ ।
જ્ઞાત્વાન્ધં સુમુખીં કસ્માદ્દત્તવાન્નૃપસત્તમઃ

કારણં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્નનુગ્રાહ્યોઽસ્મિ સર્વદા ।
સૂત ઉવાચ -
ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા પરીક્ષિતસુતસ્ય વૈ

દ્વૈપાયનઃ પ્રસન્નાત્મા તમુવાચ હસન્નિવ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
વૈવસ્વતસુતઃ શ્રીમાઞ્છર્યાતિર્નામ પાર્થિવઃ

તસ્ય સ્ત્રીણાં સહસ્રાણિ ચત્વાર્યાસન્પરિગ્રહાઃ ।
રાજપુત્ર્યઃ સરૂપાશ્ચ સર્વલક્ષણસંયુતાઃ

પત્‍ન્યઃ પ્રેમયુતાઃ સર્વાઃ પ્રિયા રાજ્ઞઃ સુસમ્મતાઃ ।
એકા પુત્રી તુ તાસાં વૈ સુકન્યા નામ સુન્દરી

પિતુઃ પ્રિયા ચ માતૄણાં સર્વાસાં ચારુહાસિની ।
નગરાન્નાતિદૂરેઽભૂત્સરો માનસસન્નિભમ્

બદ્ધસોપાનમાર્ગં ચ સ્વચ્છપાનીયપૂરિતમ્ ।
હંસકારણ્ડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્

દાત્યૂહસારસાકીર્ણં સર્વપક્ષિગણાવૃતમ્ ।
પઞ્ચધાકમલોપેતં ચઞ્ચરીકસુસેવિતમ્

પાર્શ્વતશ્ચ દ્રુમાકીર્ણં વેષ્ટિતં પાદપૈઃ શુભૈઃ ।
સાલૈસ્તમાલૈઃ સરલૈઃ પુન્નાગાશોકમણ્ડિતમ્

વટાશ્વત્થકદમ્બૈશ્ચ કદલીખણ્ડરાજિતમ્ ।
જમ્બીરૈર્બીજપૂરૈશ્ચ ખર્જૂરૈઃ પનસૈસ્તથા

ક્રમુકૈર્નારિકેલૈશ્ચ કેતકૈઃ કાઞ્ચનદ્રુમૈઃ ।
યૂથિકાજાલકૈઃ શુભ્રૈઃ સંવૃતં મલ્લિકાગણૈઃ

જમ્બ્વામ્રતિન્તિણીભિશ્ચ કરઞ્જકુટજાવૃતમ્ ।
પલાશનિમ્બખદિરબિલ્વામલકમણ્ડિતમ્

બભૂવ કોકિલારાવઃ કેકાસ્વનવિરાજિતમ્ ।
તત્સમીપે શુભે દેશે પાદપાનાં ગણાવૃતે

ભાર્ગવશ્ચ્યવનઃ શાન્તસ્તાપસઃ સંસ્થિતો મુનિઃ ।
જ્ઞાત્વાસૌ વિજનં સ્થાનં તપસ્તેપે સમાહિતઃ

કૃત્વા દૃઢાસનં મૌનમાધાય જિતમારુતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચ સંયમ્ય ત્યક્તાહારસ્તપોનિધિઃ

જલપાનાદિરહિતો ધ્યાયન્નાસ્તે પરામ્બિકામ્ ।
સવલ્મીકોઽભવદ્‍રાજલ્લઁતાભિઃ પરિવેષ્ટિતઃ

કાલેન મહતા રાજન્ સમાકીર્ણઃ પિપીલિકૈઃ ।
તથા સ સંવૃતો ધીમાન્મૃત્પિણ્ડ ઇવ સર્વતઃ

કદાચિત્સ મહીપાલઃ કામિનીગણસંવૃતઃ ।
આજગામ સરો રાજન્ વિહર્તુમિદમુત્તમમ્

શર્યાતિઃ સુન્દરીવૃન્દસંયુતઃ સલિલેઽમલે ।
ક્રીડાસક્તો મહીપાલો બભૂવ કમલાકરે

સુકન્યા વનમાસાદ્ય વિજહાર સખીવૃતા ।
સુમનાંસિ વિચિન્વન્તી ચઞ્ચલા ચઞ્ચલોપમા

સર્વાભરણસંયુક્તા રણચ્ચરણનૂપુરા ।
ચંક્રમમાણા વલ્મીકં ચ્યવનસ્ય સમાસદત્

ક્રીડાસક્તોપવિષ્ટા સા વલ્મીકસ્ય સમીપતઃ ।
દદર્શ ચાસ્ય રન્ધ્રે વૈ ખદ્યોત ઇવ જ્યોતિષી

કિમેતદિતિ સઞ્ચિન્ત્ય સમુદ્ધર્તું મનો દધે ।
ગૃહીત્વા કણ્ટકં તીક્ષ્ણં ત્વરમાણા કૃશોદરી

સા દૃષ્ટા મુનિના બાલા સમીપસ્થા કૃતોદ્યમા ।
વિચરન્તી સુકેશાન્તા મન્મથસ્યેવ કામિની

તાં વીક્ષ્ય સુદતીં તત્ર ક્ષામકણ્ઠસ્તપોનિધિઃ ।
તામભાષત કલ્યાણીં કિમેતદિતિ ભાર્ગવઃ

દૂરં ગચ્છ વિશાલાક્ષિ તાપસોઽહં વરાનને ।
મા ભિન્દસ્વાદ્ય વલ્મીકં કણ્ટકેન કૃશોદરિ

તેનેદં પ્રોચ્યમાનાપિ સા ચાસ્ય ન શૃણોતિ વૈ ।
કિમુ ખલ્વિદમિત્યુક્ત્વા નિર્બિભેદાસ્ય લોચને

દૈવેન નોદિતા ભિત્ત્વા જગામ નૃપકન્યકા ।
ક્રીડન્તી શઙ્કમાના સા કિં કૃતં તુ મયેતિ ચ

ચુક્રોધ સ તથા વિદ્ધનેત્રઃ પરમમન્યુમાન્ ।
વેદનાભ્યર્દિતઃ કામં પરિતાપં જગામ હ

શકૃન્મૂત્રનિરોધોઽભૂત્સૈનિકાનાં તુ તત્ક્ષણાત્ ।
વિશેષેણ તુ ભૂપસ્ય સામાત્યસ્ય સમન્તતઃ

ગજોષ્ટ્રતુરગાણાં ચ સર્વેષાં પ્રાણિનાં તદા ।
તતો રુદ્ધે શકૃન્મૂત્રે શર્યાતિર્દુઃખિતોઽભવત્

સૈનિકૈઃ કથિતં તસ્મૈ શકૃન્મૂત્રનિરોધનમ્ ।
ચિન્તયામાસ ભૂપાલઃ કારણં દુઃખસમ્ભવે

વિચિન્ત્યાહ તતો રાજા સૈનિકાન્સ્વજનાંસ્તથા ।
ગૃહમાગત્ય ચિન્તાર્તઃ કેનેદં દુષ્કૃતં કૃતમ્

સરસઃ પશ્ચિમે ભાગે વનમધ્યે મહાતપાઃ ।
ચ્યવનસ્તાપસસ્તત્ર તપશ્ચરતિ દુશ્ચરમ્

કેનાપ્યપકૃતં તત્ર તાપસેઽગ્નિસમપ્રભે ।
તસ્માત્પીડા સમુત્પન્ના સર્વેષામિતિ નિશ્ચયઃ

તપોવૃદ્ધસ્ય વૃદ્ધસ્ય વરિષ્ઠસ્ય વિશેષતઃ ।
કેનાપ્યપકૃતં મન્યે ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ

જ્ઞાતં વા યદિ વાજ્ઞાતં તસ્યેદં ફલમુત્તમમ્ ।
કૈશ્ચ દુષ્ટૈઃ કૃતં તસ્ય હેલનં તાપસસ્ય હ

ઇતિ પૃષ્ટાસ્તમૂચુસ્તે સૈનિકા વેદનાર્દિતાઃ ।
મનોવાક્કાયનિતં ન વિદ્મોઽપકૃતં વયમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે શર્યાતિરાજવર્ણનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ