દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.26

હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાને રાજ્ઞો હુતાશનપ્રવેશોદ્યોગવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ -
તતોઽથ ભૂપતિઃ પ્રાહ રાજ્ઞીં સ્થિત્વા હ્યધોમુખઃ ।
અત્રોપવિશ્યતાં બાલે પાપસ્ય પુરતો મમ

શિરસ્તે છેદયિષ્યામિ હન્તું શક્નોતિ ચેત્કરઃ ।
એવમુક્ત્વા સમુદ્યમ્ય ખડ્ગં હન્તું ગતો નૃપઃ

ન જાનાતિ નૃપઃ પત્‍નીં સા ન જાનાતિ ભૂપતિમ્ ।
અબ્રવીદ્‌ ભૃશદુઃખાર્તા સ્વમૃત્યુમભિકાઙ્ક્ષતિ

સ્ત્ર્યુવાચ -
ચાણ્ડાલ શૃણુ મે વાક્યં કિઞ્ચિત્ત્વં યદિ મન્યસે ।
મૃતસ્તિષ્ઠતિ મે પુત્રો નાતિદૂરે બહિઃ પુરાત્

તં દહામિ હતં યાવદાનયિત્વા તવાન્તિકમ્ ।
તાવત્પ્રતીક્ષ્યતાં પશ્ચાદસિના ઘાતયસ્વ મામ્

તેનાથ બાઢમિત્યુક્ત્વા પ્રેષિતા બાલકં પ્રતિ ।
સા જગામાતિદુઃખાર્તા વિપલન્તી સુદારુણમ્

ભાર્યા તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય સર્પદષ્ટં હિ બાલકમ્ ।
હા પુત્ર હા વત્સ શિશો ઇત્યેવં વદતી મુહુઃ

કૃશા વિવર્ણા મલિના પાંસુધ્વસ્તશિરોરુહા ।
શ્મશાનભૂમિમાગત્ય બાલં સ્થાપ્યાવિશદ્‌ભુવિ

(રાજન્નદ્ય સ્વબાલં તં પશ્યસીહ મહીતલે ।
રમમાણં સ્વસખિભિર્દષ્ટં દુષ્ટાહિના મૃતમ્ ॥)
તસ્યા વિલાપશબ્દં તમાકર્ણ્ય સ નરાધિપઃ ।
શવસન્નિધિમાગત્ય વસ્ત્રમસ્યાક્ષિપત્તદા

તાં તથા રુદતીં ભાર્યાં નાભિજાનાતિ ભૂમિપઃ ।
ચિરપ્રવાસસન્તપ્તાં પુનર્જાતામિવાબલામ્

સાપિ તં ચારુકેશાન્તં પુરો દૃષ્ટ્વા જટાલકમ્ ।
નાભ્યજાનાન્નૃપવરં શુષ્કવૃક્ષત્વચોપમમ્

ભૂમૌ નિપતિતં બાલં દૃષ્ટ્વાશીવિષપીડિતમ્ ।
નરેન્દ્રલક્ષણોપેતમચિન્તયદસૌ નૃપઃ

અસ્ય પૂર્ણેન્દુવદ્વક્ત્રં શુભમુન્નસમવ્રણમ્ ।
દર્પણપ્રતિમોત્તુઙ્ગકપોલયુગશોભિતમ્

નીલાન્કેશાન્કુઞ્ચિતાગ્રાન્ સાન્દ્રાન્દીર્ઘાંસ્તરઙ્‌ગિણઃ ।
રાજીવસદૃશે નેત્રે ઓષ્ઠૌ બિમ્બફલોપમૌ

વિશાલવક્ષા દીર્ઘાક્ષો દીર્ઘબાહૂન્નતાંસકઃ ।
વિશાલપાદો ગમ્ભીરઃસૂક્ષ્માઙ્ગુલ્યવનીધરઃ

મૃણાલપાદો ગમ્ભીરનાભિરુદ્ધતકન્ધરઃ ।
અહો કષ્ટં નરેન્દ્રસ્ય કસ્યાપ્યેષ કુલે શિશુઃ

જાતો નીતઃ કૃતાન્તેન કાલપાશાદ્દુરાત્મના ।
સૂત ઉવાચ -
એવં દૃષ્ટ્વાથ તં બાલં માતુરઙ્કે પ્રસારિતમ્

સ્મૃતિમભ્યાગતો રાજા હાહેત્યશ્રૂણ્યપાતયત્ ।
સોઽપ્યુવાચ ચ વત્સો મે દશામેતામુપાગતઃ

નીતો યદિ ચ ઘોરેણ કૃતાન્તેનાત્મનો વશમ્ ।
વિચારયિત્વા રાજાસૌ હરિશ્ચન્દ્રસ્તથા સ્થિતઃ

તતો રાજ્ઞી મહાદુઃખાવેશાદિદમભાષત ।
રાજ્ઞ્યુવાચ -
હા વત્સ કસ્ય પાપસ્ય ત્વપધ્યાનાદિદં મહત્

દુઃખમાપતિતં ઘોરં તદ્‌રૂપં નોપલભ્યતે ।
હા નાથ રાજન્ ભવતા મામપાસ્ય સુદુઃખિતામ્

કસ્મિન્સંસ્થીયતે સ્થાને વિશ્રબ્ધં કેન હેતુના ।
રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગો ભાર્યાતનયવિક્રયઃ

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય રાજર્ષેઃ કિં વિધાતઃ કૃતં ત્વયા ।
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજા સ્થાનચ્યુતસ્તદા

પ્રત્યભિજ્ઞાય દેવીં તાં પુત્રં ચ નિધનં ગતમ્ ।
કષ્ટં મમૈવ પત્‍નીયં બાલકશ્ચાપિ મે સુતઃ

જ્ઞાત્વા પપાત સન્તપ્તો મૂર્ચ્છામતિજગામ હ ।
સા ચ તં પ્રત્યભિજ્ઞાય તામવસ્થામુપાગતમ્

મૂર્ચ્છિતા નિપપાતાર્તા નિશ્ચેષ્ટા ધરણીતલે ।
ચેતનાં પ્રાપ્ય રાજેન્દ્રો રાજપત્‍ની ચ તૌ સમમ્

વિલેપતુઃ સુસન્તપ્તૌ શોકભારેણ પીડિતૌ ।
રાજોવાચ -
હા વત્સ સુકુમારં તે વદનં કુઞ્ચિતાલકમ્

પશ્યતો મે મુખં દીનં હૃદયં કિં ન દીર્યતે ।
તાત તાતેતિ મધુરં બ્રુવાણં સ્વયમાગતમ્

ઉપગુહ્ય કદા વક્ષ્યે વત્સવત્સેતિ સૌહૃદાત્ ।
કસ્ય જાનુપ્રણીતેન પિઙ્ગેન ક્ષિતિરેણુના

મમોત્તરીયમુત્સઙ્ગં તથાઙ્ગં મલમેષ્યતિ ।
ન વાલં મમ સમ્ભૂતં મનો હૃદયનન્દન

(મયાસિ પિતૃમાન્પિત્રા વિક્રીતો યેન વસ્તુવત્ ।)
ગતં રાજ્યમશેષં મે સબાન્ધવધનં મહત્ ।
(હીનદૈવાન્નૃશંસેન દૃષ્ટો મે તનયસ્તતઃ ।)
અહં મહાહિદષ્ટસ્ય પુત્રસ્યાનનપઙ્કજમ્

નિરીક્ષન્નદ્ય ઘોરેણ વિષેણાધિકૃતોઽધુના ।
એવમુક્ત્વા તમાદાય બાલકં બાષ્પગદ્‌ગદઃ

પરિષ્વજ્ય ચ નિશ્ચેષ્ટો મૂર્ચ્છયા નિપપાત હ ।
તતસ્તં પતિતં દૃષ્ટ્વા શૈવ્યા ચૈવમચિન્તયત્

અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વરેણૈવોપલક્ષ્યતે ।
વિદ્વજ્જનમનશ્ચન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રો ન સંશયઃ

તથાસ્ય નાસિકા તુઙ્ગા તિલપુષ્પોપમા શુભા ।
દન્તાશ્ચ મુકુલપ્રખ્યાઃ ખ્યાતકીર્તેર્મહાત્મનઃ

શ્મશાનમાગતઃ કસ્માદ્યદ્યેવં સ નરેશ્વરઃ ।
વિહાય પુત્રશોકં સા પશ્યન્તી પતિતં પતિમ્

પ્રહૃષ્ટા વિસ્મિતા દીના ભર્તૃપુત્રાર્તિપીડિતા ।
વીક્ષતી સા તદાપતન્મૂર્ચ્છયા ધરણીતલે

પ્રાપ્ય ચેતશ્ચ શનકૈઃ સા ગદ્‌ગદમભાષત ।
ધિક્ત્વાં દૈવ હ્યકરુણ નિર્મર્યાદ જુગુપ્સિત

યેનાયમમરપ્રખ્યો નીતો રાજા શ્વપાકતામ્ ।
રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગં ભાર્યાતનયવિક્રયમ્

પ્રાપયિત્વાપિ યેનાદ્ય ચાણ્ડાલોઽયં કૃતો નૃપઃ ।
નાદ્ય પશ્યામિ તે છત્રં સિંહાસનમથાપિ વા

ચામરવ્યજને વાપિ કોઽયં વિધિવિપર્યયઃ ।
યસ્યાસ્ય વ્રજતઃ પૂર્વં રાજાનો ભૃત્યતાં ગતાઃ

સ્વોત્તરીયૈઃ પ્રકુર્વન્તિ વિરજસ્કં મહીતલમ્ ।
સોઽયં કપાલસંલગ્ને ઘટીપટનિરન્તરે

મૃતનિર્માલ્યસૂત્રાન્તર્લગ્નકેશસુદારુણે ।
વસાનિષ્પન્દસંશુષ્કમહાપટલમણ્ડિતે

ભસ્માઙ્ગારાર્ધદગ્ધાસ્થિમજ્જાસંઘટ્ટભીષણે ।
ગૃધ્રગોમાયુનાદાર્તે પુષ્ટક્ષુદ્રવિહઙ્ગમે

ચિતાધૂમાયતપટે નીલીકૃતદિગન્તરે ।
કુણપાસ્વાદનમુદા સમ્પ્રકૃષ્ટનિશાચરે

ચરત્યમેધ્યે રાજેન્દ્રઃ શ્મશાને દુઃખપીડિતઃ ।
એવમુક્ત્વાથ સંશ્લિષ્ય કણ્ઠે રાજ્ઞો નૃપાત્મજા

કષ્ટં શોકસમાવિષ્ટા વિલલાપાર્તયા ગિરા ।
રાજન્ સ્વપ્નોઽથ તથ્યં વા યદેતન્મન્યતે ભવાન્

તત્કથ્યતાં મહાભાગ મનો વૈ મુહ્યતે મમ ।
યદ્યેતદેવ ધર્મજ્ઞ નાસ્તિ ધર્મે સહાયતા

તથૈવ વિપ્રદેવાદિપૂજને સત્યપાલને ।
નાસ્તિ ધર્મઃ કુતઃ સત્યં નાર્જવં નાનૃશંસતા

યત્ર ત્વં ધર્મપરમઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ ।
સૂત ઉવાચ -
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા નિઃશ્વસ્યોષ્ણં સગદ્‌ગદઃ

કથયામાસ તન્વઙ્ગ્યૈ યથા પ્રાપ્તઃ શ્વપાકતામ્ ।
રુદિત્વા સા તુ સુચિરં નિઃશ્વસ્યોષ્ણં સુદુઃખિતા

સ્વપુત્રમરણં ભીરુર્યથાવત્તં ન્યવેદયત્ ।
શ્રુત્વા રાજા તથા વાક્યં નિપપાત મહીતલે

મૃતપુત્રં સમાનીય જિહ્વયા વિલિહન્મુહુઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રમથો પ્રાહ શૈવ્યા ગદ્‌ગદયા ગિરા

કુરુષ્વ સ્વામિનઃ પ્રેષ્યં છેદયિત્વા શિરો મમ ।
સ્વામિદ્રોહો ન તેઽસ્ત્વદ્ય માસત્યો ભવ ભૂપતે

માસત્યં તવ રાજેન્દ્ર પરદ્રોહસ્તુ પાતકમ્ ।
એતદાકર્ણ્ય રાજા તુ પપાત ભુવિ મૂર્ચ્છિતઃ

ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ્ય વિલલાપાતિદુઃખિતઃ ।
રાજોવાચ -
કથં પ્રિયે ત્વયા પ્રોક્તં વચનં ત્વતિનિષ્ઠુરમ્

યદશક્યં ભવેદ્વક્તું તત્કર્મ ક્રિયતે કથમ્ ।
પત્‍ન્યુવાચ -
મયા ચ પૂજિતા ગૌરી દેવા વિપ્રાસ્તથૈવ ચ

ભવિષ્યસિ પતિસ્ત્વં મે હ્યન્યસ્મિઞ્જન્મનિ પ્રભો ।
શ્રુત્વા રાજા તદા વાક્યં નિપપાત મહીતલે

મૃતસ્ય પુત્રસ્ય તદા ચુચુમ્બ દુઃખિતો મુખમ્ ।
રાજોવાચ -
પ્રિયે ન રોચતે દીર્ઘં કાલં ક્લેશં મયાશિતુમ્

નાત્માયત્તોઽહં તન્વઙ્‌ગિ પશ્ય મે મન્દભાગ્યતામ્ ।
ચાણ્ડાલેનાનનુજ્ઞાતઃ પ્રવેક્ષ્યે જ્વલનં યદિ

ચાણ્ડાલદાસતાં યાસ્યે પુનરપ્યન્યજન્મનિ ।
નરકં ચ વરં પ્રાપ્ય ખેદં પ્રાપ્સ્યામિ દારુણમ્

તાપં પ્રાપ્સ્યામિ સમ્પ્રાપ્ય મહારૌરવરૌરવે ।
મગ્નસ્ય દુઃખજલધૌ વરં પ્રાણૈર્વિયોજનમ્

એકોઽપિ બાલકો યોઽયમાસીદ્વંશકરઃ સુતઃ ।
મમ દૈવાનુયોગેન મૃતો સોઽપિ બલીયસા

કથં પ્રાણાન્વિમુઞ્ચામિ પરાયત્તોઽસ્મિ દુર્ગતઃ ।
તથાપિ દુઃખબાહુલ્યાત્ત્યક્ષ્યામિ તુ નિજાં તનુમ્

ત્રૈલોક્યે નાસ્તિ તદ્દુઃખં નાસિપત્રવને તથા ।
વૈતરણ્યાં કુતસ્તદ્વદ્યાદૃશં પુત્રવિપ્લવે

સોઽહં સુતશરીરેણ દીપ્યમાને હુતાશને ।
નિપતિષ્યામિ તન્વઙ્‌ગિ ક્ષન્તવ્યં તન્મમાધુના

ન વક્તવ્ય ત્વયા કિઞ્ચિદતઃ કમલલોચને ।
મમ વાક્યં ચ તન્વઙ્‌ગિ નિબોધાહતમાનસા

અનુજ્ઞાતાથ ગચ્છ ત્વં વિપ્રવેશ્મ શુચિસ્મિતે ।
યદિ દત્તં યદિ હુતં ગુરવો યદિ તોષિતાઃ

સઙ્ગમઃ પરલોકે મે નિજપુત્રેણ ચેત્ત્વયા ।
ઇહલોકે કુતસ્ત્વેતદ્‌ભવિષ્યતિ સમીપ્સિતમ્

યન્મયા હસતા કિઞ્ચિદ્‌રહસિ ત્વાં શુચિસ્મિતે ।
અશેષમુક્તં તત્સર્વં ક્ષન્તવ્યં મમ યાસ્યતઃ

રાજપત્‍નીતિ ગર્વેણ નાવજ્ઞેયઃ સ મે દ્વિજઃ ।
સર્વયત્‍નેન તોષ્યં સ્યાત્સ્વામી દૈવતવચ્છુભે

રાજ્ઞ્યુવાચ
અહમપ્યત્ર રાજર્ષે નિપતિષ્યે હુતાશને ।
દુઃખભારાસહા દેવ સહ યાસ્યામિ વૈ ત્વયા

ત્વયા સહ મમ શ્રેયો ગમનં નાન્યથા ભવેત્ ।
સહ સ્વર્ગં ચ નરકં ત્વયા ભોક્ષ્યામિ માનદ ।
શ્રુત્વા રાજા તદોવાચ એવમસ્તુ પતિવ્રતે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાને રાજ્ઞો હુતાશનપ્રવેશોદ્યોગવર્ણનં નામ ષડ્‌વિંશોઽધ્યાયઃ