દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.25

ચાણ્ડાલાજ્ઞયા હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ખડ્ગગ્રહણવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ -
એકદા તુ ગતો રન્તું બાલકૈઃ સહિતો બહિઃ ।
વારાણસ્યા નાતિદૂરે રોહિતાખ્યઃ કુમારકઃ

ક્રીડાં કૃત્વા તતો દર્ભાન્ ગ્રહીતુમુપચક્રમે ।
કોમલાનલ્પમૂલાંશ્ચ સાગ્રાઞ્છક્ત્યનુસારતઃ

આર્યપ્રીત્યર્થમિત્યુક્ત્વા હસ્તયુગ્મેન યત્‍નતઃ ।
સલક્ષણાશ્ચ સમિધો બર્હિરિધ્મં સલક્ષણમ્

પલાશકાષ્ઠાન્યાદાય ત્વગ્નિહોમાર્થમાદરાત્ ।
મસ્તકે ભારકં કૃત્વા ખિદ્યમાનઃ પદે પદે

ઉદકસ્થાનમાસાદ્ય તદા બાલસ્તૃષાન્વિતઃ ।
ભુવિ ભારં વિનિક્ષિપ્ય જલસ્થાને તદા શિશુઃ

કામતઃ સલિલં પીત્વા વિશ્રમ્ય ચ મુહૂર્તકમ્ ।
વલ્મીકોપરિ વિન્યસ્તભારો હર્તું પ્રચક્રમે

વિશ્વામિત્રાજ્ઞયા તાવત્કૃષ્ણસર્પો ભયાવહઃ ।
મહાવિષો મહાઘોરો વલ્મીકાન્નિર્ગતસ્તદા

તેનાસૌ બાલકો દષ્ટસ્તદૈવ ચ પપાત હ ।
રોહિતાખ્યં મૃતં દૃષ્ટ્વા યયુર્બાલા દ્વિજાલયમ્

ત્વરિતા ભયસંવિગ્નાઃ પ્રોચુસ્તન્માતુરગ્રતઃ ।
હે વિપ્રદાસિ તે પુત્રઃ ક્રીડાં કર્તું બહિર્ગતઃ

અસ્માભિઃ સહિતસ્તત્ર સર્પદષ્ટો મૃતસ્તતઃ ।
ઇતિ સા તદ્વચઃ શ્રુત્વા વજ્રપાતોપમં તદા

પપાત મૂર્ચ્છિતા ભૂમૌ છિન્નેવ કદલી યથા ।
અથ તાં બ્રાહ્મણો રુષ્ટઃ પાનીયેનાભ્યષિઞ્ચત

મુહૂર્તાચ્ચેતનાં પ્રાપ્તા બ્રાહ્મણસ્તામથાબ્રવીત્ ।
બ્રાહ્મણ ઉવાચ -
અલક્ષ્મીકારકં નિન્દ્યં જાનતી ત્વં નિશામુખે

રોદનં કુરુષે દુષ્ટે લજ્જા તે હૃદયે ન કિમ્ ।
બ્રાહ્મણેનૈવમુક્તા સા ન કિઞ્ચિદ્વાક્યમબ્રવીત્

રુરોદ કરુણં દીના પુત્રશોકેન પીડિતા ।
અશ્રુપૂર્ણમુખી દીના ધૂસરા મુક્તમૂર્ધજા

અથ તાં કુપિતો વિપ્રો રાજપત્‍નીમભાષત ।
ધિક્ત્વાં દુષ્ટે ક્રયં ગૃહ્ય મમ કાર્યં વિલુમ્પસિ

અશક્તા ચેત્કથં તર્હિ ગૃહીતં મમ તદ્ધનમ્ ।
એવં નિર્ભર્ત્સિતા તેન ક્રૂરવાક્યૈઃ પુનઃ પુનઃ

રુદિતા કારણં પ્રાહ વિપ્રં ગદ્‌ગદયા ગિરા ।
સ્વામિન્ મમ સુતો બાલઃ સર્પદષ્ટો મૃતો બહિઃ

અનુજ્ઞાં મે પ્રયચ્છસ્વ દ્રષ્ટું યાસ્યામિ બાલકમ્ ।
દુર્લભં દર્શનં તેન સઞ્જાતં મમ સુવ્રત

ઇત્યુક્ત્વા કરુણં બાલા પુનરેવ રુરોદ હ ।
પુનસ્તાં કુપિતો વિપ્રો રાજપત્‍નીમભાષત

બ્રાહ્મણ ઉવાચ -
શઠે દુષ્ટસમાચારે કિં ન જાનાસિ પાતકમ્ ।
યઃ સ્વામિવેતનં ગૃહ્ય તસ્ય કાર્યં વિલુમ્પતિ

નરકે પચ્યતે સોઽથ મહારૌરવપૂર્વકે ।
ઉષિત્વા નરકે કલ્પં તતોઽસૌ કુક્કુટો ભવેત્

કિમનેનાથવા કાર્યં ધર્મસંકીર્તનેન મે ।
યસ્તુ પાપરતો મૂર્ખઃ ક્રૂરો નીચોઽનૃતઃ શઠઃ

તદ્વાક્યં નિષ્ફલં તસ્મિન્ભવેદ્‌ બીજમિવોષરે ।
એહિ તે વિદ્યતે કિઞ્ચિત્પરલોકભયં યદિ

એવમુક્તાથ સા વિપ્રં વેપમાનાબ્રવીદ્વચઃ ।
કારુણ્યં કુરુ મે નાથ પ્રસીદ સુમુખો ભવ

પ્રસ્થાપય મુહૂર્તં માં યાવદ્‌ દ્રક્ષ્યામિ બાલકમ્ ।
એવમુક્ત્વાથ સા મૂર્ધ્ના નિપત્ય દ્વિજપાદયોઃ

રુરોદ કરુણં બાલા પુત્રશોકેન પીડિતા ।
અથાહ કુપિતો વિપ્રઃ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ

વિપ્ર ઉવાચ -
કિં તે પુત્રેણ મે કાર્યં ગૃહકર્મ કુરુષ્વ મે ।
કિં ન જાનાસિ મે ક્રોધં કશાઘાતફલપ્રદમ્

એવમુક્તા સ્થિતા ધૈર્યાદ્‌ ગૃહકર્મ ચકાર હ ।
અર્ધરાત્રો ગતસ્તસ્યાઃ પાદાભ્યઙ્ગાદિકર્મણા

બ્રાહ્મણેનાથ સા પ્રોક્તા પુત્રપાર્શ્વં વ્રજાધુના ।
તસ્ય દાહાદિકં કૃત્વા પુનરાગચ્છ સત્વરમ્

ન લુપ્યેત યથા પ્રાતર્ગૃહકર્મ મમેતિ ચ ।
તતસ્ત્વેકાકિની રાત્રૌ વિલપન્તી જગામ હ

દૃષ્ટ્વા મૃતં નિજં પુત્રં ભૃશં શોકેન પીડિતા ।
યૂથભ્રષ્ટા કુરઙ્ગીવ વિવત્સા સૌરભી યથા

વારાણસ્યા બહિર્ગત્વા ક્ષણાદ્‌ દૃષ્ટ્વા નિજં સુતમ્ ।
શયાનં રઙ્કવદ્‌ભૂમૌ કાષ્ઠદર્ભતૃણોપરિ

વિલલાપાતિદુઃખાર્તા શબ્દં કૃત્વા સુનિષ્ઠુરમ્ ।
એહિ મે સમ્મુખં કસ્માદ્‌રોષિતોઽસિ વદાધુના

આયાસ્યભિમુખો નિત્યમમ્બેત્યુક્ત્વા પુનઃ પુનઃ ।
ગત્વા સ્ખલત્પદા તસ્ય પપાતોપરિ મૂર્છિતા

પુનઃ સા ચેતનાં પ્રાપ્ય દોર્ભ્યામાલિઙ્ગ્ય બાલકમ્ ।
તન્મુખે વદનં ન્યસ્ય રુરોદાર્તસ્વનૈસ્તદા

કરાભ્યાં તાડનં ચક્રે મસ્તકસ્યોદરસ્ય ચ ।
હા બાલ હા શિશો વત્સ હા કુમારક સુન્દર

હા રાજન્ ક્વ ગતોઽસિ ત્વં પશ્યેમં બાલકં નિજમ્ ।
પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયાંસં ભૂતલે પતિતં મૃતમ્

તથાપશ્યન્મુખં તસ્ય ભૂયો જીવિતશઙ્કયા ।
નિર્જીવવદનં જ્ઞાત્વા મૂર્છિતા નિપપાત હ

હસ્તેન વદનં ગૃહ્ય પુનરેવમભાષત ।
શયનં ત્યજ હે બાલ શીઘ્રં જાગૃહિ ભીષણમ્

નિશાર્ધં વર્ધતે ચેદં શિવાશતનિનાદિતમ્ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચાદિડાકિનીયૂથનાદિતમ્

મિત્રાણિ તે ગતાન્યસ્તાત્ત્વમેકસ્તુ કુતઃ સ્થિતઃ ।
સૂત ઉવાચ -
એવમુક્ત્વા પુનસ્તન્વી કરુણં પ્રરુરોદ હ

હા શિશો બાલ હા વત્સ રોહિતાખ્ય કુમારક ।
રે પુત્ર પ્રતિશબ્દં મે કસ્માત્ત્વં ન પ્રયચ્છસિ

તવાહં જનની વત્સ કિં ન જાનાસિ પશ્ય મામ્ ।
દેશત્યાગાદ્‌રાજ્યનાશાત્પુત્ર ભર્ત્રા સ્વવિક્રયાત્

યદ્દાસીત્વાચ્ચ જીવામિ ત્વાં દૃષ્ટ્વા પુત્ર કેવલમ્ ।
તે જન્મસમયે વિપ્રૈરાદિષ્ટં યત્ત્વનાગતમ્

દીર્ઘાયુઃ પૃથિવીરાજઃ પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ ।
શૌર્યદાનરતિઃ સત્ત્વો ગુરુદેવદ્વિજાર્ચકઃ

માતાપિત્રોસ્તુ પ્રિયકૃત્સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
ઇત્યાદિ સકલં જાતમસત્યમધુના સુત

ચક્રમત્સ્યાવાતપત્રશ્રીવત્સસ્વસ્તિકધ્વજાઃ ।
તવ પાણિતલે પુત્ર કલશશ્ચામરં તથા

લક્ષણાનિ તથાન્યાનિ ત્વદ્ધસ્તે યાનિ સન્તિ ચ ।
તાનિ સર્વાણિ મોઘાનિ સઞ્જાતાન્યધુના સુત

હા રાજન્પૃથિવીનાથ ક્વ તે રાજ્યં ક્વ મન્ત્રિણઃ ।
ક્વ તે સિંહાસનં છત્રં ક્વ તે ખડ્ગઃ ક્વ તદ્ધનમ્

ક્વ સાયોધ્યા ક્વ હર્મ્યાણિ ક્વ ગજાશ્વરથપ્રજાઃ ।
સર્વમેતત્તથા પુત્ર માં ત્યક્ત્વા ક્વ ગતોઽસિ રે

હા કાન્ત હા નૃપાગચ્છ પશ્યેમં સ્વસુતં પ્રિયમ્ ।
યેન તે રિઙ્ગતા વક્ષઃ કુંકુમેનાવલેપિતમ્

સ્વશરીરરજઃપઙ્કૈર્વિશાલં મલિનીકૃતમ્ ।
યેન તે બાલભાવેન મૃગનાભિવિલેપિતઃ

ભ્રંશિતો ભાલતિલકસ્તવાઙ્કસ્થેન ભૂપતે ।
યસ્ય વક્ત્રં મૃદા લિપ્તં સ્નેહાદ્વૈ ચુમ્બિતં મયા

તન્મુખં મક્ષિકાલિઙ્ગ્યં પશ્યે કીટૈર્વિદૂષિતમ્ ।
હા રાજન્ પશ્ય તં પુત્રં ભુવિસ્થં રઙ્કવન્મૃતમ્

હા દેવ કિં મયા કૃત્યં કૃતં પૂર્વભવાન્તરે ।
તસ્ય કર્મફલસ્યેહ ન પારમુપલક્ષયે

હા પુત્ર હા શિશો વત્સ કા કુમારક સુન્દર ।
એવં તસ્યા વિલાપં તે શ્રુત્વા નગરપાલકાઃ

જાગૃતાસ્ત્વરિતાસ્તસ્યાઃ પાર્શ્વમીયુઃ સુવિસ્મિતાઃ ।
જના ઊચુઃ -
કા ત્વં બાલસ્ય કસ્યાયં પતિસ્તે કુત્ર તિષ્ઠતિ

એકૈવ નિર્ભયા રાત્રૌ કસ્માત્ત્વમિહ રોદિષિ ।
એવમુક્તાથ સા તન્વી ન કિઞ્ચિદ્‌વાક્યમબ્રવીત્

ભૂયોઽપિ પૃષ્ટા સા તૂષ્ણીં સ્તબ્ધીભૂતા બભૂવ હ ।
વિલલાપાતિદુઃખાર્તા શોકાશ્રુપ્લુતલોચના

અથ તે શઙ્‌કિતાસ્તસ્યાં રોમાઞ્ચિતતનૂરુહાઃ ।
સંત્રસ્તાઃ પ્રાહુરન્યોન્યમુદ્‌ધૃતાયુધપાણયઃ

નૂનં સ્ત્રી ન ભવત્યેષા યતઃ કિઞ્ચિન્ન ભાષતે ।
તસ્માદ્વધ્યા ભવેદેષા યત્‍નતો બાલઘાતિની

શુભા ચેત્તર્હિ કિં હ્યત્ર નિશાર્ધે તિષ્ઠતે બહિઃ ।
ભક્ષાર્થમનયા નૂનમાનીતઃ કસ્યચિચ્છિશુઃ

ઇત્યુક્ત્વા તૈર્ગૃહિતા સા ગાઢં કેશેષુ સત્વરમ્ ।
ભુજયોરપરૈશ્ચૈવ કૈશ્ચાપિ ગલકે તથા

ખેચરી યાસ્યતીત્યુક્તં બહુભિઃ શસ્ત્રપાણિભિઃ ।
આકૃષ્ય પક્કણે નીતા ચાણ્ડાલાય સમર્પિતા

હે ચાણ્ડાલ બહિર્દૃષ્ટા હ્યસ્માભિર્બાલઘાતિની ।
વધ્યતાં વધ્યતામેષ શીઘ્રં નીત્વા બહિઃસ્થલે

ચાણ્ડાલઃ પ્રાહ તાં દૃષ્ટ્વા જ્ઞાતેયં લોકવિશ્રુતા ।
ન દૃષ્ટપૂર્વા કેનાપિ લોકડિમ્ભાન્યનેકધા

ભક્ષિતાન્યનયા ભૂરિ ભવદ્‌ભિઃ પુણ્યમાર્જિતમ્ ।
ખ્યાતિર્વઃ શાશ્વતી લોકે ગચ્છધ્વં ચ યથાસુખમ્

દ્વિજસ્ત્રીબાલગોઘાતી સ્વર્ણસ્તેયી ચ યો નરઃ ।
અગ્નિદો વર્ત્મઘાતી ચ મદ્યપો ગુરુતલ્પગઃ

મહાજનવિરોધી ચ તસ્ય પુણ્યપ્રદો વધઃ ।
દ્વિજસ્યાપિ સ્ત્રિયો વાપિ ન દોષો વિદ્યતે વધે

અસ્યા વધશ્ચ મે યોગ્ય ઇત્યુક્ત્વા ગાડબન્ધનૈઃ ।
બદ્ધ્વા કેશેષ્વથાકૃષ્ય રજ્જુભિસ્તામતાડયત્

હરિશ્ચન્દ્રમથોવાચ વાચા પરુષયા તદા ।
રે દાસ વધ્યતામેષા દુષ્ટાત્મા મા વિચારય

તદ્વાક્યં ભૂપતિઃ શ્રુત્વા વજ્રપાતોપમં તદા ।
વેપમાનોઽથ ચાણ્ડાલં પ્રાહ સ્ત્રીવધશઙ્‌કિતઃ

ન શક્તોઽહમિદં કર્તું પ્રેષ્યં દેહિ મમાપરમ્ ।
અસાધ્યમપિ યત્કર્મ તત્કરિષ્યે ત્વયોદિતમ્

શ્રુત્વા તદુક્તં વચનં શ્વપચો વાક્યમબ્રવીત્ ।
મા ભૈષીસ્ત્વં ગૃહાણાસિં વધોઽસ્યાઃ પુણ્યદો મતઃ

બાલાનામેવ ભયદા નેયં રક્ષ્યા કદાચન ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય રાજા વચનમબ્રવીત્

સ્ત્રિયો રક્ષ્યાઃ પ્રયત્‍નેન ન હન્તવ્યાઃ કદાચન ।
સ્ત્રીવધે કીર્તિતઃ પાપં મુનિભિર્ધર્મતત્પરૈઃ

પુરુષો યઃ સ્ત્રિયં હન્યાજ્જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોઽપિ વા ।
નરકે પચ્યતે સોઽથ મહારૌરવપૂર્વકે

ચાણ્ડાલ ઉવાચ -
મા વદાસિં ગૃહાણૈનં તીક્ષ્ણં વિદ્યુત્સમપ્રભમ્ ।
યત્રૈકસ્મિન્વધં નીતે બહૂનાં તુ સુખં ભવેત્

તસ્ય હિંસા કૃતં નૂનં બહુપુણ્યપ્રદા ભવેત્ ।
ભક્ષિતાન્યનયા ભૂરિ લોકે ડિમ્ભાનિ દુષ્ટયા

તત્ક્ષિપ્રં વધ્યતામેષા લોકઃ સ્વસ્થો ભવિષ્યતિ ।
રાજોવાચ -
ચાણ્ડાલાધિપતે તીવ્રં વ્રતં સ્ત્રીવધવર્જનમ્

આજન્મતસ્તતો યત્‍નં ન કુર્યાં સ્ત્રીવધે તવ ।
ચાણ્ડાલ ઉવાચ -
સ્વામિકાર્યં વિના દુષ્ટ કિં કાર્યં વિદ્યતેઽપરમ્

ગૃહીત્વા વેતનં મેઽદ્ય કસ્માત્કાર્યં વિલુમ્પસિ ।
યઃ સ્વામિવેતનં ગૃહ્ય સ્વામિકાર્યં વિલુમ્પતિ

નરકાન્નિષ્કૃતિસ્તસ્ય નાસ્તિ કલ્પાયુતૈરપિ ।
રાજોવાચ -
ચાણ્ડાલનાથ મે દેહિ પ્રાપ્યમન્યત્સુદારુણમ્

સ્વશત્રું બ્રૂહિ તં ક્ષિપ્રં ઘાતયિષ્યામ્યસંશયમ્ ।
ઘાતયિત્વા તુ તં શત્રું તવ દાસ્યામિ મેદિનીમ્

દેવ દેવોરગૈઃ સિદ્ધૈર્ગન્ધર્વૈરપિ સંયુતમ્ ।
દેવેન્દ્રમપિ જેષ્યામિ નિહત્ય નિશિતૈઃ શરૈઃ

એતચ્છ્રુત્વા તતો વાક્યં હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ ।
ચાણ્ડાલઃ કુપિતઃ પ્રાહ વેપમાનં મહીપતિમ્

ચાણ્ડાલ ઉવાચ -
(નૈતદ્વાક્યં સુઘટિતં યદ્વાક્યં દાસકીર્તિતમ્)
ચાણ્ડાલદાસતાં કૃત્વા સુરાણાં ભાષસે વચઃ ।
દાસ કિં બહુના નૂનં શૃણુ મે ગદતો વચઃ

નિર્લજ્જ તવ ચેદસ્તિ કિઞ્ચિત્પાપભયં હૃદિ ।
કિમર્થં દાસતાં યાતશ્ચાણ્ડાલસ્ય તુ વેશ્મનિ

ગૃહાણૈનં તતઃ ખડ્ગમસ્યાશ્છિન્ધિ શિરોઽમ્બુજમ્ ।
એવમુક્ત્વાથ ચાણ્ડાલો રાજ્ઞે ખડ્ગં ન્યવેદયત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
ચાણ્ડાલાજ્ઞયા હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ખડ્ગગ્રહણવર્ણનં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ