દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.23

હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાનવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
તમેવમુક્ત્વા રાજાનં નિર્ઘૃણં નિષ્ઠુરં વચઃ ।
તદાદાય ધનં પૂર્ણં કુપિતઃ કૌશિકો યયૌ

વિશ્વામિત્રે ગતે રાજા તતઃ શોકમુપાગતઃ ।
શ્વાસોચ્છ્વાસં મુહુઃ કૃત્વા પ્રોવાચોચ્ચૈરધોમુખઃ

વિત્તક્રીતેન યસ્યાર્તિર્મયા પ્રેતેન ગચ્છતિ ।
સ બ્રવીતુ ત્વરાયુક્તો યામે તિષ્ઠતિ ભાસ્કરઃ

અથાજગામ ત્વરિતો ધર્મશ્ચાણ્ડાલરૂપધૃક્ ।
દુર્ગન્ધો વિકૃતોરસ્કઃ શ્મશ્રુલો દન્તુરોઽઘૃણી

કૃષ્ણો લમ્બોદરઃ સ્નિગ્ધઃ કરાલઃ પુરુષાધમઃ ।
હસ્તજર્જરયષ્ટિશ્ચ શવમાલ્યૈરલઙ્કૃતઃ

ચાણ્ડાલ ઉવાચ -
અહં ગૃહ્ણામિ દાસત્વે ભૃત્યાર્થઃ સુમહાન્મમ ।
ક્ષિપ્રમાચક્ષ્વ મૌલ્યં કિમેતત્તે સમ્પ્રદીયતે

વ્યાસ ઉવાચ -
તં તાદૃશમથાલક્ષ્ય ક્રૂરદૃષ્ટિં સુનિર્ઘૃણમ્ ।
વદન્તમતિદુઃશીલં કસ્ત્વમિત્યાહ પાર્થિવઃ

ચાણ્ડાલ ઉવાચ -
ચાણ્ડાલોઽહમિહ ખ્યાતઃ પ્રવીરેતિ નૃપોત્તમ ।
શાસને સર્વદા તિષ્ઠ મૃતચૈલાપહારકઃ

એવમુક્તસ્તદા રાજા વચનં ચેદમબ્રવીત્ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ ગૃહ્ણાત્વિતિ મતિર્મમ

ઉત્તમસ્યોત્તમો ધર્મો મધ્યમસ્ય ચ મધ્યમઃ ।
અધમસ્યાધમશ્ચૈવ ઇતિ પ્રાહુર્મનીષિણઃ

ચાણ્ડાલ ઉવાચ
એવમેવ ત્વયા ધર્મઃ કથિતો નૃપસત્તમ ।
અવિચાર્ય ત્વયા રાજન્નધુનોક્તં મમાગ્રતઃ

વિચારયિત્વા યો બ્રૂતે સોઽભીષ્ટં લભતે નરઃ ।
સામાન્યમેવ તત્પ્રોક્તમવિચાર્ય ત્વયાનઘ

યદિ સત્યં પ્રમાણં તે ગૃહીતોઽસિ ન સંશયઃ ।
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ -
અસત્યાન્નરકે ગચ્છેત્સદ્યઃ ક્રૂરે નરાધમઃ

તતશ્ચાણ્ડાલતા સાધ્વી ન વરા મે હ્યસત્યતા ।
વ્યાસ ઉવાચ -
તસ્યૈવં વદતઃ પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રસ્તપોનિધિઃ

ક્રોધામર્ષવિવૃત્તાક્ષઃ પ્રાહ ચેદં નરાધિપમ્ ।
ચાણ્ડાલોઽયં મનસ્થં તે દાતું વિત્તમુપસ્થિતઃ

કસ્માન્ન દીયતે મહ્યમશેષા યજ્ઞદક્ષિણા ।
રાજોવાચ -
ભગવન્સૂર્યવંશોત્થમાત્માનં વેદ્મિ કૌશિક

કથં ચાણ્ડાલદાસત્વં ગમિષ્યે વિત્તકામતઃ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
યદિ ચાણ્ડાલવિત્તં ત્વમાત્મવિક્રયજં મમ

ન પ્રદાસ્યસિ ચેત્તર્હિ શપ્સ્યામિ ત્વામસંશયમ્ ।
ચાણ્ડાલાદથવા વિપ્રાદ્દેહિ મે દક્ષિણાધનમ્

વિના ચાણ્ડાલમધુના નાન્યઃ કશ્ચિદ્ધનપ્રદઃ ।
ધનેનાહં વિના રાજન્ન યાસ્યામિ ન સંશયઃ

ઇદાનીમેવ મે વિત્તં ન પ્રદાસ્યસિ ચેન્નૃપ ।
દિનેઽર્ધઘટિકાશેષે તત્ત્વાં શાપાગ્નિના દહે

વ્યાસ ઉવાચ -
હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો રાજા મૃત્વવચ્છ્રિતજીવિતઃ ।
પ્રસીદેતિ વદન્પાદૌ ઋષેર્જગ્રાહ વિહ્વલઃ

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ -
દાસોઽસ્મ્યાર્તોઽસ્મિ દીનોઽસ્મિ ત્વદ્‌ભક્તશ્ચ વિશેષતઃ ।
પ્રસાદં કુરુ વિપ્રર્ષે કષ્ટશ્ચાણ્ડાલસઙ્કરઃ

ભવેયં વિત્તશેષેણ તવ કર્મકરો વશઃ ।
તવૈવ મુનિશાર્દૂલ પ્રેષ્યશ્ચિત્તાનુવર્તકઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
એવમસ્તુ મહારાજ મમૈવ ભવ કિઙ્કરઃ ।
કિંતુ મદ્વચનં કાર્યં સર્વદૈવ નરાધિપ

વ્યાસ ઉવાચ -
એવમુક્તેઽથ વચને રાજા હર્ષસમન્વિતઃ ।
અમન્યત પુનર્જાતમાત્માનં પ્રાહ કૌશિકમ્

તવાદેશં કરિષ્યામિ સદૈવાહં ન સંશયઃ ।
આદેશય દ્વિજશ્રેષ્ઠ કિં કરોમિ તવાનઘ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
ચાણ્ડાલાગચ્છ મદ્દાસમૌલ્યં કિં મે પ્રયચ્છસિ ।
ગૃહાણ દાસં મૌલ્યેન મયા દત્તં તવાધુના

નાસ્તિ દાસેન મે કાર્યં વિત્તાશા વર્તતે મમ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
એવમુક્તે તદા તેન સ્વપચો હૃષ્ટમાનસઃ

આગત્ય સન્નિધૌ તૂર્ણં વિશ્વામિત્રમભાષત ।
ચાણ્ડાલ ઉવાચ -
દશયોજનવિસ્તીર્ણે પ્રયાગસ્ય ચ મણ્ડલે

ભૂમિં રત્‍નમયીં કૃત્વા દાસ્યે તેઽહં દ્વિજોત્તમ ।
અસ્ય વિક્રયણેનેયમાર્તિશ્ચ પ્રહતા ત્વયા

વ્યાસ ઉવાચ -
તતો રત્‍નસહસ્રાણિ સુવર્ણમણિમૌક્તિકૈઃ ।
ચાણ્ડાલેન પ્રદત્તાનિ જગ્રાહ દ્વિજસત્તમઃ

હરિશ્ચન્દ્રસ્તથા રાજા નિર્વિકારમુખોઽભવત્ ।
અમન્યત તથા ધૈર્યાદ્‌વિશ્વામિત્રો હિ મે પતિઃ

તત્તદેવ મયા કાર્યં યદયં કારયિષ્યતિ ।
અથાન્તરિક્ષે સહસા વાગુવાચાશરીરિણી

અનૃણોઽસિ મહાભાગ દત્તા સા દક્ષિણા ત્વયા ।
તતો દિવઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત નૃપમૂર્ધનિ

સાધુ સાધ્વિતિ તં દેવાઃ પ્રોચુઃ સેન્દ્રા મહૌજસઃ ।
હર્ષેણ મહતાઽઽવિષ્ટો રાજા કૌશિકમબ્રવીત્

રાજોવાચ -
ત્વં હિ માતા પિતા ચૈવ ત્વં હિ બન્ધુર્મહામતે ।
યદર્થં મોચિતોઽહં તે ક્ષણાચ્ચૈવાનૃણીકૃતઃ

કિં કરોમિ મહાબાહો શ્રેયો મે વચનં તવ ।
એવમુક્તે તુ વચને નૃપં મુનિરભાષત

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
ચાણ્ડાલવચનં કાર્યમદ્યપ્રભૃતિ તે નૃપ ।
સ્વસ્તિ તેઽ‍સ્વિતિ તં પ્રોચ્ય તદાદાય ધનં યયૌ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાનવર્ણનં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ