દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.22

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય પત્‍નીપુત્રવિક્રયવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
સ તયા નોદ્યમાનસ્તુ રાજા પત્‍ન્યા પુનઃ પુનઃ ।
પ્રાહ ભદ્રે કરોમ્યેષ વિક્રયં તે સુનિર્ઘૃણઃ

નૃશંસૈરપિ યત્કર્તું ન શક્યં તત્કરોમ્યહમ્ ।
યદિ તે ભ્રાજતે વાણી વક્તુમીદૃક્સુનિષ્ઠુરમ્

એવમુક્ત્વા તતો રાજા ગત્વા નગરમાતુરઃ ।
અવતાર્ય તદા રઙ્ગે તાં ભાર્યાં નૃપસત્તમઃ ।
બાષ્પગદ્‍ગદકણ્ઠસ્તુ તતો વચનમબ્રવીત્ ।
ભો ભો નાગરિકાઃ સર્વે શૃણુધ્વં વચનં મમ

કસ્યચિદ્યદિ કાર્યં સ્યાદ્દાસ્યા પ્રાણેષ્ટયા મમ ।
સ બ્રવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્સ્વં ધારયામ્યહમ્

તેઽબ્રુવન્પણ્ડિતાઃ કસ્ત્વં પત્‍નીં વિક્રેતુમાગતઃ ।
રાજોવાચ -
કિં માં પૃચ્છથ કસ્ત્વં ભો નૃશંસોઽહમમાનુષઃ

રાક્ષસો વાસ્મિ કઠિનસ્તતઃ પાપં કરોમ્યહમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
તં શબ્દં સહસા શ્રુત્વા કૌશિકો વિપ્રરૂપધૃક્

વૃદ્ધરૂપં સમાસ્થાય હરિશ્ચન્દ્રમભાષત ।
સમર્પયસ્વ મે દાસીમહં ક્રેતા ધનપ્રદઃ

અસ્તિ મે વિત્તમતુલં સુકુમારી ચ મે પ્રિયા ।
ગૃહકર્મ ન શક્નોતિ કર્તુમસ્માત્પ્રયચ્છ મે

અહં ગૃહ્ણામિ દાસીં તુ કતિ દાસ્યામિ તે ધનમ્ ।
એવમુક્તે તુ વિપ્રેણ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ

વિદીર્ણં તુ મનો દુઃખાન્ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્ ।
વિપ્ર ઉવાચ -
કર્મણશ્ચ વયોરૂપશીલાનાં તવ યોષિતઃ

અનુરૂપમિદં વિત્તં ગૃહાણાર્પય મેઽબલામ્ ।
ધર્મશાસ્ત્રેષુ યદ્‌ દૃષ્ટં સ્ત્રિયો મૌલ્યં નરસ્ય ચ

દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણોપેતા દક્ષા શીલગુણાન્વિતા ।
કોટિમૌલ્યં સુવર્ણસ્ય સ્ત્રિયઃ પુંસસ્તથાર્બુદમ્

ઇત્યાકર્ણ વચસ્તસ્ય હરિશ્ચન્દ્રો મહીપતિઃ ।
દુઃખેન મહતાઽઽવિષ્ટો ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્

તતઃ સ વિપ્રો નૃપતેઃ પુરતો વલ્કલોપરિ ।
ધનં નિધાય કેશેષુ ધૃત્વા રાજ્ઞીમકર્ષયત્

રાજ્ઞ્યુવાચ -
મુઞ્ચ મુઞ્ચાર્ય માં સદ્યો યાવત્પશ્યામ્યહં સુતમ્ ।
દુર્લભં દર્શનં વિપ્ર પુનરસ્ય ભવિષ્યતિ

પશ્યેહ પુત્ર મામેવં માતરં દાસ્યતાં ગતામ્ ।
માં માસ્પ્રાક્ષી રાજપુત્ર ન સ્પૃશ્યાહં ત્વયાધુના

તતઃ સ બાલઃ સહસા દૃષ્ટ્વાઽઽકૃષ્ટાં તુ માતરમ્ ।
સમભ્યધાવદમ્બેતિ વદન્સાશ્રુવિલોચનઃ

હસ્તે વસ્ત્રં સમાકર્ષન્ કાકપક્ષધરઃ સ્ખલન્ ।
તમાગતં દ્વિજઃ ક્રોધાદ્‌ બાલમપ્યાહનત્તદા

વદંસ્તથાપિ સોઽમ્બેતિ નૈવ મુઞ્ચતિ માતરમ્ ।
રાજ્ઞ્યુવાચ -
પ્રસાદં કુરુ મે નાથ ક્રીણીષ્વેમં હિ બાલકમ્

ક્રીતાપિ નાહં ભવિતા વિનૈનં કાર્યસાધિકા ।
ઇત્થં મમાલ્પભાગ્યાયાઃ પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો

બ્રાહ્મણ ઉવાચ -
ગૃહ્યતાં વિત્તમેતત્તે દીયતાં મમ બાલકઃ ।
સ્ત્રીપુંસોર્ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ કૃતમેવ હિ વેતનમ્

શતં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિમૌલ્યં તથાપરૈઃ ।
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણોપેતા દક્ષા શીલગુણાન્વિતા

કોટિમૌલ્યં સ્ત્રિયઃ પ્રોક્તં પુરુષસ્ય તથાર્બુદમ્ ।
સૂત ઉવાચ -
તથૈવ તસ્ય તદ્વિત્તં પુરઃ ક્ષિપ્તં પટે પુનઃ

પ્રગૃહ્ય બાલકં માત્રા સહૈકસ્થમબન્ધયત્ ।
પ્રતસ્થે સ ગૃહં ક્ષિપ્રં તયા સહ મુદાન્વિતઃ

પ્રદક્ષિણાં તુ સા કૃત્વા જાનુભ્યાં પ્રણતા સ્થિતા ।
બાષ્પપર્યાકુલા દીના ત્વિદં વચનમબ્રવીત્

યદિ દત્તં યદિ હુતં બ્રાહ્મણાસ્તર્પિતા યદિ ।
તેન પુણ્યેન મે ભર્તા હરિશ્ચન્દ્રોઽસ્તુ વૈ પુનઃ

પાદયોઃ પતિતાં દૃષ્ટ્વા પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્ ।
હાહેતિ ચ વદન્ રાજા વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ

વિયુક્તેયં કથં જાતા સત્યશીલગુણાન્વિતા ।
વૃક્ષચ્છાયાપિ વૃક્ષં તં ન જહાતિ કદાચન

એવં ભાર્યાં વદિત્વાથ સુસમ્બદ્ધં પરસ્પરમ્ ।
પુત્રં ચ તમુવાચેદં માં ત્વં હિત્વા ક્વ યાસ્યસિ

કાં દિશં પ્રતિ યાસ્યામિ કો મે દુઃખં નિવારયેત્ ।
રાજ્યત્યાગે ન મે દુઃખં વનવાસે ન મે દ્વિજ

યત્પુત્રેણ વિયોગો મે એવમાહ સ ભૂપતિઃ ।
સદ્‌ભર્તૃભોગ્યા હિ સદા લોકે ભાર્યા ભવન્તિ હિ

મયા ત્યક્તાસિ કલ્યાણિ દુઃખેન વિનિયોજિતા ।
ઇક્ષ્વાકુવંશસમ્ભૂતં સર્વરાજ્યસુખોચિતમ્

મામીદૃશાં પતિં પ્રાપ્ય દાસીભાવં ગતા હ્યસિ ।
ઈદૃશે મજ્જમાનં માં સુમહચ્છોકસાગરે

કો મામુદ્ધરતે દેવિ પૌરાણાખ્યાનવિસ્તરૈઃ ।
સૂત ઉવાચ -
પશ્યતસ્તસ્ય રાજર્ષેઃ કશાઘાતૈઃ સુદારુણૈઃ

ઘાતયિત્વા તુ વિપ્રેશો નેતું સમુપચક્રમે ।
નીયમાનૌ તુ તૌ દૃષ્ટ્વા ભાર્યાપુત્રૌ સ પાર્થિવઃ

વિલલાપાતિદુઃખાર્તો નિઃશ્વસ્યોષ્ણં પુનઃ પુનઃ ।
યાં ન વાયુર્ન વાઽઽદિત્યો ન ચન્દ્રો ન પૃથ્ગ્જનાઃ

દૃષ્ટવન્તઃ પુરા પત્‍નીં સેયં દાસીત્વમાગતા ।
સૂર્યવંશપ્રસૂતોઽયં સુકુમારકરાઙ્ગુલિઃ

સમ્પ્રાપ્તો વિક્રયં બાલો ધિઙ્‌મામસ્તુ સુદુર્મતિમ્ ।
હા પ્રિયે હા શિશો વત્સ મમાનાર્યસ્ય દુર્નયઃ

દૈવાધીનદશાં પ્રાપ્તો ન મૃતોઽસ્મિ તથાપિ ધિક્ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
એવં વિલપિતો રાજ્ઞોઽગ્રે વિપ્રોઽન્તરધીયત

વૃક્ષગેહાદિભિસ્તુઙ્ગૈસ્તાવાદાય ત્વરાન્વિતઃ ।
અત્રાન્તરે મુનિશ્રેષ્ઠસ્ત્વાજગામ મહાતપાઃ

સશિષ્યઃ કૌશિકેન્દ્રોઽસૌ નિષ્ઠુરઃ ક્રૂરદર્શનઃ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ-
યા ત્વયોક્તા પુરા રાજન્ રાજસૂયસ્ય દક્ષિણા

તાં દદસ્વ મહાબાહો યદિ સત્યં પુરસ્કૃતમ્ ।
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ -
નમસ્કરોમિ રાજર્ષે ગૃહાણેમાં સ્વદક્ષિણામ્

રાજસૂયસ્ય યાગસ્ય યા મયોક્તા પુરાનઘ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
કુતો લબ્ધમિદં દ્રવ્યં દક્ષિણાર્થે પ્રદીયતે

એતદાચક્ષ્વ રાજેન્દ્ર યથા દ્રવ્યં ત્વયાર્જિતમ્ ।
રાજોવાચ -
કિમનેન મહાભાગ કથિતેન તવાનઘ

શોકસ્તુ વર્ધતે વિપ્ર શ્રુતેનાનેન સુવ્રત ।
ઋષિરુવાચ -
અશસ્તં નૈવ ગૃહ્ણામિ શસ્તમેવ પ્રયચ્છ મે

દ્રવ્યસ્યાગમનં રાજન્ કથયસ્વ યથાતથમ્ ।
રાજોવાચ -
મયા દેવી તુ સા ભાર્યા વિક્રીતા કોટિસમ્મિતૈઃ ।
નિષ્કૈઃ પુત્રો રોહિતાખ્યો વિક્રીતોઽર્બુદસંખ્યયા ।
વિપ્રૈકાદશકોટ્યસ્ત્વં સુવર્ણસ્ય ગૃહાણ મે

સૂત ઉવાચ -
તદ્વિત્તં સ્વપ્લમાલક્ષ્ય દારવિક્રયસમ્ભવમ્ ।
શોકાભિભૂતં રાજાનં કુપિતઃ કૌશિકોઽબ્રવીત્

ઋષિરુવાચ -
રાજસૂયસ્ય યજ્ઞસ્ય નૈષા ભવતિ દક્ષિણા ।
અન્યદુત્પાદય ક્ષિપ્રં સમ્પૂર્ણા યેન સા ભવેત્

ક્ષત્રબન્ધો મમેમાં ત્વં સદૃશીં યદિ દક્ષિણામ્ ।
મન્યસે તર્હિ તત્ક્ષિપ્રં પશ્ય ત્વં મે પરં બલમ્

તપસોઽસ્ય સુતપ્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્યામલસ્ય ચ ।
મત્પ્રભાવસ્ય ચોગ્રસ્ય શુદ્ધસ્યાધ્યયનસ્ય ચ

રાજોવાચ -
અન્યદ્દાસ્યામિ ભગવન્ કાલઃ કશ્ચિત્પ્રતીક્ષ્યતામ્ ।
અધુનૈવાસ્તિ વિક્રીતા પત્‍ની પુત્રશ્ચ બાલકઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
ચતુર્ભાગઃ સ્થિતો યોઽયં દિવસસ્ય નરાધિપ ।
એષ એવ પ્રતીક્ષ્યો મે વક્તવ્યં નોત્તરં ત્વયા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય પત્‍નીપુત્રવિક્રયવર્ણનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ