દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.20

હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાનવર્ણનમ્
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ -
અદત્ત્વા તે હિરણ્યં વૈ ન કરિષ્યામિ ભોજનમ્ ।
પ્રતિજ્ઞા મે મુનિશ્રેષ્ઠ વિષાદં ત્યજ સુવ્રત

સૂર્યવંશસમુદ્‌ભૂતઃ ક્ષત્રિયોઽહં મહીપતિઃ ।
રાજસૂયસ્ય યજ્ઞસ્ય કર્તા વાઞ્છિતદો નૃષુ

કથં કરોમિ નાકારં સ્વામિન્દત્ત્વા યદૃચ્છયા ।
અવશ્યમેવ દાતવ્યમૃણં તે દ્વિજસત્તમ

સ્વસ્થો ભવ પ્રદાસ્યામિ સુવર્ણં મનસેપ્સિતમ્ ।
કઞ્ચિત્કાલં પ્રતીક્ષસ્વ યાવત્પ્રાપ્સ્યામ્યહં ધનમ્

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
કુતસ્તે ભવિતા રાજન્ ધનપ્રાપ્તિરતઃ પરમ્ ।
ગતં રાજ્યં તથા કોશો બલં ચૈવાર્થસાધનમ્

વૃથાશા તે મહીપાલ ધનાર્થે કિં કરોમ્યહમ્ ।
નિર્ધનં ત્વાં ચ લોભેન પીડયામિ કથં નૃપ

તસ્માત્કથય ભૂપાલ ન દાસ્યામીતિ સામ્પ્રતમ્ ।
ત્યક્ત્વાઽઽશાં મહતીં કામં ગચ્છામ્યહમતઃ પરમ્

યથેષ્ટં વ્રજ રાજેન્દ્ર ભાર્યાપુત્રસમન્વિતઃ ।
સુવર્ણં નાસ્તિ કિં તુભ્યં દદામીતિ વદાધુના

ગચ્છન્વાક્યમિદં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણસ્ય ચ ભૂપતિઃ ।
પ્રત્યુવાચ મુનિં બ્રહ્મન્ ધૈર્યં કુરુ દદામ્યહમ્

મમ દેહોઽસ્તિ ભાર્યાયાઃ પુરસ્ય ચ હ્યનામયઃ ।
ક્રીત્વા દેહં તુ તં નૂનમૃણં દાસ્યામિ તે દ્વિજ

ગ્રાહકં પશ્ય વિપ્રેન્દ્ર વારાણસ્યાં પુરિ પ્રભો ।
દાસભાવં ગમિષ્યામિ સદારોઽહં સપુત્રકઃ

ગૃહાણ કાઞ્ચનં પૂર્ણં સાર્ધં ભારદ્વયં મુને ।
મૌલ્યેન દત્ત્વા સર્વાન્નઃ સન્તુષ્ટો ભવ ભૂધર

ઇતિ બ્રુવઞ્જગામાથ સહ પત્‍ન્યા સુતાન્વિતઃ ।
ઉમયા કાન્તયા સાર્ધં યત્રાસ્તે શઙ્કરઃ સ્વયમ્

તાં દૃષ્ટ્વા ચ પુરીં રમ્યાં મનસો હ્લાદકારિણીમ્ ।
ઉવાચ સ કૃતાર્થોઽસ્મિ પુરીં પશ્યન્સુવર્ચસમ્

તતો ભાગીરથીં પ્રાપ્ય સ્નાત્વા દેવાદિતર્પણમ્ ।
દેવાર્ચનં ચ નિર્વર્ત્ય કૃતવાન્ દિગ્વિલોકનમ્

પ્રવિશ્ય વસુધાપાલો દિવ્યાં વારાણસીં પુરીમ્ ।
નૈષા મનુષ્યભુક્તેતિ શૂલપાણેઃ પરિગ્રહઃ

જગામ પદ્‌ભ્યાં દુઃખાર્તઃ સહ પત્‍ન્યા સમાકુલઃ ।
પુરીં પ્રવિશ્ય સ નૃપો વિશ્વાસમકરોત્તદા

દદૃશેઽથ મુનિશ્રેષ્ઠં બ્રાહ્મણં દક્ષિણાર્થિનમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં વિનયાવનતોઽભવત્

પ્રાહ ચૈવાઞ્જલિં કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહામુનિમ્ ।
ઇમે પ્રાણાઃ સુતશ્ચાયં પ્રિયા પત્‍ની મુને મમ

યેન તે કૃત્યમસ્ત્યાશુ ગૃહાણાદ્ય દ્વિજોત્તમ ।
યચ્ચાન્યત્કાર્યમસ્માભિસ્તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
પૂર્ણઃ સ માસો ભદ્રં તે દીયતાં મમ દક્ષિણા ।
પૂર્વં તસ્ય નિમિત્તં હિ સ્મર્યતે સ્વવચો યદિ

રાજોવાચ -
બ્રહ્મન્નાદ્યાપિ સમ્પૂર્ણો માસો જ્ઞાનતપોબલ ।
તિષ્ઠત્યેકદિનાર્ધં યત્તપ્રતીક્ષસ્વ નાપરમ્

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
એવમસ્તુ મહારાજ આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ ।
શાપં તવ પ્રદાસ્યામિ ન ચેદદ્ય પ્રયચ્છસિ

ઇત્યુક્ત્વાથ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાચિન્તયત્તદા ।
કથમસ્મૈ પ્રયચ્છામિ દક્ષિણા યા પ્રતિશ્રુતા

કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુત્રાર્થઃ સામ્પ્રતં મમ ।
પ્રતિગ્રહઃ પ્રદુષ્ટો મે તત્ર યાઞ્ચા કથં ભવેત્

રાજ્ઞાં વૃત્તિત્રયં પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રેષુ નિશ્ચિતમ્ ।
યદિ પ્રાણાન્વિમુઞ્ચામિ હ્યપ્રદાય ચ દક્ષિણામ્

બ્રહ્મસ્વહા કૃમિઃ પાપો ભવિષ્યામ્યધમાધમઃ ।
અથવા પ્રેતતાં યાસ્યે વર એવાત્મવિક્રયઃ

સૂત ઉવાચ -
રાજાનં વ્યાકુલં દીનં ચિન્તયાનમધોમુખમ્ ।
પ્રત્યુવાચ તદા પત્‍ની બાષ્પગદ્‌ગદયા ગિરા

ત્યજ ચિન્તાં મહારાજ સ્વધર્મમનુપાલય ।
પ્રેતવદ્વર્જનીયો હિ નરઃ સત્યબહિષ્કૃતઃ

નાતઃ પરતરં ધર્મં વદન્તિ પુરુષસ્ય ચ ।
યાદૃશં પુરુષવ્યાઘ્ર સ્વસત્યસ્યાનુપાલનમ્

અગ્નિહોત્રમધીતં ચ દાનાદ્યાઃ સકલાઃ ક્રિયાઃ ।
ભવન્તિ તસ્ય વૈફલ્યં વાક્યં યસ્યાનૃતં ભવેત્

સત્યમત્યન્તમુદિતં ધર્મશાસ્ત્રેષુ ધીમતામ્ ।
તારણાયાનૃતં તદ્વત્પાતનાયાકૃતાત્મનામ્

શતાશ્વમેધાનાદૃત્ય રાજસૂયં ચ પાર્થિવઃ ।
કૃત્વા રાજા સકૃત્સ્વર્ગાદસત્યવચનાચ્ચ્યુતઃ

રાજોવાચ -
વંશવૃદ્ધિકરશ્ચાયં પુત્રસ્તિષ્ઠતિ બાલકઃ ।
ઉચ્યતાં વક્તુકામાસિ યદ્વાક્યં ગજગામિનિ

પત્‍ન્યુવાચ -
રાજન્ માભૂદસત્યં તે પુંસાં પુત્રફલાઃ સ્ત્રિયઃ ।
તન્માં પ્રદાય વિત્તેન દેહિ વિપ્રાય દક્ષિણામ્

વ્યાસ ઉવાચ -
એતદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય યયૌ મોહં મહીપતિઃ ।
પ્રતિલભ્ય ચ સંજ્ઞાં વૈ વિલલાપાતિદુઃખિતઃ

મહદ્દુખઃમિદં ભદ્રે યત્ત્વમેવં બ્રવીષિ મે ।
કિં તવ સ્મિતસંલ્લાપા મમ પાપસ્ય વિસ્મૃતાઃ

હા હા ત્વયા કથં યોગ્યં વક્તુમેતચ્છુચિસ્મિતે ।
દુર્વાચ્યમેતદ્વચનં કથં વદસિ ભામિનિ

ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિશ્રેષ્ઠો ન ધીરો દારવિક્રયે ।
નિપપાત મહીપૃષ્ઠે મૂર્ચ્છયાતિપરિપ્લુતઃ

શયાનં ભુવિ તં દૃષ્ટ્વા મૂર્ચ્છયાપિ મહીપતિમ્ ।
ઉવાચેદં સુકરુણં રાજપુત્રી સુદુઃખિતા

હા મહારાજ કસ્યેદમપધ્યાનાદુપાગતમ્ ।
યસ્ત્વં નિપતિતો ભૂમૌ રઙ્કવચ્છરણોચિતઃ

યેનૈવ કોટિશો વિત્તં વિપ્રાણામપવર્જિતમ્ ।
સ એવ પૃથિવીનાથો ભુવિ સ્વપિતિ મે પતિઃ

હા કષ્ટં કિં તવાનેન કૃતં દૈવ મહીક્ષિતા ।
યદિન્દ્રોપેન્દ્રતુલ્યોઽયં નીતઃ પાપામિમાં દશામ્

ઇત્યુક્ત્વા સાપિ સુશ્રોણી મૂર્ચ્છિતા નિપપાત હ ।
ભર્તુર્દુઃખમહાભારેણાસહ્યેનાતિપીડિતા

શિશુર્દૃષ્ટ્વા ક્ષુધાવિષ્ટઃ પ્રાહ વાક્યં સુદુઃખિતઃ ।
તાત તાત પ્રદેહ્યન્નં માતર્મે દેહિ ભોજનમ્

ક્ષુન્મે બલવતી જાતા જિહ્વાગ્રે મેઽતિશુષ્યતિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાનવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ