દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.19

કૌશિકાય સર્વસ્વસમર્પણં તદ્દક્ષિણાદાનવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભૂપતેઃ કૌશિકો મુનિઃ ।
પ્રહસ્ય પ્રત્યુવાચેદં હરિશ્ચન્દ્રં તથા નૃપ

રાજંસ્તીર્થમિદં પુણ્યં પાવનં પાપનાશનમ્ ।
સ્નાનં કુરુ મહાભાગ પિતૄણાં તર્પણં તથા

કાલઃ શુભતમોઽસ્તીહ તીર્થે સ્નાત્વા વિશાંપતે ।
દાનં દદસ્વ શક્ત્યાત્ર પુણ્યતીર્થેઽતિપાવને

પ્રાપ્ય તીર્થં મહાપુણ્યમસ્નાત્વા યસ્તુ ગચ્છતિ ।
સ ભવેદાત્મહા ભૂય ઇતિ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્

તસ્માત્તીર્થવરે રાજન્ કુરુ પુણ્યં સ્વશક્તિતઃ ।
દર્શયિષ્યામિ માર્ગં તે ગન્તાસિ નગરં તતઃ

આગમિષ્યામહં માર્ગદર્સનાર્થં તવાનઘ ।
ત્વયા સહાદ્ય કાકુત્સ્થ તવ દાનેન તોષિતઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા મુનેઃ કપટમણ્ડિતમ્ ।
વાસાંસ્યુત્તાર્ય વિધિવત્સ્નાતુમભ્યાયયૌ નદીમ્

બન્ધયિત્વા હયં વૃક્ષે મુનિવાક્યેન મોહિતઃ ।
અવશ્યંભાવિયોગેન તદ્વશસ્તુ તદાભવત્

રાજા સ્નાનવિધિં કૃત્વા સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ।
વિશ્વામિત્રમુવાચેદં સ્વામિન્ દાનં દદામિ તે

યદિચ્છસિ મહાભાગ તત્તે દાસ્યામિ સામ્પ્રતમ્ ।
ગાવો ભૂમિર્હિરણ્યં ચ ગજાશ્વરથવાહનમ્

નાદેયં મે કિમપ્યસ્તિ કૃતમેતદ્‌વ્રતં પુરા ।
રાજસૂયે મખશ્રેષ્ઠે મુનીનાં સન્નિધાવપિ

તસ્માત્ત્વમિહ સમ્પ્તાપ્તસ્તીર્થેઽસ્મિન્પ્રવરે મુને ।
યત્તેઽસ્તિ વાઞ્છિતં બ્રૂહિ દદામિ અવ વાઞ્છિતમ્

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
મયા પૂર્વં શ્રુતા રાજન્ કીર્તિસ્તે વિપુલા ભુવિ ।
વસિષ્ઠેન ચ સમ્પ્રોક્તા દાતા નાસ્તિ મહીતલે

હરિશ્ચન્દ્રો નૃપશ્રેષ્ઠઃ સૂર્યવંશે મહીપતિઃ ।
તાદૃશો નૃપતિર્દાતા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

પૃથિવ્યાં પરમોદારસ્ત્રિશઙ્કુતનયો યથા ।
અતસ્ત્વાં પ્રાર્થયામ્યદ્ય વિવાહો મેઽસ્તિ પાર્થિવઃ

પુત્રસ્ય ચ મહાભાગ તદર્થં દેહિ મે ધનમ્ ।
રાજોવાચ -
વિવાહં કુરુ વિપ્રેન્દ્ર દદામિ પ્રાર્થિતં તવ

યદિચ્છસિ ધનં કામં દાતા તસ્યામિ નિશ્ચિતમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યુક્તઃ કૌશિકસ્તેન વઞ્ચનાતત્પરો મુનિઃ

ઉદ્‌ભાવ્ય માયાં ગાન્ધર્વીં પાર્થિવાયાપ્યદર્શયત્ ।
કુમારઃ સુકામારશ્ચ કન્યા ચ દશવાર્ષિકી

એતયોઃ કાર્યમપ્યદ્ય કર્તવ્યં નૃપસત્તમ ।
રાજસૂયાધિકં પુણ્યં ગૃહસ્થસ્ય વિવાહતઃ

ભવિષ્યતિ તવાદ્યૈવ વિપ્રપુત્રવિવાહિતઃ ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા માયયા તસ્ય મોહિતઃ

તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય નોવાચાલ્પં વચસ્તથા ।
તેન દર્શિતમાર્ગોઽસૌ નગરં પ્રતિ જગ્મિવાન્

વિશ્વામિત્રોઽપિ રાજાનં વઞ્ચયિત્વાશ્રમં યયૌ ।
કૃતોદ્વાહવિધિસ્તાવદ્‌વિશ્વામિત્રોઽબ્રવીન્નૃપમ્

વેદીમધ્યે નૃપાદ્ય ત્વં દેહિ દાનં યથેપ્સિતમ્ ।
રાજોવાચ -
કિં તેઽભીષ્ટં દ્વિજ બ્રૂહિ દદામિ વાઞ્છિતં કિલ

અદેયમૈ સંસરે યશઃ કામોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ ।
વ્યર્થં હિ જીવિતં તસ્ય વિભવં પ્રાપ્ય યેન વૈ

નોપાર્જિતં યશઃ શુદ્ધં પરલોકસુખપ્રદમ્ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
રાજ્યં દેહિ મહારાજ વરાય સપરિચ્છદમ્

ગજાશ્વરથરત્‍નાઢ્યં વેદીમધ્યેઽતિપાવને ।
વ્યાસ ઉવાચ -
મોહિતો માયયા તસ્ય શ્રુત્વા વાક્યં મુનેર્નૃપઃ

દત્તમિત્યુક્તવાન્ રાજ્યમવિચાર્ય યદૃચ્છયા ।
ગૃહીતમિતિ તં પ્રાહ વિશ્વામિત્રોઽતિનિષ્ઠુરઃ

દક્ષિણાં દેહિ રાજેન્દ્ર દાનયોગ્યાં મહામતે ।
દક્ષિણારહિતં દાનં નિષ્ફલં મનુરબ્રવીત્

તસ્માદ્દાનફલાય ત્વં યથોક્તાં દેહિ દક્ષિણામ્ ।
ઇત્યુક્તસ્તુ તદા રાજા તમુવાચાતિવિસ્મિતઃ

બ્રૂહિ કિયદ્ધનં તુભ્યં દેયં સ્વામિન્ મયાધુના ।
દક્ષિણાનિષ્ક્રયં સાધો વદ તાવત્પ્રમાણકમ્

દાનપૂર્ત્યૈ પ્રદાસ્યામિ સ્વસ્થો બ્ હવ તપોધન ।
વિશ્વામિત્રસ્તુ તચ્છ્રુત્વા તમાહ મેદિનીપતિમ્

હેમભારદ્વયં સાર્ધં દક્ષિણાં દેહિ સામ્પ્રતમ્ ।
દાસ્યામીતિ પ્રતિશ્રુત્ય તસ્મૈ રાજાતિવિસ્મિતઃ

તદૈવ સૈનિકાસ્તસ્ય વીક્ષમાણાઃ સમાગતાઃ ।
દૃષ્ટ્વા મહીપતિં વ્યગ્રં તુષ્ટુવુસ્તે મુદાન્વિતાઃ

વ્યાસ ઉવાચ -
શ્રુત્વા તેષાં વચો રાજા નોક્ત્વા કિઞ્ચિચ્છુભાશુભમ્ ।
ચિન્તયન્સ્વકૃતં કર્મ યયાવન્તઃપુરે તતઃ

કિં મયા સ્વીકૃતં દાનં સર્વસ્વં યત્સમર્પિતમ્ ।
વઞ્ચિતોઽહં દ્વિજેનાત્ર વને પાટચ્ચરૈરિવ

રાજ્યં સોપસ્કરં તસ્મૈ મયા સર્વં રતિશ્રુતમ્ ।
ભારદ્વયં સુવર્ણસ્ય સાર્ધં ચ દક્ષિણા પુનઃ

કિં કરોમિ મતિર્ભ્રષ્ટા ન જ્ઞાતં કપટં મુનેઃ ।
પ્રતારિતોઽહં સહસા બ્રાહ્મણેન તપસ્વિના

ન જાને દૈવકાર્યં વૈ હા દૈવ કિં ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા ગૃહં પ્રાપ્તોઽતિવિહ્વલઃ

પતિં ચિન્તાપરં દૃષ્ત્વા રાજ્ઞી પપ્રચ્છ કારણમ્ ।
કિં પ્રભો વિમના ભાસિ કા ચિન્તા બ્રૂહિ સામ્પ્રતમ્

વનાત્પુત્રઃ સમાયાતો રાજસૂયઃ કૃતઃ પુરા ।
કસ્માચ્છોચસિ રાજેન્દ્ર શોકસ્ય કારણં વદ

નારાતિર્વિદ્યતે ક્વાપિ બલવાન્દુર્બલોઽપિ વા ।
વરુણોઽપિ સુસન્તુષ્ટઃ કૃતકૃત્યોઽસિ ભૂતલે

વિન્તયા ક્ષીયતે દેહો નાસ્તિ ચિન્તાસમા મૃતિઃ ।
ત્યજ્યતાં નૃપશાર્દૂલ સ્વસ્થો ભવ વિચક્ષણ

તન્નિશમ્ય પ્રિયાવાક્યં પ્રીતિપૂર્વં નરાધિપઃ ।
પ્રોવાચ કિઞ્ચિચ્ચિન્તાયાઃ કારણં ચ શુભાશુભમ્

ભોજનં ન ચકારાઽસૌ ચિન્તાવિષ્ટસ્તથા નૃપઃ ।
સુપ્ત્વાપિ શયને શુભ્રે લેભે નિદ્રાં ન ભૂમિપઃ

પ્રાતરુત્થાય ચિન્તાર્તો યાવત્સન્ધ્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
કરોતિ નૃપતિસ્તાવદ્‌વિશ્વામિત્રઃ સમાગતઃ

ક્ષત્રા નિવેદિતો રાજ્ઞે મુનિઃ સર્વસ્વહારકઃ ।
આગત્યોવાચ રાજાનં પ્રણમન્તં પુનઃ પુનઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
રાજંસ્ત્યજ સ્વરાજ્યં મે દેહિ વાચા પ્રતિશ્રુતમ્ ।
સુવર્ણં સ્પૃશ રાજેન્દ્ર સત્યવાગ્ભવ સામ્પ્રતમ્

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ -
સ્વામિન્ રાજ્યં તવેદં મે મયા દત્તં કિલાધુના ।
ત્યક્ત્વાન્યત્ર ગમિષ્યામિ મા ચિન્તા કુરુ કૌશિક

સર્વસ્વં મમ તે બ્રહ્મન્ ગૃહીતં વિધિવદ્‌વિભો ।
સુવર્ણદક્ષિણાં દાતુમશક્તોઽસ્મ્યધુના દ્વિજ

દાનં દદામિ તે તાવદ્યાવન્મે સ્યાદ્ધનાગમઃ ।
પુનશ્ચેત્કાલયોગેન તદા દાસ્યામિ દક્ષિણામ્

ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિઃ પ્રાહ પુત્રં ભાર્યાં ચ માધવીમ્ ।
રાજ્યમસ્મૈ પ્રદત્તં વૈ મયા વેદ્યાં સુવિસ્તરમ્

હસ્ત્યશ્વરથસંયુક્તં રત્‍નહેમસમન્વિતમ્ ।
ત્યક્ત્વા ત્રીણિ શરીરાણિ સર્વં ચાસ્મૈ સમર્પિતમ્

ત્યક્ત્વાયોધ્યાં ગમિષ્યામિ કુત્રચિદ્‌વનગહ્વરે
ગૃહ્ણાત્વિદં મુનિઃ સમ્યગ્‌રાજ્યં સર્વસમૃદ્ધિમત્

ઇત્યાભાષ્ય સુતં ભાર્યાં હરિશ્ચન્દ્રઃ સ્વમન્દિરાત્ ।
વિનિર્ગતઃ સુધર્માત્મા માનયંસ્તં દ્વિજોત્તમમ્

વ્રજન્તં ભૂપતિં વીક્ષ્ય ભાર્યાપુત્રાવુભાવપિ ।
ચિન્તાતુરૌ સુદીનાસ્યૌ જગ્મતુઃ પૃષ્ઠતસ્તદા

હાહાકારો મહાનાસીન્નગરે વીક્ષ્ય તાંસ્તથા ।
ચુક્રુશુઃ પ્રાણિનઃ સર્વે સાકેતપુરવાસિનઃ

હા રાજન્ કિં કૃતં કર્મ કુતઃ ક્લેશઃ સમાગતઃ ।
વઞ્ચિતોઽસિ મહારાજ વિધિનાપણ્ડિતેન હ

સર્વે વર્ણાસ્તદા દુઃખમાપ્નુયુસ્તં મહીપતિમ્ ।
વિલોક્ય ભાર્યયા સાર્ધં પુત્રેણ ચ મહાત્મના

નિનિન્દુર્બ્રાહ્મણં તં તુ દુરાચારં પુરૌકસઃ ।
ધૂર્તોઽયમિતિ ભાષન્તો દુઃખાર્તા બ્રાહ્મણાદયઃ

નિર્ગત્ય નગરાત્તસ્માદ્વિશ્વામિત્રઃ ક્ષિતીશ્વરમ્ ।
ગચ્છન્તં તમુવાચેદં સમેત્ય નિષ્ઠુરં વચઃ

દક્ષિણાયાઃ સુવર્ણં મે દત્ત્વા ગચ્છ નરાધિપ ।
નાહં દાસ્યામિ વા બ્રૂહિ મયા ત્યક્તં સુવર્ણકમ્

રાજ્યં ગૃહાણ વા સર્વં લોભશ્ચેદ્‌ધૃતિ વર્તતે ।
દત્તં ચેન્મન્યસે રાજન્ દેહિ યત્તત્પ્રતિશ્રુતમ્

એવં બ્રુવન્તં ગાધેયં હરિશ્ચન્દ્રો મહીપતિઃ ।
પ્રણિપત્ય સુદીનાત્મા કૃતાઞ્જલિપુટોઽબ્રવીત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
કૌશિકાય સર્વસ્વસમર્પણં તદ્દક્ષિણાદાનવર્ણનં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ