દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.1

દક્ષપ્રજાપતિવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ -
શ્રુત્વૈતાં તાપસાદ્દિવ્યાં કથાં રાજા મુદાન્વિતઃ ।
વ્યાસં પપ્રચ્છ ધર્માત્મા પરીક્ષિતસુતઃ પુનઃ

જનમેજય ઉવાચ -
સ્વામિન્ સૂર્યાન્વયાનાં ચ રાજ્ઞાં વંશસ્ય વિસ્તરમ્ ।
તથા સોમાન્વયાનાં ચ શ્રોતુકામોઽસ્મિ સર્વથા

કથયાનઘ સર્વજ્ઞ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ।
ચરિતં ભૂપતીનાં ચ વિસ્તરાદ્‌વંશયોર્દ્વયોઃ

તે હિ સર્વે પરાશક્તિભક્તા ઇતિ મયા શ્રુતમ્ ।
દેવીભક્તસ્ય ચરિતં શૃણ્વન્કોઽસ્તિ વિરક્તિભાક્

ઇતિ રાજર્ષિણા પૃષ્ટો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
તમુવાચ મુનિશ્રેષ્ઠઃ પ્રસન્નવદનો મુનિઃ

વ્યાસ ઉવાચ -
નિશામય મહારાજ વિસ્તરાદ્‌ગદતો મમ ।
સોમસૂર્યાન્વયાનાં ચ તથાન્યેષાં સમુદ્‌ભવમ્

વિષ્ણોર્નાભિસરોજાદ્વૈ બ્રહ્માભૂચ્ચતુરાનનઃ ।
તપસ્તપ્ત્વા સમારાધ્ય મહાદેવીં સુદુર્ગમામ્

તયા દત્તવરો ધાતા જગત્કર્તું સમુદ્યતઃ ।
નાશકન્માનુષીં સૃષ્ટિં કર્તું લોકપિતામહઃ

વિચિન્ત્ય બહુધા ચિત્તે સૃષ્ટ્યર્થં ચતુરાનનઃ ।
ન વિસ્તારં જગામાશુ રચિતાપિ મહાત્મના

(સસર્જ માનસાન્પુત્રાન્સપ્તસંખ્યાન્પ્રજાપતિઃ)
મરીચિરઙ્‌ગિરાત્રિશ્ચ વસિષ્ઠઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
પુલસ્ત્યશ્ચેતિ વિખ્યાતાઃ સપ્તૈતે માનસાઃ સુતાઃ

રુદ્રો રોષાત્સમુત્પન્નોઽપ્યુત્સઙ્ગાન્નારદોઽભવત્ ।
દક્ષોઽઙ્ગુષ્ઠાત્તથાન્યેઽપિ માનસાઃ સનકાદયઃ

વામાઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષપત્‍ની જાતા સર્વાઙ્ગસુન્દરી ।
વીરિણી નામ વિખ્યાતા પુરાણેષુ મહીપતે

અસિક્નીતિ ચ નામ્ના સા યસ્યાં જાતોઽથ નારદઃ ।
દેવર્ષિપ્રવરઃ કામં બ્રહ્મણો માનસઃ સુતઃ

જનમેજય ઉવાચ -
અત્ર મે સંશયો બ્રહ્મન્ યદુક્તં ભવતા વચઃ ।
વીરિણ્યાં નારદો જાતો દક્ષાદિતિ મહાતપાઃ

કથં દક્ષસ્ય પત્‍ન્યાં તુ વીરિણ્યાં નારદો મુનિઃ ।
જાતો હિ બ્રહ્મણઃ પુત્રો ધર્મજ્ઞસ્તાપસોત્તમઃ

વિચિત્રમિદમાખ્યાતં ભવતા નારદસ્ય ચ ।
દક્ષાજ્જન્માસ્ય ભાર્યાયાં તદ્‍વદસ્વ સવિસ્તરમ્

પૂર્વદેહઃ કથં મુક્તઃ શાપાત્કસ્ય મહામના ।
નારદેન બહુજ્ઞેન કસ્માજ્જન્મ કૃતં મુને

વ્યાસ ઉવાચ -
બ્રહ્મણાસૌ સમાદિષ્ટો દક્ષઃ સૃષ્ટ્યર્થમાદિતઃ ।
પ્રજાઃ સૃજેતિ સુભૃશં વૃદ્ધિહેતોઃ સ્વયમ્ભુવા

તતઃ પઞ્ચસહસ્રાંશ્ચ જનયામાસ વીર્યવાન્ ।
દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ પુત્રાન્ વીરિણ્યાં બલવત્તરાન્

દૃષ્ટ્વા તાન્નારદઃ પુત્રાન્સર્વાન્વર્ધયિષૂન્પ્રજાઃ ।
ઉવાચ પ્રહસન્વાચં દેવર્ષિઃ કાલનોદિતઃ

ભુવઃ પ્રમાણમજ્ઞાત્વા સ્રષ્ટુકામાઃ પ્રજાઃ કથમ્ ।
લોકાનાં હાસ્યતાં યૂયં ગમિષ્યથ ન સંશયઃ

પૃથિવ્યા વૈ પ્રમાણં તુ જ્ઞાત્વા કાર્યઃ સમુદ્યમઃ ।
કૃત્તોઽસૌ સિદ્ધિમાયાતિ નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ

બાલિશા બત યૂયં વૈ યદજ્ઞાત્વા ભુવસ્તલમ્ ।
સમુદ્યતાઃ પ્રજાઃ કર્તું કથં સિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

વ્યાસ ઉવાચ -
નારદેનૈવમુક્તાસ્તે હર્યશ્વા દૈવયોગતઃ ।
અન્યોન્યમૂચુઃ સહસા સમ્યગાહ મુનિઃ કિલ

જ્ઞાત્વ પ્રમાણમુર્વ્યાસ્તુ સુખં સ્રક્ષ્યામહે પ્રજાઃ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તે સર્વે પ્રયાતાઃ પ્રેક્ષિતું ભુવઃ

તલં સર્વં પરિજ્ઞાતું વચનાન્નારદસ્ય ચ ।
પ્રાચ્યાં કેચિદ્‌ગતાઃ કામં દક્ષિણસ્યાં તથાપરે

પ્રતીચ્યામુત્તરસ્યાં તુ કૃતોત્સાહાઃ સમન્તતઃ ।
દક્ષઃ પુત્રાન્ગતાન્દૃષ્ટ્વા પીડિતસ્તુ શુચા ભૃશમ્

અન્યાનુત્પાદયામાસ પ્રજાર્થં કૃતનિશ્ચયઃ ।
તેઽપિ તત્રોદ્યતાઃ કર્તું પ્રજાર્થમુદ્યમં સુતાઃ

નારદ‍ઃ પ્રાહ તાન્દૃષ્ટ્વા પૂર્વં યદ્વચનં મુનિઃ ।
બાલિશા બત યૂયં વૈ યદજ્ઞાત્વા ભુવઃ કિલ

પ્રમાણં તુ પ્રજાઃ કર્તું પ્રવૃત્તાઃ કેન હેતુના ।
શ્રુત્વા વાક્યં મુનેસ્તેઽપિ મત્વા સત્યં વિમોહિતાઃ

જગ્મુઃ સર્વે યથાપૂર્વં ભ્રાતરશ્ચલિતાસ્તથા ।
તાન્સુતાન્પ્રસ્થિતાન્દૃષ્ટ્વા દક્ષઃ કોપસમવિતઃ

શશાપ નારદં કોપાત્ પુત્રશોકસમુદ્‌ભવાત્ ।
દક્ષ ઉવાચ -
નાશિતા મે સુતા યસ્માત્ તસ્માન્નાશમવાપ્નુહિ

પાપેનાનેન દુર્બુદ્ધે ગર્ભવાસં વ્રજેતિ ચ ।
પુત્રો મે ભવ કામં ત્વં યતો મે ભ્રંશિતાઃ સુતાઃ

ઇતિ શપ્તસ્તતો જાતો વીરિણ્યાં નારદો મુનિઃ ।
ષષ્ટિર્ભૂયોઽસૃજત્કન્યા વીરિણ્યામિતિ નઃ શ્રુતમ્

શોકં વિહાય પુત્રાણાં દક્ષઃ પરમધર્મવિત્ ।
તાસાં ત્રયોદશ પ્રાદાત્કશ્યપાય મહાત્મને

દશ ધર્માય સોમાય સપ્તવિંશતિ ભૂપતે ।
દ્વે ચૈવ ભૃગવે પ્રાદાચ્ચતસ્રોઽરિષ્ટનેમિને

દ્વે ચૈવાઙ્‌ગિરસે કન્યે તથૈવાઙ્‌ગિરસે પુનઃ ।
તાસાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ દેવાશ્ચ દાનવાસ્તથા

જાતા બલસમાયુક્તાઃ પરસ્પરવિરોધકાઃ ।
રાગદ્વેષાન્વિતાઃ સર્વે પરસ્પરવિરોધિનઃ ।
સર્વે મોહાવૃતાઃ શૂરા હ્યભવન્નતિમાયિનઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
સોમસૂર્યવંશવર્ણને દક્ષપ્રજાપતિવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ