દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.18

હરિશ્ચન્દ્રદ્વારા વૃદ્ધબ્રાહ્મણાય ધનદાનપ્રતિજ્ઞાવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
કદાચિત્તુ હરિશ્ચન્દ્રો મૃગયાર્થં વનં યયૌ ।
અપશ્યદ્‌રુદતીં બાલાં સુન્દરીં ચારુલોચનામ્

તામપૃચ્છન્મહારાજઝ્ કામિનીં કરુણાપરઃ ।
પદ્મપત્રવિશાલાક્ષિ કિં રોદિષિ વરાનને

કેનાસિ પીડિતાત્યર્થં કિં તે દુઃખં વદાશુ મે ।
કાચ ત્વં વિજને ઘોરે કસ્તે ભર્તા પિતાથવા

ન બાધતે ચ રાજ્યે મે રાક્ષસોઽપિ પરાઙ્ગનામ્ ।
તં હન્મિ તરસા કાન્તે યસ્ત્વાં સુન્દરિ બાધતે

બ્રૂહિ દુઃખં વરારોહે સ્વસ્થા ભવ કૃશોદરિ ।
વિષયે મમ પાપાત્મા ન તિષ્ઠતિ સુમધ્યમે

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નારી તમબ્રવીન્નૃપમ્ ।
પ્રમૃજ્યાશ્રૂણિ વદનાદ્ધરિશ્ચન્દ્રં નૃપોત્તમમ્

નાર્યુવાચ -
રાજન્ માં બાધતેત્યર્થં વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
તપઃ કરોતિ યદ્‌ઘોરં મદર્થં કૌશિકો વને

તેનાહં દુઃખિતા રાજન્ વિષયે તવ સુવ્રત ।
વિદ્ધિ માં કમનાં કાન્તાં પીડિતાં મુનિના ભૃશમ્

રાજોવાચ -
સ્વસ્થા ભવ વિશાલાક્ષિ ન તે દુઃખં ભવિષ્યતિ ।
તમહં વારયિષ્યામિ મુનિં તાપપરાયણમ્

ઇત્યાશ્વાસ્ય સ્ત્રિયં રાજા તરસા મુનિસન્નિધૌ ।
નત્વા પ્રણમ્ય શિરસા તમુવાચ મહીપતિઃ

સ્વામિન્કિં ક્રિયતેઽત્યર્થં તપસા દેહપીડનમ્ ।
કિમર્થં તે સમારમ્ભો બ્રૂહિ સત્યં મહામતે

વાઞ્છિતં તવ ગાધેય કરોમિ સફલં કિલ ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ તરસા તપસાલમતઃ પરમ્

વિષયે મમ સર્વજ્ઞ ન કર્તવ્યં સુદારુણમ્ ।
લોકપીડાકરં ઘોરં તપઃ કેનાપિ કર્હિચિત્

ઇત્થં નિષિધ્ય તં રાજા વિશ્વામિત્રં ગૃહં યયૌ ।
મનસા ક્રોધમાધાય ગતોઽસૌ કૌશિકો મુનિઃ

સ ગત્વા ચિન્તયામાસ નૃપકૃત્યમસામ્પ્રતમ્ ।
વસિષ્ઠસ્ય ચ સંવાદં તપસઃ પ્રતિષેધનમ્

કોપાવિષ્ટેન મનસા પ્રતીકારમથાકરોત્ ।
વિચિન્ત્ય બહુધા ચિત્તે દાનવં ઘોરવિગ્રહમ્

પ્રેષયામાસ તદ્દેશં વિધાય સૂકરાકૃતિમ્ ।
સોઽતિકાયો મહાકાલઃ કુર્વન્નાદં સુદારુણમ્

રાજ્ઞશ્ચોપવને પ્રાપ્તસ્ત્રાસયન્ રક્ષકાંસ્તદા ।
માલતીનાં ચ ખણ્ડાનિ કદમ્બાનાં તથૈવ ચ

યૂથિકાનાં ચ વૃન્દાનિ કમ્પયંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ ।
દન્તેન વિલિખન્ભૂમિં સમુન્મૂલયતે દ્રુમાન્

ચમ્પકાન્કેતકીખણ્ડાન્મલ્લિકાનાં ચ પાદપાન્ ।
કરવીરાનુશીરાંશ્ચ નિચખાન શુભાન્મૃદૂન્

મુચુકુન્દાનશોકાંશ્ચ બકુલાંસ્તિલકાંસ્તથા ।
ઉન્મૂલ્ય કદનં તત્ર ચકાર સૂકરો વને

વાટિકારક્ષકાઃ સર્વે દુદ્રુવુઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।
હાહેતિ ચુક્રુશુસ્તત્ર માલાકારા ભૃશાતુરાઃ

બાણૈઃ સન્તાડ્યમાનોઽપિ યદા ત્રસ્તો ન વૈ મૃગઃ ।
રક્ષકાન્પીડયામાસ કોલઃ કાલસમદ્યુતિઃ

તે તદાતિભયાક્રાન્તા રાજાનં શરણં યયુઃ ।
તમૂચુસ્ત્રાહિ ત્રાહીતિ વેપમાના ભયાકુલાઃ

તાનાગતાન્સમાલોક્ય ભયાર્તાન્ભૂપતિસ્તદા ।
પપ્રચ્છ કિં ભયં કસ્માન્માં બ્રુવન્તુ સમાગતાઃ

નાહં બિભેમિ દેવેભ્યો રાક્ષસેભ્યશ્ચ રક્ષકાઃ ।
કસ્માદ્‌ભયં સમુત્પન્નં તદ્‌બ્રુવન્તુ મમાગ્રતઃ

હન્મિ ચૈકેન બાણેન તં શત્રું દુર્ભગં કિલ ।
યો મેઽરાતિઃ સમુત્પન્નો લોકે પાપમતિઃ ખલઃ

દેવો વા દાનવો વાપિ તં નિહન્મિ શરૈઃ શિતૈઃ ।
ક્વ તિષ્ઠતિ કિયદ્‌રૂપઃ કિયદ્‌બલસમન્વિતઃ

માલાકારા ઊચુઃ -
ન દેવો ન ચ દૈત્યોઽસ્તિ ન યક્ષો ન ચ કિન્નરઃ ।
કશ્ચિત્કોલો મહાકાયો રાજંસ્તિષ્ઠતિ કાનને

પુષ્પવૃક્ષાનતિમૃદૂન્દન્તેનોન્મૂલયત્યસૌ ।
વિદીર્ણં તદ્વનં સર્વં સૂકરેણાતિરંહસા

વિશિખૈસ્તાડિતોઽસ્માભિર્દૃષદ્‌ભિર્લકુટૈસ્તથા ।
ન બિભેતિ મહારાજ હનુમસ્માનુપાદ્રવત્

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં રાજા કોપસમાકુલઃ ।
અશ્વામારુહ્ય તરસા જગામોપવનં પ્રતિ

સૈન્યેન મહતા યુક્તો ગજાશ્વરથસંયુતઃ ।
પદાતિવૃન્દસહિતઃ પ્રયયૌ વનમુત્તમમ્

તત્રાપશ્યન્મહાકોલં ઘુર્ઘુરન્તં ભયાનકમ્ ।
વનં ભગ્નં ચ સંવીક્ષ્ય રાજા ક્રોધયુતોઽભવત્

ચાપે બાણં સમારોપ્ય વિકૃષ્ય ચ શરાસનમ્ ।
તં હન્તું સૂકરં પાપં તરસા સમુપાક્રમત્

સમાલોક્ય ચ રાજાનં ચાપહસ્તં રુષાકુલમ્ ।
સમ્મુખોઽભ્યદ્રવત્તૂર્ણં કુર્વઞ્છબ્દં સુદારુણમ્

તમાયાન્તં સમાલોક્ય વરાહં વિકૃતાનનમ્ ।
મુમોચ વિશિખં તસ્મિન્હન્તુકામો મહીપતિઃ

વઞ્ચયિત્વાથ તદ્બાણં સૂકરસ્તરસા બલાત્ ।
નિર્જગામ મહાવેગાત્તમુલ્લંઘ્ય નૃપં તદા

ગચ્છન્તં તં સમાલોક્ય રાજા કોપસમન્વિતઃ ।
મુમોચ વિશિખાંસ્તીક્ષ્ણાંશ્ચાપમાકૃષ્ય યત્‍નતઃ

ક્ષણં દૃષ્ટિપથં રાજ્ઞઃ ક્ષણં ચાદર્શનં ગતઃ ।
કુર્વન્બહુવિધારાવં સૂકરં સમુપાદ્રવત્

હરિશ્ચન્દ્રોઽતિકુપિતો મૃગસ્યાનુજગામ હ ।
અશ્વેન વાયુવેગેન વિકૃષ્ય ચ શરાસનમ્

ઇતસ્તતસ્તઃ સૈન્યમગમચ્ચ વનાન્તરમ્ ।
એકાકી નૃપતિઃ કોલં વ્રજન્તં સમુપાદ્રવત્

મધ્યાહ્નસમયે રાજા સમ્પ્રાપ્તો વિજને વને ।
તૃષિતઃ ક્ષુધિતોઽત્યર્થં બભૂવ શ્રાન્તવાહનઃ

સૂકરોઽદર્શનં પ્રાપ્તો રાજા ચિન્તાતુરોઽભવત્ ।
માર્ગભ્રષ્ટોઽતિવિપિને દારુણે દીનવત્સ્થિતઃ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ન સહાયોઽસ્તિ મે વને ।
અજ્ઞાતસ્વપથઃ કુત્ર વ્રજામીતિ વ્યચિન્તયત્

એવં વિન્તયતસ્તત્ર વિપિને જનવર્જિતે ।
રાજ્ઞા ચિન્તાતુરોઽપશ્યન્નદીં સુવિમલોદકામ્

વીક્ષ્ય તાં મુદિતો રાજા પાયયિત્વા તુરઙ્ગકમ્ ।
અશ્વાદુત્તેર્ય વિમલં પપૌ પાનીયમુત્તમમ્

જલં પીત્વા નૃપસ્તત્ર સુખમાપ મહીપતિઃ ।
ઇત્યેષ નગરં ગન્તું દિગ્ભ્રમેણાતિમોહિતઃ

વિશ્વામિત્રસ્તુ સમ્પ્રાપ્તો વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપધૃક્ ।
નનામ વીક્ષ્ય રાજા તં પ્રીતિપૂર્વં દ્વિજોત્તમમ્

તમુવાચ ગાધિરાજઃ પ્રણમન્તં નૃપોત્તમમ્ ।
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ મહારાજ કિમર્થમિહ ચાગતઃ

એકાકી વિજને રાજન્ કિં ચિકીર્ષિતમત્ર તે ।
બ્રૂહિ સર્વં સ્થિરો ભૂત્વા કારણં નૃપસત્તમ

રાજોવાચ -
સૂકરોઽતિમહાકાયો બલવાન્પુષ્પકાનનમ્ ।
સમુપેત્ય મમર્દાશુ કોમલાન્પુષ્પપાદપાન્

તં નિવારયિતું દુષ્ટં કરે કૃત્વા ચ કાર્મુકમ્ ।
સસૈન્યોઽહં સ્વનગરાન્નિર્ગતો મુનિસત્તમ

ગતોઽસૌ દૃક્પથાત્પાપો માયાવી ક્વાપિ વેગવાન્ ।
પૃષ્ઠતોઽહમપિ પ્રાપ્તઃ સૈન્યં ક્વાપિ ગતં મમ

ક્ષુધિતસ્તૃષિતશ્ચાહં સૈન્યભ્રષ્ટસ્ત્વિહાગતઃ ।
ન જાને પુરમાર્ગં ચ તહા સૈન્યગતિં મુને

પન્થાનં દર્શય વિભો વ્રજામિ નગરં પ્રતિ ।
મમાત્ર ભાગ્યયોગેન પ્રાપ્તસ્ત્વં વિજને વને

અયોધ્યાદિપતિશ્ચાહં હરિશ્ચન્દ્રોઽતિવિશ્રુતઃ ।
રાજસૂયસ્ય કર્તા ચ વાઞ્છિતાર્થપ્રદઃ સદા

ધનેચ્છા યદિ તે બ્રહ્મન્ યજ્ઞાર્થં દ્વિજસત્તમ ।
આગન્તવ્યમયોધ્યાયાં દાસ્યામિ વિપુલં ધનમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
હરિશ્ચન્દ્રદ્વારા વૃદ્ધબ્રાહ્મણાય ધનદાનપ્રતિજ્ઞાવર્ણનં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ