દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.17

વસિષ્ઠવિશ્વામિત્રપણવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
રુદન્તં બાલકં વીક્ષ્ય વિશ્વામિત્રો દયાતુરઃ ।
શુનઃશેપમુવાચેદં ગત્વા પાર્શ્વેઽતિદુઃખિતમ્

મન્ત્રં પ્રચેતસઃ પુત્ર મયોક્તં મનસા સ્મરન્ ।
જપતસ્તવ કલ્યાણં ભવિષ્યતિ મમાજ્ઞયા

વિશ્વામિત્રવચઃ શ્રુત્વા શુનઃશેપઃ શુચાઽઽકુલઃ ।
મન્ત્રં જજાપ મનસા કૌશિકોક્તં સ્ફુટાક્ષરમ્

જપતસ્તત્ર તસ્યાશુ પ્રચેતાસ્તુ કૃપાકરઃ ।
પ્રાદુર્બભૂવ સહસા પ્રસન્નો નૃપ બાલકે

દૃષ્ટ્વા તમાગતં સર્વે વિસ્મયં પરમં ગતાઃ ।
તુષ્ટુવુર્વરુણં દેવં મુદિતા દર્શનેન તે

રાજાતિવિસ્મિતઃ પાદૌ પ્રણનામ રુજાતુરઃ ।
બદ્ધાઞ્જલિપુટો દેવં તુષ્ટાવ પુરતઃ સ્થિતમ્

હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ -
દેવદેવ કૃપાસિન્ધો પાપાત્માહં સુમન્દધીઃ ।
કૃતાપરાધઃ કૃપણઃ પાવિતઃ પરમેષ્ઠિના

મયા તે પુત્રકામેન દુઃખસંસ્થેન હેલનમ્ ।
કૃતં ક્ષમાપ્યં પ્રભુણા કોઽપરાધઃ સુદુર્મતેઃ

અર્થી દોષં ન જાનાતિ તસ્માત્પુત્રાર્થિના મયા ।
વઞ્ચિતસ્ત્વં દેવદેવ ભીતેન નરકાદ્વિભો

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ ।
ભીતોઽહં તેન વાક્યેન તસ્માત્તે હેલનં કૃતમ્

નાજ્ઞસ્ય દૂષણં ચિન્ત્યં નૂનં જ્ઞાનવતા વિભો ।
દુઃખિતોઽહં રુજાક્રાન્તો વઞ્ચિતઃ સ્વસુતેન હ

ન જાનેઽહં મહારાજ પુત્રો મે ક્વ ગતઃ પ્રભો ।
વઞ્ચયિત્વા વને ભીતો મરણાન્માં કૃપાનિધે

પ્રયયૌ દ્રવિણં દત્વા ગૃહીતો દ્વિજબાલકઃ ।
યજ્ઞોઽયં ક્રીતપુત્રેણ પ્રારબ્ધસ્તવ તુષ્ટયે

દર્શનં તવ સમ્પ્રાપ્ય ગતં દુઃખં મમાદ્‌ભુતમ્ ।
જલોદરકૃતં સર્વં પ્રસન્ને ત્વયિ સામ્પ્રતમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજ્ઞો રોગાતુરસ્ય ચ ।
દયાવાન્દેવદેવેશઃ પ્રત્યુવાચ નૃપોત્તમમ્

વરુણ ઉવાચ -
મુઞ્ચ રાજઞ્છુનઃશેપં સ્તુવન્તં માં ભૃશાતુરમ્ ।
યજ્ઞોઽયં પરિપૂર્ણસ્તે રોગમુક્તો ભવાત્મના

ઇત્યુક્ત્વા વરુણસ્તૂર્ણં રાજાનં વિરુજં તથા ।
ચકાર પશ્યતાં તત્ર સદસ્યાનાં સુસંસ્થિતમ્

વિમુક્તોઽસૌ દ્વિજઃ પાશાદ્વરુણેન મહાત્મના ।
જયશબ્દસ્તતસ્તત્ર સઞ્જાતો મખમણ્ડપે

રાજા પ્રમુદિતઃ સદ્યો રોગાન્મુક્તઃ સુદારુણાત્ ।
યૂપાન્મુક્તઃ શુનઃશેપો બભૂવાતીવ સંસ્થિતઃ

રાજા ત્વિમં મખં પૂર્ણં ચકાર વિનયાન્વિતઃ ।
શુનઃશેપસ્તદા સભ્યાનિત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ

ભો ભોઃ સભ્યા સુધર્મજ્ઞાઃ બ્રુવન્તુ ધર્મનિર્ણયમ્ ।
વેદશાસ્ત્રાનુસારેણ યથાર્થવાદિનઃ કિલ

પુત્રોઽહં કસ્ય સર્વજ્ઞાઃ પિતા કે કોઽગ્રતઃ પરમ્ ।
ભવતાં વચનાત્તસ્ય શરણં પ્રવ્રજામ્યહમ્

ઇત્યુક્તે વચને તત્ર સભ્યાઃ પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્ ।
સભ્યા ઊચૂઃ -
અજીગર્તસ્ય પુત્રોઽયં કસ્યાન્યસ્ય ભવેદસૌ

અઙ્ગાદઙ્ગાત્સમુદ્‌ભૂતઃ પાલિતસ્તેન ભક્તિતઃ ।
અન્યસ્ય કસ્ય પુત્રોઽસૌ પ્રભવેદિતિ નિશ્ચયઃ

તચ્છ્રુત્વા વામદેવસ્તુ તાનુવાચ સભાસદઃ ।
વિક્રીતસ્તેન તાતેન દ્રવ્યલોભાત્સુતઃ કિલ

પુત્રોઽયં ધનદાતુશ્ચ રાજ્ઞસ્તત્ર ન સંશયઃ ।
અથવા વરુણસ્યૈષ પાશાન્મુક્તોઽસ્ત્યનેન વૈ

અન્નદાતા ભયત્રાતા તથા વિદ્યાપ્રદશ્ચ યઃ ।
તથા વિત્તપ્રદશ્ચૈવ પઞ્ચૈતે પિતરઃ સ્મૃતાઃ

તદા કેચિત્પિતુઃ પ્રાહુઃ કેચિદ્‌રાજ્ઞસ્તથાપરે ।
વરુણસ્યેતિ સંવાદે નિર્ણયં ન યયુશ્ચ તે

ઇત્થં સન્દેહમાપન્ને વસિષ્ઠો વાક્યમબ્રવીત્ ।
સભ્યાન્વિવદતસ્તત્ર સર્વજ્ઞઃ સર્વપૂજિતઃ

શૃણુધ્વં ભો મહાભાગા નિર્ણયં શ્રુતિસમ્મતમ્ ।
નિઃસ્નેહેન યદા પિત્રા વિક્રીતોઽયં સુતઃ શિશુઃ

સમ્બન્ધસ્તુ ગતસ્તસ્ય તદૈવ ધનસંગ્રહાત્ ।
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય સઞ્જાતઃ પુત્રોઽસૌ ક્રીત એવ ચ

યૂપે બદ્ધો યદા રાજ્ઞા તદા તસ્ય ન વૈ સુતઃ ।
વરુણસ્તુ સ્તુતોઽનેન તેન તુષ્ટેન મોચિતઃ

તસ્માન્નાયં મહાભાગા હ્યસૌ પુત્રઃ પ્રચેતસઃ ।
યો યં સ્તૌતિ મહામન્ત્રૈઃ સોઽપિ તુષ્ટો દદાતિ ચ

ધનં પ્રાણાન્પશૂન્ રાજ્યં તથા મોક્ષં કિલેપ્સિતમ્ ।
કૌશિકસ્ય સુતશ્ચાયમરિષ્ટે યેન રક્ષિતઃ

મન્ત્રં દત્ત્વા મહાવીર્યં વરુણસ્યાતિસઙ્કટે ।
વ્યાસ ઉવાચ -
શ્રુત્વા વાક્યં વસિષ્ઠસ્ય બાઢમૂચુઃ સભાસદઃ

વિશ્વામિત્રસ્તુ જગ્રાહ તં કરે દક્ષિણે તદા ।
એહિ પુત્ર ગૃહં મે ત્વમિત્યુક્ત્વા પ્રેમપૂરિતઃ

શુનઃશેપો જગામાશુ તેનૈવ સહ સત્વરઃ ।
વરુણસ્તુ પ્રસન્નાત્મા જગામ ચ સ્વમાલયમ્

ઋત્વિજશ્ચ તથા સભ્યાઃ સ્વગૃહાન્નિર્યયુસ્તદા ।
રાજાપિ રોગનિર્મુક્તો બભૂવાતિમુદાન્વિતઃ

પ્રજાસ્તુ પાલયામાસ સુપ્રસન્નેન ચેતસા ।
રોહિતાખ્યસ્તુ તચ્છ્રુત્વા વૃત્તાન્તં વરુણસ્ય હ

આજગામ ગૃહં પ્રીતો દુર્ગમાદ્વનપર્વતાત્ ।
દૂતા રાજાનમભ્યેત્ય પ્રોચુઃ પુત્રં સમાગતમ્

મુદિતોઽસૌ જગામાશુ સમ્મુખઃ કોસલાધિપઃ ।
દૃષ્ટ્વા પિતરમાયાન્તં પ્રેમોદ્રિક્તઃ સુસમ્ભ્રમઃ

દણ્ડવત્પતિતો ભૂમાવશ્રુપૂર્ણમુખઃ શુચા ।
રાજાપિ તં સમુત્થાપ્ય પરિરભ્ય મુદાન્વિતઃ

તમાઘ્રાય સુતં મૂર્ધ્નિ પપ્રચ્છ કુશલં પુનઃ ।
ઉત્સઙ્ગે તં સમારોપ્ય મુદિતો મેદિનીપતિઃ

ઉષ્ણૈર્નેત્રજલૈઃ શીર્ષણ્યભિષેકમથાકરોત્ ।
રાજ્યં શશાસ તેનાસૌ પુત્રેણાતિપ્રિયેણ ચ

વૃત્તાન્તં નરમેધસ્ય કથયામાસ વિસ્તરાત્ ।
રાજસૂયં ક્રતુવરં ચકાર નૃપસત્તમઃ

વસિષ્ઠં પૂજયિત્વાથ હોતારમકરોદ્‌વિભુઃ ।
સમાપ્તે ત્વથ યજ્ઞેશે વસિષ્ઠોઽતીવ પૂજિતઃ

શક્રસ્ય સદનં રમ્યં જગામ મુનિરાદરાત્ ।
વિશ્વામિત્રોઽપિ તત્રૈવ વસિષ્ઠેન ચ સઙ્ગતઃ

મિલિત્વા તૌ સ્થિતૌ દેવસદને મુનિસત્તમ ।
વિશ્વામિત્રોઽપિ પપ્રચ્છ વસિષ્ઠં પ્રતિપૂજિતમ્

વીક્ષ્ય વિસ્મયચિત્તસ્તં સભાયાં તુ શચીપતેઃ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
ક્વેયં પૂજા ત્વયા પ્રાપ્તા મહતી મુનિસત્તમ

કૃતા કેન મહાભાગ સત્યં બ્રૂહિ મમાન્તિકે ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ -
યજમાનોઽસ્તિ મે રાજા હરિશ્ચન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્

રાજસૂયઃ કૃતસ્તેન રાજ્ઞા પ્રવરદક્ષિણઃ ।
નેદૃશોઽસ્તિ નૃપશ્ચાન્યઃ સત્યવાદી ધૃતવ્રતઃ

દાતા ચ ધર્મશીલશ્ચ પ્રજારઞ્જનતત્પરઃ ।
તસ્ય યજ્ઞે મયા પૂજા પ્રાપ્તા કૌશિકનન્દન

[ કિં પૃચ્છસિ પુનઃ સત્યં બ્રવીમ્યકૃત્રિમં દ્વિજ ]
હરિશ્ચન્દ્રસમો રાજા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ।
સત્યવાદી તથા દાતા શૂરઃ પરમધાર્મિકઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રોઽતિકોપનઃ ।
બભૂવ ક્રોધસંરક્તલોચનોઽપ્યબ્રવીચ્ચ તમ્

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
એવં સ્તૌષિ નૃપં મિથ્યાવાદિનં કપટપ્રિયમ્ ।
વઞ્ચિતો વરુણો યેન પ્રતિશ્રુત્ય વરં પુનઃ

મમ જન્માર્જિતં પુણ્યં તપસઃ પઠિતસ્ય ચ ।
ત્વદીયં વાતિતપસો ગ્લહં કુરુ મહામતે

અહં ચેત્તં નૃપં સદ્યો ન કરોમ્યતિસંસ્તુતમ્ ।
અસત્યવાદિનં કામમદાતારં મહાખલમ્

આજન્મસઞ્ચિતં સર્વં પુણ્યં મમ વિનશ્યતુ ।
અન્યથા ત્વત્કૃતં સર્વં પુણ્યં ત્વિતિ પણાવહે

ગ્લહં કૃત્વા તતસ્તૌ તુ વિવદન્તૌ મુની તદા ।
સ્વાશ્રમં સ્વર્ગલોકાચ્ચ ગતૌ પરમકોપનૌ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે વસિષ્ઠવિશ્વામિત્રપણવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ