દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.16

યજ્ઞપશુભૂતસ્ય બ્રાહ્મણપુત્રસ્ય વધકરણાય વિશ્વામિત્રનિષેધવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
ગતેઽથ વરુણે રાજા રોગેણાતીવ પીડિતઃ ।
દુઃખાદ્દુઃખં પરં પ્રાપ્ય વ્યથિતોઽભૂદ્‌ ભૃશં તદા

કુમારોઽસૌ વને શ્રુત્વા પિતરં રોગપીડિતમ્ ।
ગમનાય મતિં રાજંશ્ચકાર સ્નેહયન્ત્રિતઃ

સંવત્સરે વ્યતીતે તુ પિતરં દ્રષ્ટુમાદરાત્ ।
ગન્તુકામં તુ તં જ્ઞાત્વા શક્રસ્તત્રાજગામ હ

વાસવસ્તુ તદા રૂપં કૃત્વા વિપ્રસ્ય સત્વરઃ ।
વારયામાસ યુક્ત્યા વૈ કુમારં ગન્તુમુદ્યતમ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ -
રાજપુત્ર ન જાનાસિ રાજનીતિં સુદુર્લભામ્ ।
અતઃ કરોષિ મૂઢસ્ત્વં ગમનાય મતિં વૃથા

પિતા તવ મહાભાગ બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ।
કારયિષ્યતિ હોમં તે જ્વલિતેઽથ વિભાવસૌ

આત્મા હિ વલ્લભસ્તાત સર્વેષાં પ્રાણિનાં ખલુ ।
તદર્થે વલ્લભાઃ સન્તિ પુત્રદારધનાદયઃ

આત્મનો દેહરક્ષાર્થં હત્વા ત્વાં વલ્લભં સુતમ્ ।
હવનં કારયિત્વાસૌ રોગમુક્તો ભવિષ્યતિ

તસ્માત્ત્વયા ન ગન્તવ્યં રાજપુત્ર પિતુર્ગૃહે ।
મૃતે પિતરિ ગન્તવ્યં રાજ્યાર્થે સર્વથા પુનઃ

એવં નિષેધિતસ્તત્ર વાસવેન નૃપાત્મજઃ ।
વનમધ્યે સ્થિતઃ કામં પુનઃ સંવત્સરં નૃપ

અત્યન્તં દુઃખિતં શ્રુત્વા હરિશ્ચન્દ્રં તદાઽઽત્મજઃ ।
ગમનાય મતિં ચક્રે મરણે કૃતનિશ્ચયઃ

તુષારાડ્ દ્વિજરૂપેણ તત્રાગત્ય ચ રોહિતમ્ ।
નિવારયામાસ સુતં યુક્તિવાક્યૈઃ પુનઃ પુનઃ

હરિશ્ચન્દ્રોઽતિદુઃખાર્તો વસિષ્ઠં સ્વપુરોહિતમ્ ।
પપ્રચ્છ રોગનાશાય તત્રોપાયં સુનિશ્ચિતમ્

તમાહ બ્રહ્મણઃ પુત્રો યજ્ઞં કુરુ નૃપોત્તમ ।
ક્રયક્રીતેન પુત્રેણ શાપમોક્ષો ભવિષ્યતિ

પુત્રા દશવિધાં પ્રોક્તા બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ।
દ્રવ્યેણાનીય તસ્માત્ત્વં પુત્રં કુરુ નૃપોત્તમ

વરુણોઽપિ પ્રસન્નઃ સન્સુખકારી ભવિષ્યતિ ।
લોભાત્કોઽપિ દ્વિજઃ પુત્રં પ્રદાસ્યતિ સ્વરાષ્ટ્રજઃ

એવં પ્રમોદિતો રાજા વસિષ્ઠેન મહામના ।
પ્રધાનં પ્રેરયામાસ તદન્વેષણકામ્યયા

અજીગર્તો દ્વિજઃ કશ્ચિદ્વિષયે તસ્ય ભૂપતેઃ ।
તસ્યાસંશ્ચ ત્રયઃ પુત્રા નિર્ધનસ્ય વિશેષતઃ

પ્રધાનેનાપ્યસૌ પૃષ્ટઃ પુત્રાર્થં દુર્બલો દ્વિજઃ ।
ગવાં શતં દદામીતિ દેહિ પુત્રં મખાય વૈ

શુનઃપુચ્છઃ શુનઃશેપઃ શુનોલાંગૂલ ઇત્યમી ।
તેષામેકતમં દેહિ દદામિ તુ ગવાં શતમ્

અજીગર્તસ્તુ તચ્છ્રુત્વા ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ ।
પુત્રં ચ કતમં તેભ્યો વિક્રેતું વૈ મનો દધે

કાર્યાધિકારિણં જ્યેષ્ઠં મત્વા નાસાવદાદમુમ્ ।
કનિષ્ઠં નાપ્યદાન્માતા મમૈષ ઇતિ વાદિની

મધ્યમં ચ શુનઃશેપં દદૌ ગવાં શતેન ચ ।
આનિનાય પશું ચક્રે નરમેધે નરાધિપઃ

રુદન્તં દુઃખિતં દીનં વેપમાનં ભૃશાતુરમ્ ।
યૂપે બદ્ધં નિરીક્ષ્યામું ચુક્રુશુર્મુનયસ્તદા

શામિત્રાય પશું ચક્રે નરમેધે નરાધિપઃ ।
શમિતા નાદદે શસ્ત્રં તમાલમ્ભયિતું શિશુમ્

નાહં દ્વિજસુતં દીનં રુદન્તં કરુણં ભૃશમ્ ।
હનિષ્યામિ સ્વલોભાર્થમિત્યુવાચાપ્યસૌ તદા

ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાસૌ કર્મણો દુષ્કરાદથ ।
રાજા આભાસદઃ પ્રાહ કિં કર્તવ્યમિતિ દ્વિજાઃ

જાતઃ કિલકિલાશબ્દો જનાનાં ક્રોશતાં તદા ।
ક્રન્દમાને શુનઃશેપે સભાયાં ભૃશમદ્‌ભુતમ્

અજીગર્તસ્તદોત્થાય તમુવાચ નૃપોત્તમમ્ ।
રાજન્ કાર્યં કરિષ્યામિ તવાહં સુસ્થિરો ભવ

વેતનં દ્વિગુણં દેહિ હનિષ્યામિ પશું કિલ ।
કર્તવ્યં મખકાર્યં વૈ મયા તેઽદ્ય ધનાર્થિના

દુઃખિતસ્ય ધનાર્થસ્ય સદાસૂયા પ્રસૂયતે ।
વ્યાસ ઉવાચ -
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય હરિશ્ચન્દ્રો મુદાન્વિતઃ

તમુવાચ દદામ્યદ્ય ગવાં શતમનુત્તમમ્ ।
તદાકર્ણ્ય પિતા તસ્ય પુત્રં હન્તું સમુદ્યતઃ

લોભેનાકુલચિત્તોઽસૌ શામિત્રે કૃતનિશ્ચયઃ ।
સમુદ્યતં ચ તં દૃષ્ટ્વા જનાઃ સર્વે સભાસદઃ

ચુક્રુશુર્ભૃશદુઃખાર્તા હાહેતિ જગદુર્વચઃ ।
પિશાચોઽયં મહાપાપી ક્રૂરકર્મા દ્વિજાકૃતિઃ

યત્સ્વયં સ્વસુતં હન્તુમુદ્યતઃ કુલપાંસનઃ ।
ધિક્ચાણ્ડાલ કિમેતત્તે પાપકર્મ ચિકીર્ષિતમ્

હત્વા સુતં ધનં પ્રાપ્ય કિં સુખં તે ભવિષ્યતિ ।
આત્મા વૈ જાયતે પુત્ર અઙ્ગાદ્વૈ વેદભાષિતમ્

તત્કથં પાપબુદ્ધે ત્વમાત્માનં હન્તુમિચ્છસિ ।
એવં કોલાહલે તત્ર જાતે કુશિકનન્દનઃ

સમીપં નૃપતેર્ગત્વા તમુવાચ દયાપરઃ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
રાજન્નમું શુનઃશેપં રુદન્તં ભૃશદુઃખિતમ્

ક્રતુસ્તે ભવિતા પૂર્ણો રોગનાશશ્ચ સર્વથા ।
દયાસમં નાસ્તિ પુણ્યં પાપં હિંસાસમં નહિ

રાગિણાં રોચનાર્થાય નોદનેયં વિચારય ।
આત્મદેહસ્ય રક્ષાર્થં પરદેહનિકૃન્તનમ્

ન કર્તવ્યં મહારાજ સર્વતઃ શુભમિચ્છતા ।
દયયા સર્વભૂતેષુ સન્તુષ્ટો યેન કેન ચ

સર્વેન્દ્રિયોપશાન્ત્યા ચ તુષ્યત્યાશુ જગત્પતિઃ ।
આત્મવત્સર્વભૂતેષુ ચિન્તનીયં નૃપોત્તમ

જીવિતવ્યં પ્રિયં નૂનં સર્વેષાં સર્વદા કિલ ।
ત્વમિચ્છસિ સુખં કર્તું દેહે હત્વા ત્વમું દ્વિજમ્

કથં નેચ્છેદસૌ દેહં રક્ષિતું સ્વસુખાસ્પદમ્ ।
પૂર્વજન્મકૃતં વૈરં નાનેન સહ તે નૃપ

યેનામું હન્તુકામસ્ત્વં દ્વિજપુત્રં નિરાગસમ્ ।
યો યં હન્તિ વિના વૈરં સ્વકામઃ સતતં પુનઃ

હન્તારં હન્તિ તં પ્રાપ્ય જનનં જનનાન્તરે ।
જનકોઽસ્ય સુદુષ્ટાત્મા યેનાસૌ તે સમર્પિતઃ

સ્વાત્મજો ધનલોભેન પાપાચારઃ સુદુર્મતિઃ ।
એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્

યજેત ચાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ ।
દેશમધ્યે ચ યઃ કશ્ચિત્પાપકર્મ સમાચરેત્

ષષ્ઠાંશસ્તસ્ય પાપસ્ય રાજા ભુઙ્ક્તે ન સંશયઃ ।
નિષેધનીયો રાજ્ઞાસૌ પાપં કર્તું સમુદ્યતઃ

ન નિષિદ્ધસ્ત્વયા કસ્માત્પુત્રં વિક્રેતુમુદ્યતઃ ।
સૂર્યવંશે સમુત્પન્નસ્ત્રિશઙ્કુતનયઃ શુભઃ

આર્યસ્ત્વનાર્યવત્કર્મ કર્તુમિચ્છસિ પાર્થિવ ।
મોચનાન્મુનિપુત્રસ્ય કરણાદ્વચનસ્ય મે

તવ દેહે સુખં રાજન્ ભવિષ્યત્યવિચારણાત્ ।
પિતા તે શાપયોગેન ચાણ્ડાલત્વમુપાગતઃ

મયાસૌ તેન દેહેન સ્વર્લોકં પ્રાપિતઃ કિલ ।
તેનૈવ પ્રીતિયોગેન કુરુ મે વચનં નૃપ

મુઞ્ચૈનં બાલકં દીનં રુદન્તં ભૃશમાતુરમ્ ।
યાચિતોઽસિ મયા નૂનં યજ્ઞેઽસ્મિન્ રાજસૂયકે

પ્રાર્થનાભઙ્ગજં દોષં કથં ત્વં નાવબુધ્યસે ।
પ્રાર્થિતં સર્વદા દેયં મખેઽસ્મિન્નૃપસત્તમ

અન્યથા પાપમેવ સ્યાત્તવ રાજન્ન સંશયઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૌશિકસ્ય નૃપોતમઃ

પ્રત્યુવાચ મહારાજ કૌશિકં મુનિસત્તમમ્ ।
જલોદરેણ ગાધેય દુઃખિતોઽહં ભૃશં મુને

તસ્માન્ન મોચયામ્યેનમન્યત્પ્રાર્થય કૌશિક ।
ન ત્વયા વિગ્રહઃ કાર્યઃ કાર્યેઽસ્મિન્મમ સર્વથા

તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞો વિશ્વામિત્રોઽતિકોપનઃ ।
બભૂવ દુઃખસન્તપ્તો વીક્ષ્ય દીનં દ્વિજાત્મજમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે યજ્ઞપશુભૂતસ્ય બ્રાહ્મણપુત્રસ્ય વધકરણાય
વિશ્વામિત્રનિષેધવર્ણનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ