દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.15

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય જલોદરવ્યાધિપ્રાપ્તિવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
પ્રવૃત્તે સદને તસ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રમહોત્સવે ।
આજગામ તદા પાશી વિપ્રવેષધરઃ શુભઃ

સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા નૃપં પ્રાહ વરુણોઽહં નિશામય ।
પુત્રો જાતસ્તવાધીશ યજાનેન નૃપાશુ મામ્

સત્યં કુરુ વચો રાજન્ યત્પ્રોક્તં ભવતઃ પુરા ।
વન્ધ્યત્વં તુ ગતં તેઽદ્ય વરદાનેન મે કિલ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજા ચિન્તાં ચકાર હ ।
કથં હન્મિ સુતં જાતં જલજેન સમાનનમ્

લોકપાલઃ સમાયાતો વિપ્રવેષેણ વીર્યવાન્ ।
ન દેવહેલનં કાર્યં સર્વથા શુભમિચ્છતા

પુત્રસ્નેહઃ સુદુશ્છેદ્યઃ સર્વથા પ્રાણિભિઃ સદા ।
કિં કરોમિ કથં મે સ્યાત્સુખં સન્તતિસમ્ભવમ્

ધૈર્યમાલમ્બ્ય ભૂપાલસ્તં નત્વા પ્રતિપૂજ્ય ચ ।
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં યુક્તં વિનયપૂર્વકમ્

રાજોવાચ -
દેવદેવ તવાનુજ્ઞાં કરોમિ કરુણાનિધે ।
વેદોક્તેન વિધાનેન મખં ચ બહુદક્ષિણમ્

પુત્રે જાતે દશાહેન કર્મયોગ્યો ભવેત્પિતા ।
માસેન શુધ્યેજ્જનની દમ્પતી તત્ર કારણમ્

સર્વજ્ઞોઽસિ પ્રચેતસ્ત્વં ધર્મં જાનાસિ શાશ્વતમ્ ।
કૃપાં કુરુ ત્વં વારીશ ક્ષમસ્વ પરમેશ્વર

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યુક્તસ્તુ પ્રચેતાસ્તં પ્રત્યુવાચ જનાધિપમ્ ।
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ કુરુ કાર્યાણિ પાર્થિવ

આગમિષ્યામિ માસાન્તે યષ્ટવ્યં સર્વથા ત્વયા ।
કૃત્વૌત્થાનિકમાચારં પુત્રસ્ય નૃપસત્તમ

ઇત્યુક્ત્વા શ્લક્ષ્ણયા વાચા રાજાનં યાદસાં પતિઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રો મુદં પ્રાપ ગતે પાશિનિ પાર્થિવઃ

કોટિશઃ પ્રદદૌ ગાસ્તા ઘટોધ્નીર્હેમપૂરિતાઃ ।
વિપ્રેભ્યો વેદવિદ્‌ભ્યશ્ચ તથૈવ તિલપર્વતાન્

રાજા પુત્રમુખં દૃષ્ટ્વા સુખમાપ મહત્તરમ્ ।
નામાસ્ય રોહિતશ્ચેતિ ચકાર વિધિપૂર્વકમ્

પૂર્ણે માસે તતઃ પાશી વિપ્રવેષેણ ભૂપતેઃ ।
આજગામ ગૃહે સદ્યો યજસ્વેતિ બ્રુવન્મુહુઃ

વીક્ષ્ય તં નૃપતિર્દેવં નિમગ્નઃ શોકસાગરે ।
પ્રણિપત્ય કૃતાતિથ્યં તમુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ

દિષ્ટ્યા દેવ ત્વમાયાતો ગૃહં મે પાવિતં પ્રભો ।
મખં કરોમિ વારીશ વિધિવદ્વાઞ્છિતં તવ

અદન્તો ન પશુઃ શ્લાઘ્ય ઇત્યાહુર્વેદવાદિનઃ ।
તસ્માદ્દન્તોદ્‌ભવે તેઽહં કરિષ્યામિ મહામખમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યુક્તસ્તેન વરુણસ્તથેત્યુક્ત્વા યયાવથ ।
હરિશ્ચન્દ્રો મુદં પ્રાપ્ય વિજહાર ગૃહાશ્રમે

પુનર્દન્તોદ્‌ભવં જ્ઞાત્વા પ્રચેતા દ્વિજરૂપવાન્ ।
આજગામ ગૃહે તસ્ય કુરુ કાર્યમિતિ બ્રુવન્

ભૂપાલોઽપિ જલાધીશં વીક્ષ્ય પ્રાપ્તં દ્વિજાકૃતિમ્ ।
પ્રણમ્યાસનસમ્માનૈઃ પૂજયામાસ સાદરમ્

સ્તુત્વા પ્રોવાચ વચનં વિનયાનતકન્ધરઃ ।
કરોમિ વિધિવત્કામં મખં પ્રબલદક્ષિણમ્

બાલોઽપ્યકૃતચૌલોઽયં ગર્ભકેશો ન સમ્મતઃ ।
યજ્ઞાર્થે પશુકરણે મયા વૃદ્ધમુખાચ્છ્રુતમ્

તાવત્ક્ષમસ્વ વારીશ વિધિં જાનાસિ શાશ્વતમ્ ।
કર્તવ્યઃ સર્વથા યજ્ઞો મુણ્ડનાન્તે શિશોઃ કિલ

તસ્યેતિ વચનં શ્રુત્વા પ્રચેતાઃ પ્રાહ તં પુનઃ ।
પ્રતારયસિ માં રાજન્ પુનઃ પુનરિદં બ્રુવન્

અપિ તે સર્વસામગ્રી વર્તતે નૃપતેઽધુના ।
પુત્રસ્નેહનિબદ્ધસ્ત્વં વઞ્ચયસ્યેવ સામ્પ્રતમ્

ક્ષૌરકર્મવિધિં કૃત્વા ન કર્તાસિ મખં યદિ ।
તદાહં દારુણં શાપં દાસ્યે કોપસમન્વિતઃ

અદ્ય ગચ્છામિ રાજેન્દ્ર વચનાત્તવ માનદ ।
ન મૃષા વચનં કાર્યં ત્વયેક્ષ્વાકુકુલોદ્‌ભવ

ઇત્યાભાષ્ય યયાવાશુ પ્રચેતા નૃપતેર્ગૃહાત્ ।
રાજા પરમસન્તુષ્ટો નનન્દ ભવને તદા

ચૂડાકરણકાલે તુ પ્રવૃત્તે પરમોત્સવે ।
સમ્પ્રાપ્તસ્તરસા પાશી ભવનં નૃપતેઃ પુનઃ

યદાઙ્કે સુતમાદાય રાજ્ઞી નૃપતિસન્નિધૌ ।
ઉપવિષ્ટા ક્રિયાકાલે તદૈવ વરુણોઽભ્યગાત્

કુરુ કર્મેતિ વિસ્પષ્ટં વચનં કથયન્નૃપમ્ ।
વિપ્રરૂપધરઃ શ્રીમાન્ પ્રત્યક્ષ ઇવ પાવકઃ

નૃપતિસ્ત્વં સમાલોક્ય બભૂવાતીવ વિહ્વલઃ ।
નમશ્ચકાર તં ભીત્યા કૃતાઞ્જલિપુટઃ પુરઃ

વિધિવત્પૂજયિત્વા તં રાજોવાચ વિનીતવાન્ ।
સ્વામિન્ કાર્યં કરોમ્યદ્ય મખસ્ય વિધિપૂર્વકમ્

વક્તવ્યમસ્તિ તત્રાપિ શૃણુષ્વૈકમના વિભો ।
યુક્તં ચેન્મન્યસે સ્વામિંસ્તદ્‌ બ્રવીમિ તવાગ્રતઃ

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ।
સંસ્કૃતાશ્ચાન્યથા શૂદ્રા એવં વેદવિદો વિદુઃ

તસ્માદયં સુતો મેઽદ્ય શુદ્રવદ્વર્તતે શિશુઃ ।
ઉપનીતઃ ક્રિયાર્હઃ સ્યાદિતિ વેદેષુ નિર્ણયઃ

રાજ્ઞામેકાદશે વર્ષે સદોપનયનં સ્મૃતમ્ ।
અષ્ટમે બ્રાહ્મણાનાં ચ વૈશ્યાનાં દ્વાદશે કિલ

દયસે યદિ દેવેશ દીનં માં સેવકં તવ ।
તદોપનીય કર્તાસ્મિ પશુના યજ્ઞમુત્તમમ્

લોકપાલોઽસિ ધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ।
મન્યસે મદ્વચઃ સત્યં તદ્‌ ગચ્છ ભવનં વિભો

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દયાવાન્ યાદસાં પતિઃ ।
ઓમિત્યુક્ત્વા યયાવાશુ પ્રસન્નવદનો નૃપઃ

ગતેઽથ વરુણો રાજા બભૂવાતિમુદાન્વિતઃ ।
સુખં પ્રાપ્ય સુતસ્યૈવં રાજા મુદમવાપ હ

ચકાર રાજકાર્યાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્તદા નૃપઃ ।
કાલેન વ્રજતા પુત્રો બભૂવ દશવાર્ષિકઃ

તસ્યોપવીતસામગ્રીં વિભૂતિસદૃશીં નૃપઃ ।
ચકાર બ્રાહ્મણૈઃ શિષ્ટૈરન્વિતઃ સચિવૈસ્તથા

એકાદશે સુતાસ્યાબ્દે વ્રતબન્ધવિધૌ નૃપઃ ।
વિદધે વિધિવત્કાર્યં ચિત્તે ચિન્તાતુરઃ પુનઃ

વર્તમાને તથા કાર્યે ઉપનીતે કુમારકે ।
આજગામાથ વરુણો વિપ્રવેષધરસ્તદા

તં વીક્ષ્ય નૃપતિસ્તૂર્ણં પ્રણમ્ય પુરતઃ સ્થિતઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટઃ પ્રીતઃ પ્રત્યુવાચ સુરોત્તમમ્

દેવ દત્તોપવીતોઽયં પશુયોગ્યોઽસ્તિ મે સુતઃ ।
પ્રસાદાત્તવ મે શોકો ગતો વન્ધ્યાપવાદજઃ

કર્તુમિચ્છામ્યહં યજ્ઞં પ્રભૂતવરદક્ષિણમ્ ।
સમયે શૃણુ ધર્મજ્ઞ સત્યમદ્ય બ્રવીમ્યહમ્

સમાવર્તનકર્માન્તે કરિષ્યામિ તવેપ્સિતમ્ ।
મમોપરિ દયાં કૃત્વા તાવત્ત્વં ક્ષન્તુમર્હસિ

વરુણ ઉવાચ -
પ્રતારયસિ માં રાજન્ પુત્રપ્રેમાકુલો ભૃશમ્ ।
મુહુર્મુહુર્મતિં કૃત્વા યુક્તિયુક્તાં મહામતે

ગચ્છામ્યદ્ય મહારાજ વચસા તવ નોદિતઃ ।
આગમિષ્યામિ સમયે સમાવર્તનકર્મણિ

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ પાશી તપાપૃચ્છ્ય વિશાંપતે ।
રાજા પ્રમુદિતઃ કાર્યં ચકાર ચ યથોત્તરમ્

આગતં વરુણં દૃષ્ટ્વા કુમારોઽતિવિચક્ષણઃ ।
યજ્ઞસ્ય સમયં જ્ઞાત્વા તદા ચિન્તાતુરોઽભવત્

શોકસ્ય કારણં રાજ્ઞઃ પર્યપૃચ્છદિતસ્તતઃ ।
જ્ઞાત્વાત્મવધમાયુષ્મન્ ગમનાય મતિં દધૌ

નિશ્ચયં પરમં કૃત્વા સમ્મન્ત્ર્ય સચિવાત્મજૈઃ ।
પ્રયયૌ નગરાત્તસ્માન્નિર્ગત્ય વનમપ્યસૌ

ગતે પુત્રે નૃપઃ કામં દુઃખિતોઽભૂદ્‌ ભૃશં તદા ।
પ્રેરયામાસ દૂતાન્સ્વાંસ્તસ્યાન્વેષણકામ્યયા

એવં ગતેઽથ કાલેઽસૌ વરુણસ્તદ્‌ગૃહં ગતઃ ।
રાજાનં શોકસન્તપ્તં કુરુ યજ્ઞમિતિ બ્રુવન્

રાજા પ્રણમ્ય તં પ્રાહ દેવદેવ કરોમિ કિમ્ ।
ન જાને ક્વાપિ પુત્રો મે ગતસ્ત્વદ્ય ભયાકુલઃ

સર્વત્ર ગિરિદુર્ગેષુ મુનીનામાશ્રમેષુ ચ ।
અન્વેષિતો મે દૂતૈસ્તુ ન પ્રાપ્તો યાદસાંપતે

આજ્ઞાપય મહારાજ કિં કરોમિ ગતે સુતે ।
ન મે દોષોઽત્ર સર્વજ્ઞ ભાગ્યદોષસ્તુ સર્વથા

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ ભૂપવચઃ શ્રુત્વા પ્રચેતાઃ કુપિતો ભૃશમ્ ।
શશાપ ચ નૃપં ક્રોધાદ્વઞ્ચિતસ્તુ પુનઃ પુનઃ

નૃપતેઽહં ત્વયા યસ્માદ્વચસા ચ પ્રવઞ્ચિતઃ ।
તસ્માજ્જલોદરો વ્યાધિસ્ત્વાં તુદત્વતિદારુણઃ

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ શપ્તો મહીપાલઃ કુપિતેન પ્રચેતસા ।
પીડિતોઽભૂત્તદા રાજા વ્યાધિના દુઃખદેન તુ

એવં શપ્ત્વા નૃપં પાશી જગામ નિજમાસ્પદમ્ ।
રાજા પ્રાપ્ય મહાવ્યાધિં બભૂવાતીવ દુઃખિતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય જલોદરવ્યાધિપ્રાપ્તિવર્ણનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ