દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.14

વરુણકૃપયા શૈવ્યાયાં પુત્રોપ્તત્તિવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
વિચિન્ત્ય મનસા કૃત્યં ગાધિસૂનુર્મહાતપાઃ ।
પ્રકલ્પ્ય યજ્ઞસમ્ભારાન્મુનીનામન્ત્રયત્તદા

મુનયસ્તં મખં જ્ઞાત્વા વિશ્વામિત્રનિમન્ત્રિતાઃ ।
નાગતાઃ સર્વ એવૈતે વસિષ્ઠેન નિવારિતાઃ

ગાધિસૂનુસ્તદાજ્ઞાય વિમનાશ્ચાતિદુઃખિતઃ ।
આજગામાશ્રમં તત્ર યત્રાસૌ નૃપતિઃ સ્થિતઃ

તમાહ કૌશિકઃ ક્રુદ્ધો વસિષ્ઠેન નિવારિતાઃ ।
નાગતાઃ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે યજ્ઞાર્થં નૃપસત્તમ

પશ્ય મે તપસઃ સિદ્ધિં યથા ત્વાં સુરસદ્મનિ ।
પ્રાપયામિ મહારાજ વાઞ્છિતં તે કરોમ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વા જલમાદાય હસ્તેન મુનિસત્તમઃ ।
દદૌ પુણ્યં તદા તસ્મૈ ગાયત્રીજપસમ્ભવમ્

દત્ત્વાથ સુકૃતં રાજ્ઞે તમુવાચ મહીપતિમ્ ।
યથેષ્ટં ગચ્છ રાજર્ષે ત્રિવિષ્ટપમતન્દ્રિતઃ

પુણ્યેન મમ રાજેન્દ્ર બહુકાલાર્જિતેન ચ ।
યાહિ શક્રપુરીં પ્રીતઃ સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ સુરાલયે

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યુક્તવતિ વિપ્રેન્દ્રે ત્રિશઙ્કુસ્તરસા તતઃ ।
ઉત્પપાત યથા પક્ષી વેગવાંસ્તપસો બલાત્

ઉત્પત્ય ગગને રાજા ગતઃ શક્રપુરીં યદા ।
દૃષ્ટો દેવગણૈસ્તત્ર ક્રૂરશ્ચાણ્ડાલવેષભાક્

કથિતોઽસૌ સુરેન્દ્રાય કોઽયમાયાતિ સત્વરઃ ।
ગગને દેવવદ્વા યો દુર્દર્શઃ શ્વપચાકૃતિઃ

સહસોત્થાય શક્રસ્તમપશ્યત્પુરુષાધમમ્ ।
જ્ઞાત્વા ત્રિશઙ્કુમપિ સ નિર્ભર્ત્સ્ય તરસાબ્રવીત્

શ્વપચ ક્વ સમાયાસિ દેવલોકે જુગુપ્સિતઃ ।
યાહિ શીઘ્રં તતો ભૂમૌ નાત્ર સ્થાતું ત્વયોચિતમ્

ઇત્યુક્તઃ સ્ખલિતઃ સ્વર્ગાચ્છક્રેણામિત્રકર્શન ।
નિપપાત તદા રાજા ક્ષીણપુણ્યો યથામરઃ

પુનશ્ચુક્રોશ ભૂપાલો વિશ્વામિત્રેતિ ચાસકૃત્ ।
પતામિ રક્ષ દુઃખાર્તં સ્વર્ગાચ્ચલિતમાશુગમ્

તસ્ય તત્ક્રન્દિતં રાજન્ પતિતઃ કૌશિકો મુનિઃ ।
શ્રુત્વા તિષ્ઠેતિ હોવાચ પતન્તં વીક્ષ્ય ભૂપતિમ્

વચનાત્તસ્ય તત્રૈવ સ્થિતોઽસૌ ગગને નૃપઃ ।
મુનેસ્તપઃપ્રભાવેણ ચલિતોઽપિ સુરાલયાત્

વિશ્વામિત્રોઽપ્યપઃ સ્પૃષ્ટ્વા ચકારેષ્ટિં સુવિસ્તરામ્ ।
વિધાતું નૂતનાં સૃષ્ટિં સ્વર્ગલોકં દ્વિતીયકમ્

તસ્યોદ્યમં તથા જ્ઞાત્વા ત્વરિતસ્તુ શચીપતિઃ ।
તત્રાજગામ સહસા મુનિં પ્રતિ તુ ગાધિજમ્

કિં બ્રહ્મન્ ક્રિયતે સાધો કસ્માત્કોપસમાકુલઃ ।
અલં સૃષ્ટ્યા મુનિશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ -
સ્વં નિવાસં મહીપાલં ચ્યુતં ત્વદ્‌ભુવનાદ્‌ વિભો ।
નયસ્વ પ્રીતિયોગેન ત્રિશઙ્કું ચાતિદુઃખિતમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા તુરાષાડતિશઙ્‌કિતઃ ।
તપોબલં વિદિત્વોગ્રમોમિત્યોવાચ વાસવઃ

દિવ્યદેહં નૃપં કૃત્વા વિમાનવરસંસ્થિતમ્ ।
આપૃચ્છ્ય કૌશિકં શક્રોઽગમન્નિજપુરીં તદા

ગતે શક્રે તુ વૈ સ્વર્ગં ત્રિશઙ્કુસહિતે તતઃ ।
વિશ્વામિત્રઃ સુખં પ્રાપ્ય સ્વાશ્રમે સુસ્થિરોઽભવત્

હરિશ્ચન્દ્રોઽથ તચ્છ્રુત્વા વિશ્વામિત્રોપકારકમ્ ।
પિતુઃ સ્વર્ગમનં કામં મુદિતો રાજ્યમન્વશાત્

અયોધ્યાધિપતિઃ ક્રીડાં ચકાર સહ ભાર્યયા ।
રૂપયૌવનચાતુર્યયુક્તયા પ્રીતિસંયુતઃ

અતીતકાલે યુવતી ન સા ગર્ભવતી હ્યભૂત્ ।
તદા ચિન્તાતુરો રાજા બભૂવાતીવ દુઃખિતઃ

વસિષ્ટસ્યાશ્રમં ગત્વા પ્રણમ્ય શિરસા મુનિમ્ ।
અનપત્યત્વજાં ચિન્તાં ગુરવે સમવેદયત્

દૈવજ્ઞોઽસિ ભવાન્કામં મન્ત્રવિદ્યાવિશારદઃ ।
ઉપાયં કુરુ ધર્મજ્ઞ સન્તતેર્મમ માનદ

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ જાનાસિ દ્વિજસત્તમ ।
કસ્માદુપેક્ષસે જાનન્ દુઃખં મમ ચ શક્તિમાન્

કલવિંકાસ્ત્વિમે ધન્યા યે શિશું લાલયન્તિ હિ ।
મન્દભાગ્યોઽહમનિશં ચિન્તયામિ દિવાનિશમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યાકર્ણ્ય મુનિસ્તસ્ય નિર્વેદમિશ્રિતં વચઃ ।
સઞ્ચિન્ત્ય મનસા સમ્યક્ તમુવાચ વિધેઃ સુતઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ -
સત્યં બ્રૂહિ મહારાજ સંસારેઽસ્મિન્ન વિદ્યતે ।
અનપત્યત્વજં દુઃખં યત્તથા દુઃખમદ્‌ભુતમ્

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર વરુણં યાદસાં પતિમ્ ।
સમારાધય યત્‍નેન સ તે કાર્યં કરિષ્યતિ

વરુણાદધિકો નાસ્તિ દેવઃ સન્તાનદાયકઃ ।
તમારાધય ધર્મિષ્ઠ કાર્યસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

દૈવં પુરુષકારશ્ચ માનનીયાવિમૌ નૃભિઃ ।
ઉદ્યમેન વિના કાર્યસિદ્ધિઃ સઞ્જાયતે કથમ્

ન્યાયતસ્તુ નરૈઃ કાર્ય ઉદ્યમસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
કૃતે તસ્મિન્ભવેત્સિદ્ધિર્નાન્યથા નૃપસત્તમ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગુરોરમિતતેજસઃ ।
પ્રણમ્ય નિર્યયૌ રાજા તપસે કૃતનિશ્ચયઃ

ગઙ્ગાતીરે શુભે સ્થાને કૃતપદ્માસનો નૃપઃ ।
ધ્યાયન્પાશધરં ચિત્તે ચચાર દુશ્ચરં તપઃ

એવં તપસ્યતસ્તસ્ય પ્રચેતા દૃષ્ટિગોચરઃ ।
કૃપયાભૂન્મહારાજ પ્રસન્નમુખપઙ્કજઃ

હરિશ્ચન્દ્રમુવાચેદં વચનં યાદસાં પતિઃ ।
વરં વરય ધર્મજ્ઞ તુષ્ટોઽસ્મિ તપસા તવ

રાજોવાચ -
અનપત્યોઽસ્મિ દેવેશ પુત્રં દેહિ સુખપ્રદમ્ ।
ઋણત્રયાપહારાર્થમુદ્યમોઽયં મયા કૃતઃ

નૃપસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રગલ્ભં દુઃખિતસ્ય ચ ।
સ્મિતપૂર્વં તતઃ પાશી તમાહ પુરાઃ સ્થિતમ્

વરુણ ઉવાચ -
પુત્રો યદિ ભવેદ્‌રાજન્ ગુણી મનસિ વાઞ્છિતઃ ।
સિદ્ધે કાર્યે તતઃ પશ્ચાત્કિં કરિષ્યસિ મે પ્રિયમ્

યદિ ત્વં તેન પુત્રેણ માં યજેથા વિશઙ્‌કિતઃ ।
પશુબન્ધેન તેનૈવ દદામિ નૃપતે વરમ્

રાજોવાચ -
દેવ મે માસ્તુ વન્ધ્યત્વં યજિષ્યેઽહં જલાધિપ ।
પશું કૃત્વા સુતં પુત્રં સત્યમેતદ્‌બ્રવીમિ તે

વન્ધ્યત્વે પરમં દુઃખમસહ્યં ભુવિ માનદ ।
શોકાગ્નિશમનં નૄણાં તસ્માદ્દેહિ સુતં શુભમ્

વરુણ ઉવાચ -
ભવિષ્યતિ સુતઃ કામં રાજન્ ગચ્છ ગૃહાય વૈ ।
સત્યં તદ્વચનં કાર્યં યદ્‌બ્રવીષિ મમાગ્રતઃ

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યુક્તો વરુણેનાસૌ હરિશ્ચન્દ્રો ગૃહં યયૌ ।
ભાર્યાયૈ કથયામાસ વૃત્તાન્તં વરદાનજમ્

તસ્ય ભાર્યાશતં પૂર્ણં બભૂવાતિમનોહરમ્ ।
પટ્ટરાજ્ઞી શુભા શૈવ્યા ધર્મપત્‍ની પતિવ્રતા

કાલે ગતેઽથ સા ગર્ભં દધાર વરવર્ણિની ।
બભૂવ મુદિતો રાજા શ્રુત્વા દોહદચેષ્ટિતમ્

કારયામાસ વિધિવત્સંસ્કારાન્નૃપતિસ્તદા ।
માસેઽથ દશમે પૂર્ણે સુષુવે સા શુભે દિને

તારાગ્રહબલોપેતે પુત્રં દેવસુતોપમમ્ ।
પુત્રે જાતે નૃપઃ સ્નાત્વા બ્રાહ્મણૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ

ચકાર જાતકર્માદૌ દદૌ દાનાનિ ભૂરિશઃ ।
રાજ્ઞશ્ચાતિપ્રમોદોઽભૂત્પુત્રજન્મસમુદ્‌ભવઃ

બભૂવ પરમોદારો ધનધાન્યસમન્વિતઃ ।
વિશેષદાનસંયુક્તો ગીતવાદિત્રસંકુલઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે
વરુણકૃપયા શૈવ્યાયાં પુત્રોપ્તત્તિવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ