દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.12

ત્રિશઙ્કૂપાખ્યાનવર્ણનમ્
એવં પ્રબોધિતઃ પિત્રા ત્રિશઙ્કુઃ પ્રણતો નૃપઃ ।
તથેતિ પિતરં પ્રાહ પ્રેમગદ્‌ગદયા ગિરા

વિપ્રાનાહૂય મન્ત્રજ્ઞાન્વેદશાસ્ત્રવિશારદાન્ ।
અભિષેકાય સમ્ભારાન્ કારયામાસ સત્વરમ્

સલિલં સર્વતીર્થાનાં સમાનાય્ય વિશાંપતિઃ ।
પ્રકૃતીશ્ચ સમાહૂય સામન્તાન્ભૂપતીંસ્તથા

પુણ્યેઽહ્નિ વિધિવત્તસ્મૈ દદાવાસનમુત્તમમ્ ।
અભિષિચ્ય સુતં રાજ્યે ત્રિશઙ્કું વિધિવત્પિતા

તૃતીયમાશ્રમં પુણ્યં જગ્રાહ ભાર્યયા યુતઃ ।
વને ત્રિપથગાકૂલે ચચાર દુશ્ચરં તપઃ

કાલે પ્રાપ્તે યયૌ સ્વર્ગં પૂજિતસ્ત્રિદશૈરપિ ।
ઇન્દ્રાસનસમીપસ્થો રરાજ રવિવત્સદા

રાજોવાચ પૂર્વં ભગવતા પ્રોક્તં કથાયોગેન સામ્પ્રતમ્ ।
સત્યવ્રતો વસિષ્ઠેન શપ્તો દોગ્ધ્રીવધાત્કિલ

કુપિતેને પિશાચત્વં પ્રાપિતો ગુરુણા તતઃ ।
કથં મુક્તઃ પિશાચત્વાદિત્યેતત્સંશયઃ પ્રભો

ન સિંહાસનયોગ્યો હિ ભવેચ્છાપસમન્વિતઃ ।
મુનિના મોચિતઃ શાપાત્કેનાન્યેન ચ કર્મણા

એતન્મે બ્રૂહિ વિપ્રર્ષે શાપમોક્ષણકારણમ્ ।
આનીતસ્તુ કથં પિત્રા સ્વગૃહે તાદૃશાકૃતિઃ

વ્યાસ ઉવાચ -
વસિષ્ઠેન ચ શપ્તોઽસૌ સદ્યઃ પૈશાચતાં ગતઃ ।
દુર્વેષશ્ચાતિદુર્ધર્ષઃ સર્વલોકભયઙ્કરઃ

યદૈવોપાસિતા દેવી ભક્ત્યા સત્યવ્રતેન હ ।
તયા પ્રસન્નયા રાજન્ દિવ્યદેહઃ કૃતઃ ક્ષણાત્

પિશાચત્વં ગતં તસ્ય પાપં ચૈવ ક્ષયં ગતમ્ ।
વિપાપ્મા ચાતિતેજસ્વી સમ્ભૂતસ્તત્કૃપામૃતાત્

વસિષ્ઠોઽપિ પ્રસન્નાત્મા જાતઃ શક્તિપ્રસાદતઃ ।
પિતાપિ ચ બભૂવાસ્ય પ્રેમયુક્તસ્ત્વનુગ્રહાત્

રાજ્યં શશાસ ધર્માત્મા મૃતે પિતરિ પાર્થિવઃ ।
ઈજે ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્દેવદેવીં સનાતનીમ્

તસ્ય પુત્રો બભૂવાથ હરિશ્ચન્દ્રઃ સુશોભનઃ ।
લક્ષણૈઃ શાસ્ત્રનિર્દિષ્ટૈઃ સંયુતશ્ચાતિસુન્દરઃ

યુવરાજં સુતં કૃત્વા ત્રિશઙ્કુઃ પૃથિવીપતિઃ ।
માનુષેણ શરીરેણ સ્વર્ગં ભોક્તું મનો દધે

વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં ગત્વા પ્રણમ્ય વિધિવન્નૃપઃ ।
ઉવાચ વચનં પ્રીતઃ કૃતાઞ્જલિપુટસ્તદા

રાજોવાચ -
બ્રહ્મપુત્ર મહાભાગ સર્વમન્ત્રવિશારદ ।
વિજ્ઞપ્તિં મે સુમનસા શ્રોતુમર્હસિ તાપસ

ઇચ્છા મેઽદ્ય સમુત્પન્ના સ્વર્ગલોકસુખાય ચ ।
અનેનૈવ શરીરેણ ભોગાન્ભોક્તુમમાનુષાન્

અપ્સરોભિશ્ચ સંવાસઃ ક્રીડિતું નન્દને વને ।
દેવગન્ધર્વગાનં ચ શ્રોતવ્યં મધુરં કિલ

યાજય ત્વં મખેનાશુ તાદૃશેન મહામુને ।
યથાનેન શરીરેણ વસે લોકં ત્રિવિષ્ટપમ્

સમર્થોઽસિ મુનિશ્રેષ્ઠ કુરુ કાર્યં મમાધુના ।
પ્રાપયાશુ મખં કૃત્વા દેવલોકં દુરાસદમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ -
રાજન્ માનુષદેહેન સ્વર્ગે વાસઃ સુદુર્લભઃ ।
મૃતસ્ય હિ ધ્રુવં સ્વર્ગઃ કથિતઃ પુણ્યકર્મણા

તસ્માદ્‌ બિભેમિ સર્વજ્ઞ દુર્લભાચ્ચ મનોરથાત્ ।
અપ્સરોભિશ્ચ સંવાસો જીવમાનસ્ય દુર્લભઃ

કુરુ યજ્ઞાન્મહાભાગ મૃતઃ સ્વર્ગમવાપ્સ્યસિ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય રાજા પરમદુર્મનાઃ

ઉવાચ વચનં ભૂયો વસિષ્ઠં પૂર્વરોષિતમ્ ।
ન ત્વં યાજયસે બ્રહ્મન્ ગર્વાવેશાચ્ચ માં યદિ

અન્યં પુરોહિતં કૃત્વા યક્ષ્યેઽહં કિલ સામ્પ્રતમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વસિષ્ઠઃ કોપસંયુતઃ

શશાપ ભૂપતિં ચેતિ ચાણ્ડાલો ભવ દુર્મતે ।
અનેન ત્વં શરીરેણ શ્વપચો ભવ સત્વરમ્

સ્વર્ગકૃન્તન પાપિષ્ઠ સુરભીવધદૂષિત ।
બ્રહ્મપત્‍નીહરોચ્છિન્ન ધર્મમાર્ગવિદૂષક

ન તે સ્વર્ગગતિઃ પાપ મૃતસ્યાપિ કથઞ્ચન ।
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યુક્તો ગુરુણા રાજંસ્ત્રિશઙ્કુસ્તત્ક્ષણાદપિ

તત્ર તેન શરીરેણ બભૂવ શ્વપચાકૃતિઃ ।
કુણ્ડલેઽશ્મમયે વાપિ જાતે તસ્ય ચ તત્ક્ષણાત્

દેહે ચન્દનગન્ધશ્ચ વિગન્ધો હ્યભવત્તદા ।
નીલવર્ણેઽથ સઞ્જાતે દિવ્યે પીતામ્બરે તનૌ

રાજવર્ણોઽભવદ્દેહઃ શાપાત્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
શક્ત્યુપાસકરોષેણ ફલમેતદભૂન્નૃપ

તસ્માચ્છ્રીશક્તિભક્તો હિ નાવમાન્યઃ કદાચન ।
ગાયત્રીજપનિષ્ઠો હિ વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ

દૃષ્ટ્વા નિન્દ્યં નિજં દેહં રાજા દુઃખમવાપ્તવાન્ ।
ન જગામ ગૃહે દીનો વનમેવાભિતો યયૌ

ચિન્તયામાસ દુઃખાર્તાસ્ત્રિશઙ્કુઃ શોકવિહ્વલઃ ।
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ દેહો મેઽતીવ નિન્દિતઃ

કર્તવ્યં નૈવ પશ્યામિ યેન મે દુઃખસંક્ષયઃ ।
ગૃહે ગચ્છામિ ચેત્પુત્રઃ પીડિતોઽદ્ય ભવિષ્યતિ

ભાર્યાપિ શ્વપચં દૃષ્ટ્વા નાઙ્‌ગીકારં કરિષ્યતિ ।
સચિવા નાદરિષ્યન્તિ વીક્ષ્ય મામીદૃશં પુનઃ

જ્ઞાતયો બન્ધુવર્ગશ્ચ સઙ્ગતો ન ભજિષ્યતિ ।
સર્વૈસ્તક્તસ્ય મે નૂનં જીવિતાન્મરણં વરમ્

વિષં વા ભક્ષયિત્વાદ્ય પતિત્વા વા જલાશયે ।
કૃત્વા વા કણ્ઠપાશં ચ દેહત્યાગં કરોમ્યહમ્

અગ્નૌ વા જ્વલિતે દેહં જુહોમિ વિધિવદ્‌ બલાત્ ।
કૃત્વા વાનશનં પ્રાણાંસ્ત્યજામિ દૂષિતાન્ભૃશમ્

આત્મહત્યા ભવેન્નૂનં પુનર્જન્મનિ જન્મનિ ।
શ્વપચત્વં ચ શાપશ્ચ હત્યાદોષાદ્‌ભવેદપિ

પુનર્વિચાર્ય ભૂપાલશ્ચેતસા સમચિન્તયત્ ।
આત્મહત્યા ન કર્તવ્યા સર્વથૈવ મયાધુના

ભોક્તવ્યં સ્વકૃતં કર્મ દેહેનાનેન કાનને ।
ભોગેનાસ્ય વિપાકસ્ય ભવિતા સર્વથા ક્ષયઃ

પ્રારબ્ધકર્મણાં ભોગાદન્યથા ન ક્ષયો ભવેત્ ।
તસ્માન્મયાત્ર ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્

કુર્વન્પુણ્યાશ્રમાભ્યાશે તીર્થાનાં સેવનં તથા ।
સ્મરણં ચામ્બિકાયાસ્તુ સાધૂનાં સેવનં તથા

એવં કર્મક્ષયં નૂનં કરિષ્યામિ વને વસન્ ।
ભાગ્યયોગાત્કદાચિત્તુ ભવેત્સાધુસમાગમઃ

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા ત્યક્ત્વા સ્વનગરં નૃપઃ ।
ગઙ્ગાતીરે ગતઃ કામં શોચંસ્તત્રૈવ સંસ્થિતઃ

હરિશ્ચન્દ્રસ્તદા જ્ઞાત્વા પિતુઃ શાપસ્ય કારણમ્ ।
દુઃખિતઃ સચિવાંસ્તત્ર પ્રેષયામાસ પાર્થિવઃ

સચિવાસ્તત્ર ગત્વાઽઽશુ તમૂચુઃ પ્રશ્રયાન્વિતાઃ ।
પ્રણમ્ય શ્વપચાકારં નિઃશ્વસન્તં મુહુર્મુહુઃ

રાજન્ પુત્રેણ તે નૂનં પ્રેષિતાન્સમુપાગતાન્ ।
અવેહિ સચિવાંસ્ત્વં નો હરિશ્ચન્દ્રાજ્ઞયા સ્થિતાન્

યુવરાજસુતઃ પ્રાહ યત્તચ્છૃણુ નરાધિપ ।
આનયધ્વં નૃપં યૂયં સમ્માન્ય પિતરં મમ

તસ્માદ્‌રાજન્ સમાગચ્છ રાજ્યં પ્રતિ ગતવ્યથઃ ।
સેવાં સર્વે કરિષ્યન્તિ સચિવાશ્ચ પ્રજાસ્તથા

ગુરું પ્રસાદયિષ્યામઃ સ યથા તુ દયેત વૈ ।
પ્રસન્નોઽસૌ મહાતેજા દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ

ઇતિ પુત્રેણ તે રાજન્ કથિતં બહુધા કિલ ।
તસ્માદ્‌ ગમનમેવાશુ રોચતાં નિજસદ્મનિ

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ તેષાં નૃપઃ શ્રુત્વા ભાષિતં શ્વપચાકૃતિઃ ।
સ્વગૃહં ગમનાયાસૌ ન મતિં કૃતવાનતઃ

તાનુવાચ તદા વાક્યં વ્રજન્તુ સચિવાઃ પુરમ્ ।
ગત્વા પુરં મહાભાગા બ્રુવન્તુ વચનાચ્ચ મે

નાગમિષ્યામ્યહં પુત્ર કુરુ રાજ્યમતન્દ્રિતઃ ।
માનયન્બ્રાહ્મણાન્દેવાન્યજન્યજ્ઞૈરનેકશઃ

નાહં શ્વપચવેષેણ ગર્હિતેન મહાત્મભિઃ ।
આગમિષ્યામ્યયોધ્યાયાં સર્વે ગચ્છન્તુ મા ચિરમ્

પુત્રં સિંહાસને સ્થાપ્ય હરિશ્ચન્દ્રં મહાબલમ્ ।
કુર્વન્તુ રાજ્યકર્માણિ યૂયં તત્ર મમાજ્ઞયા

ઇત્યાદિષ્ટાસ્તતસ્તે તુ રુરુદુશ્ચાતુરા ભૃશમ્ ।
સચિવા નિર્યયુસ્તૂર્ણં નત્વા તં ચ વનાશ્રમાત્

અયોધ્યાયામુપાગત્ય પુણ્યેઽહ્નિ વિધિપૂર્વકમ્ ।
અભિષેકં તદા ચક્રુર્હરિશ્ચન્દ્રસ્ય મૂર્ધ્નિ તે

અભિષિક્તસ્તુ તેજસ્વી સચિવૈશ્ચ નૃપાજ્ઞયા ।
રાજ્યં ચકાર ધર્મિષ્ઠઃ પિતરં ચિન્તયન્ભૃશમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે ત્રિશઙ્કૂપાખ્યાનવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ