દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.31

ભગવતીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
નિશામય મહારાજ બ્રવીમિ વિશદાક્ષરમ્ ।
માહાત્મ્યં ખલુ માયાયા નારદાત્તુ મયા શ્રુતમ્

મયા પુનર્મુનિઃ પૃષ્ટો નારદઃ સર્વવિત્તમઃ ।
શ્રુત્વા કથાં મુનેસ્તસ્ય નારીદેહસમુદ્‌ભવામ્

બ્રૂહિ નારદ પશ્ચાત્કિં કથિતં હરિણા તદા ।
ક્વ ગતશ્ચ જગન્નાથો ભવતા સહ માધવઃ

નારદ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાંસ્તસ્મિંસ્તડાગેઽતિમનોહરે ।
આરુહ્ય ગરુડં ગન્તું વૈકુણ્ઠે ચ મનો દધે

મામુવાચ રમાકાન્તો યથેષ્ટં ગચ્છ નારદ ।
એહિ વા મમ લોકં ત્વં યથારુચિ તથા કુરુ

બ્રહ્મલોકં ગતશ્ચાહમાપૃચ્છ્ય મધુસૂદનમ્ ।
ભગવાનપિ દેવેશસ્તત્ક્ષણાદ્‌ગરુડાસનઃ

વૈકુણ્ઠમગમત્તૂર્ણં મામાદિશ્ય યથાસુખમ્ ।
તતોઽહં પિતૃસદનં ગતો યાતે જનાર્દને

ચિન્તયન્સકલં દુઃખં સુખં ચ પરમાદ્‌ભુતમ્ ।
ગત્વા પ્રણમ્ય પિતરં સ્થિતો યાવત્પુરઃ પિતુઃ

તાવત્પૃષ્ટો મુને પિત્રા વીક્ષ્ય ચિન્તાતુરં તુ મામ્ ।
બ્રહ્યોવાચ
ક્વ ગતોઽસિ મહાભાગ કસ્માચ્ચિન્તાતુરઃ સુત

સ્વસ્થં નૈવાદ્ય પશ્યામિ મનસ્તે મુનિસત્તમ ।
કેનાપિ વઞ્ચિતોઽસિ ત્વં દૃષ્ટં વા કિઞ્ચિદદ્‌ભુતમ્

વિષણ્ણં ગતવિજ્ઞાનં પશ્યામિ ત્વાં કથં સુત ।
નારદ ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા પિત્રા બૃસ્યાં સમુપવેશ્ય ચ

તમબ્રવં સ્વવૃત્તાન્તં માયાબલસમુદ્‌ભવમ્ ।
વઞ્ચિતોઽહં પિતઃ કામં વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

સ્ત્રીભાવં ગમિતઃ કામં વર્ષાણિ સુબહૂન્યપિ ।
અનુભૂતં મહદ્દુઃખં પુત્રશોકસમુદ્‌ભવમ્

પ્રબોધિતોઽહં તેનૈવ મૃદુવાક્યામૃતેન ચ ।
પુનઃ સરોવરે સ્નાત્વા જાતોઽહં નારદઃ પુમાન્

કિમેતત્કારણં બ્રહ્મન્ યન્મોહમગમં તદા ।
વિસ્મૃતં પૂર્વવિજ્ઞાનં તન્મયસ્તરસા કૃતઃ

એતન્માયાબલં બ્રહ્મન્ન જાનેઽહં દુરત્યયમ્ ।
જ્ઞાનહાનિકરં જાતં મૂલં મોહસ્ય વિસ્ફુટમ્

અનુભૂતં મયા સમ્યગ્જ્ઞાતં સર્વં શુભાશુભમ્ ।
કથં ત્વં જિતવાંસ્તાત તમુપાયં વદસ્વ મે

નારદ ઉવાચ
વિજ્ઞપ્તોઽસૌ મયા ધાતા પ્રીતિપૂર્વમતઃ પરમ્ ।
મામુવાચ સ્મિતં કૃત્વા પિતા મે વાસવીસુત

બ્રહ્મોવાચ
દુર્જયૈષા સુરૈઃ સર્વૈર્મુનિભિશ્ચ મહાત્મભિઃ ।
તાપસૈર્જ્ઞાનયુક્તૈશ્ચ યોગિભિઃ પવનાશનૈઃ

નાહં તાં સર્વથા જ્ઞાતું શક્તો માયાં મહાબલામ્ ।
વિષ્ણુર્જ્ઞાતું ન શક્તશ્ચ તથા શમ્ભુરુમાપતિઃ

દુર્જ્ઞેયા સા મહામાયા સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણી ।
કાલકર્મસ્વભાવાદ્યૈર્નિમિત્તકારણૈર્વૃતા

શોકં મા કુરુ મેધાવિંસ્તત્ર માયામહાબલે ।
ન ચૈવ વિસ્મયઃ કાર્યો વયં સર્વે વિમોહિતાઃ

નારદ ઉવાચ
પિત્રેત્યુક્તસ્તદા વ્યાસ તમાપૃચ્છ્ય ગતસ્મયઃ ।
આગતોઽસ્મ્યત્ર પશ્યન્વૈ તીર્થાનિ ચ વરાણિ ચ

તસ્માત્ત્વમપિ સન્ત્યજ્ય મોહં કૌરવનાશજમ્ ।
કાલક્ષયં સુખાસીનઃ સ્થાનેઽસ્મિન્ કુરુ સત્તમ

અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ।
નિશ્ચયં હૃદયે કૃત્વા વિચરસ્વ યથાસુખમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા નારદો રાજન્ ગતો માં પ્રતિબોધ્ય ચ ।
અહં તચ્ચિન્તયન્વાક્યં યદુક્તં મુનિના તદા

સ્થિતઃ સરસ્વતીતીરે કલ્પે સારસ્વતે વરે ।
કાલાતિવાહનાયૈતત્કૃતં ભાગવતં મયા

પુરાણમુત્તમં ભૂપ સર્વસંશયનાશનમ્ ।
નાનાખ્યાનસમાયુક્તં વેદપ્રામાણ્યસંશ્રિતમ્

સન્દેહોઽત્ર ન કર્તવ્યઃ સર્વથા નૃપસત્તમ ।
યથેન્દ્રજાલિકઃ કશ્ચિત્પાઞ્ચાલીં દારવીં કરે

કૃત્વા નર્તયતે કામં સ્વેચ્છયા વશવર્તિનીમ્ ।
તથા નર્તયતે માયા જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયસમાયુક્તં મનશ્ચિત્તાનુવર્તનમ્

ગુણાસ્તુ કારણં રાજન્ સર્વેષાં સર્વથા ત્રયઃ ।
કાર્યં કારણસંયુક્તં ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ

ભિન્નભિન્નસ્વભાવાસ્તે ગુણા માયાસમુદ્‌ભવાઃ ।
શાન્તો ઘોરસ્તથા મૂઢસ્ત્રયસ્તુ વિવિધા યતઃ

તત્સમેતઃ પુમાન્નિત્યં તદ્વિહીનઃ કથં ભવેત્ ।
ન ભવત્યેવ સંસારે રહિતસ્તન્તુભિઃ પટઃ

તથા ગુણૈસ્ત્રિભિર્હીનો ન દેહીતિ વિનિશ્ચયઃ ।
દેવદેહો મનુષ્યો વા તિરશ્ચો વા નરાધિપ

ગુણૈર્વિરહિતો ન સ્યાન્મૃદ્‌વિહીનો ઘટો યથા ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રસ્ત્રયશ્ચામી ગુણાશ્રયાઃ

કદાચિત્પ્રીતિયુક્તાસ્તે તથાપ્રીતિયુતાઃ પુનઃ ।
તથા વિષાદયુક્તાસ્તે ભવન્તિ ગુણયોગતઃ

બ્રહ્મા કદાચિત્સત્ત્વસ્થસ્તદા શાન્તઃ સમાધિમાન્ ।
પ્રીતિયુક્તો ભવેત્સર્વભૂતેષુ જ્ઞાનસંયુતઃ

પુનઃ સત્ત્વવિહીનસ્તુ રજોગુણસમાવૃતઃ ।
તદા ભવેદ્‌ ઘોરરૂપઃ સર્વત્રાપ્રીતિસંયુતઃ

યદા તમોગુણાવિષ્ટો બાહુલ્યેન ભવેદ્વિધિઃ ।
તદા વિષાદસમ્પન્નો મૂઢો ભવતિ નાન્યથા

માધવોઽપિ સદા સત્ત્વસંશ્રિતઃ સર્વથા ભવેત્ ।
યદા શાન્તઃ પ્રીતિયુક્તો ભવેજ્જ્ઞાનસમન્વિતઃ

સ એવ રજઆધિક્યાદપ્રીતિસંયુતો ભવેત્ ।
ઘોરશ્ચ સર્વભૂતેષુ ગુણાધીનો રમાપતિઃ

રુદ્રોઽપિ સત્ત્વસંયુક્તઃ પ્રીતિમાઞ્છાન્તિમાન્ભવેત્ ।
રજોનિમીલિતઃ સોઽપિ ઘોરઃ પ્રીતિવિવર્જિતઃ

તમોગુણયુતઃ સોઽપિ મૂઢો વિષાદયુગ્ભવેત્ ।
એતે યદિ ગુણાધીના બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ

સૂર્યવંશોદ્‌ભવાસ્તદ્વત્સોમવંશભવા અપિ ।
મન્વાદયશ્ચ યે પ્રોક્તાશ્ચતુર્દશ યુગે યુગે

અન્યેષાં ચૈવ કા વાર્તા સંસારેઽસ્મિન્નૃપોત્તમ ।
માયાધીનં જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

તસ્માદ્‌રાજન્ન કર્તવ્યઃ સન્દેહોઽત્ર કદાચન ।
દેહી માયાપરાધીનશ્ચેષ્ટતે તદ્વશાનુગઃ

સા ચ માયા પરે તત્ત્વે સંવિદ્‌રૂપેઽપિ સર્વદા ।
તદધીના પ્રેરિતા ચ તેન જીવેષુ સર્વદા

તતો માયાવિશિષ્ટાં તાં સંવિદં પરમેશ્વરીમ્ ।
માયેશ્વરીં ભગવતીં સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્

ધ્યાયેત્તથારાધયેચ્ચ પ્રણમેચ્ચ જપેદપિ ।
તેન સા સદયા ભૂત્વા મોચયત્યેવ દેહિનમ્

સ્વમાયાં સંહરત્યેવ સ્વાનુભૂતિપ્રદાનતઃ ।
ભુવનં ખલુ માયા સ્યાદીશ્વરી તસ્ય નાયિકા

ભુવનેશી તતઃ પ્રોક્તા દેવી ત્રૈલોક્યસુન્દરી ।
તદ્‌રૂપે યદિ સક્તં સ્યાચ્ચિત્તં ભૂમિપતે સદા

માયયા કિં ભવેત્તત્ર સદસદ્‌ભૂતયા નૃપ ।
તસ્માન્માયાનિરાસાર્થં નાન્યદ્વૈ દેવતાન્તરમ્

સમર્થં તુ વિના દેવીં સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્ ।
તમોરાશિં નાશયિતું શક્તં નૈવ તમો ભવેત્

કિન્તુ ભાનુપ્રભાચન્દ્રવિદ્યુદ્વહ્નિપ્રભાદયઃ ।
તસ્માન્માયેશ્વરીમમ્બાં સ્વપ્રકાશાં તુ સંવિદમ્

આરાધયેદતિપ્રીત્યા માયાગુણનિવૃત્તયે ।
ઇતિ સમ્યઙ્‌મયાખ્યાતં વૃત્રાસુરવધાદિકમ્

યત્પૃષ્ટં રાજશાર્દૂલ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।
પૂર્વાર્ધોઽયં પુરાણસ્ય કથિતસ્તવ સુવ્રત

યત્ર દેવ્યાસ્તુ મહિમા વિસ્તરેણોપપાદિતઃ ।
એતદ્‌રહસ્યં શ્રીમાતુર્ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્

દેયં ભક્તાય શાન્તાય દેવીભક્તિરતાય ચ ।
શિષ્યાય જ્યેષ્ઠપુત્રાય ગુરુભક્તિયુતાય ચ

ઇદમખિલકથાનાં સારભૂતં પુરાણં
નિખિલનિગમતુલ્યં સપ્રમાણાનુવિદ્ધમ્ ।
પઠતિ પરમભાવાદ્યઃ શૃણોતીહ ભક્ત્યા
સ ભવતિ ધનવાન્વૈ જ્ઞાનવાન્માનવોઽત્ર

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદપ્તસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ષષ્ઠસ્કન્ધે ભગવતીમાહાત્મ્યવર્ણનં નામકત્રિંશોઽધ્યાયઃ