દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.30

માયાપ્રાબલ્યવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
માં દૃષ્ટ્વા નારદં વિપ્રં વિસ્મિતોઽસૌ મહીપતિઃ ।
ક્વ ગતા મમ ભાર્યા સા કુતોઽયં મુનિસત્તમઃ

વિલલાપ નૃપસ્તત્ર હા પ્રિયેતિ મુહુર્મુહુઃ ।
ક્વ ગતા માં પરિત્યજ્ય વિલપન્તં વિયોગિનમ્

વિના ત્વાં વિપુલશ્રોણિ વૃથા મે જીવિતં ગૃહમ્ ।
રાજ્યં કમલપત્રાક્ષિ કિં કરોમિ શુચિસ્મિતે

ન પ્રાણા મે બહિર્યાન્તિ વિરહેણ તવાધુના ।
ગતો વૈ પ્રીતિધર્મસ્તુ ત્વામૃતે પ્રાણધારણાત્

વિલપામિ વિશાલાક્ષિ દેહિ પ્રત્યુત્તરં પ્રિયમ્ ।
ક્વ ગતા સા મયિ પ્રીતિર્યાભૂત્પ્રથમસઙ્ગમે

નિમગ્ના કિં જલે સુભ્રૂર્ભક્ષિતા મત્સ્યકચ્છપૈઃ ।
ગૃહીતા વરુણેનાશુ મમ દૌર્ભાગ્યયોગતઃ

ધન્યા સુચારુસર્વાઙ્‌ગિ યા ત્વં પુત્રૈઃ સમાગતા ।
અકૃત્રિમસ્તુ પુત્રેષુ સ્નેહસ્તેઽમૃતભાષિણિ

ન યુક્તમધુના યન્માં વિહાય ત્રિદિવં ગતા ।
વિલપન્તં પતિં દીનં પુત્રસ્નેહેન યન્ત્રિતા

ઉભયં મે ગતં કાન્તે પુત્રાસ્ત્વં પ્રાણવલ્લભા ।
તથાપિ મરણં નાસ્તિ દુઃખિતસ્ય ભૃશં પ્રિયે

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ રામો નાસ્તિ મહીતલે ।
રામાવિરહજં દુઃખં જાનાતિ રઘુનન્દનઃ

વિધિના નિષ્ઠુરેણાત્ર વિપરીતં કૃતં ભુવિ ।
દમ્પત્યોર્મરણં ભિન્નં સર્વથા સમચિત્તયોઃ

ઉપકારસ્તુ નારીણાં મુનિભિર્વિહિતઃ કિલ ।
યદુક્તં ધર્મશાસ્ત્રેષુ જ્વલનં પતિના સહ

એવં વિલપમાનં તં રાજાનં ભગવાન્હરિઃ ।
નિવારયામાસ તદા વચનૈર્યુક્તિયોજિતૈઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
કિં વિષીદસિ રાજેન્દ્ર ક્વ ગતા તે પ્રિયાઙ્ગના ।
ન શ્રુતં કિં ત્વયા શાસ્ત્રં ન કૃતોઽસૌ બુધાશ્રયઃ

કા સા કસ્ત્વં ક્વ સંયોગો વિયોગઃ કીદૃશસ્તવ ।
પ્રવાહરૂપે સંસારે નૃણાં નૌતરતામિવ

ગૃહે ગચ્છ નૃપશ્રેષ્ઠ વૃથા તે રુદિતેન કિમ્ ।
સંયોગશ્ચ વિયોગશ્ચ દૈવાધીનઃ સદા નૃણામ્

અનયા સહ તે રાજન્ સંયોગસ્ત્વિહ સંવૃતઃ ।
ભુક્તા ત્વયા વિશાલાક્ષી સુન્દરી તનુમધ્યમા

ન દૃષ્ટૌ પિતરાવસ્યાસ્ત્વયા પ્રાપ્તા સરોવરે ।
કાકતાલીપ્રસઙ્ગેન યદ્‌ભૂતં તત્તથા ગતમ્

મા શોકં કુરુ રાજેન્દ્ર કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ।
કાલયોગં સમાસાદ્ય ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાન્ ગૃહે યથા

યથાગતા ગતા સા તુ તથૈવ વરવર્ણિની ।
યથા પૂર્વં તથા તત્ર ગચ્છ કાર્યં કુરુ પ્રભો

રુદિતેન તવાદ્યૈવ નાગમિષ્યતિ કામિની ।
વૃથા શોચસિ પૃધ્વીશ યોગયુક્તો ભવાધુના

ભોગઃ કાલવશાદેતિ તથૈવ પ્રતિયાતિ ચ ।
નાત્ર શોકસ્તુ કર્તવ્યો નિષ્ફલે ભવવર્ત્મનિ

નૈકત્ર સુખસંયોગો દુઃખયોગસ્તુ નૈકતઃ ।
ઘટિકાયન્ત્રવત્કામં ભ્રમણં સુખદુઃખયોઃ

મનઃ કૃત્વા સ્થિરં ભૂપ કુરુ રાજ્યં યથાસુખમ્ ।
અથવા ન્યસ્ય દાયાદે વનં સેવય સામ્પ્રતમ્

દુર્લભો માનુષો દેહઃ પ્રાણિનાં ક્ષણભઙ્ગુરઃ ।
તસ્મિન્પ્રાપ્તે તુ કર્તવ્યં સર્વથૈવાત્મસાધનમ્

જિહ્વોપસ્થરસો રાજન્ પશુયોનિષુ વર્તતે ।
જ્ઞાનં માનુષદેહે વૈ નાન્યાસુ ચ કુયોનિષુ

તસ્માદ્‌ગચ્છ ગૃહં ત્યક્ત્વા શોકં કાન્તાસમુદ્‌ભવમ્ ।
માયેયં ભગવત્યાસ્તુ યયા સમ્મોહિતં જગત્

નારદ ઉવાચ
ઇત્યુક્તો હરિણા રાજા પ્રણમ્ય કમલાપતિમ્ ।
કૃત્વા સ્નાનવિધિં સમ્યગ્જગામ નિજમન્દિરમ્

દત્ત્વા રાજ્યં સ્વપૌત્રાય પ્રાપ્ય નિર્વેદમદ્‌ભુતમ્ ।
વનં જગામ ભૂપાલસ્તત્ત્વજ્ઞાનમવાપ ચ

ગતે રાજન્યહં વીક્ષ્ય ભગવન્તમધોક્ષજમ્ ।
તમબ્રવં જગન્નાથં હસન્તં માં પુનઃ પુનઃ

વઞ્ચિતોઽહં ત્વયા દેવ જ્ઞાતં માયાબલં મહત્ ।
સ્મરામિ ચરિતં સર્વં સ્ત્રીદેહે યત્કૃતં મયા

બ્રૂહિ મે દેવદેવેશ પ્રવિષ્ટોઽહં સરોવરે ।
વિગતં પૂર્વવિજ્ઞાનં સ્નાનાદેવ કથં હરે

યોષિદ્દેહં સમાસાદ્ય મોહિતોઽહં જગદ્‌ગુરો ।
પતિં પ્રાપ્ય નૃપશ્રેષ્ઠં પુલોમી વાસવં યથા

મનસ્તદેવ તચ્ચિત્તં દેહઃ સ ચ પુરાતનઃ ।
લિઙ્ગં તદેવ દેવેશ સ્મૃતેર્નાશઃ કથં હરે

વિસ્મયોઽયં મહાન્મેઽત્ર જ્ઞાનનાશં પ્રતિ પ્રભો ।
કથયાદ્ય રમાકાન્ત કારણં પરમં ચ યત્

નારીદેહં મયા પ્રાપ્ય ભુક્તા ભોગા હ્યનેકશઃ ।
સુરાપાનં કૃતં નિત્યં વિધિહીનં ચ ભોજનમ્

મયા તદેવ ન જ્ઞાતં નારદોઽહમિતિ સ્ફુટમ્ ।
જાનામ્યદ્ય યથા સર્વં વિવિક્તં ન તથા તદા

વિષ્ણુરુવાચ
પશ્ય નારદ માયાવી વિલાસોઽયં મહામતે ।
દેહેષુ સર્વજન્તૂનાં દશાભેદા હ્યનેકશઃ

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિશ્ચ તુરીયા દેહિનાં દશા ।
તથા દેહાન્તરે પ્રાપ્તે સન્દેહઃ કીદૃશઃ પુનઃ

સુપ્તો નરો ન જાનાતિ ન શૃણોતિ વદત્યપિ ।
પુનઃ પ્રબુદ્ધો જાનાતિ સર્વં જ્ઞાતમશેષતઃ

નિદ્રયા ચાલ્યતે ચિત્તં ભવન્તિ સ્વપ્નસમ્ભવાઃ ।
નાનાવિધા મનોભેદા મનોભાવા હ્યનેકશઃ

ગજો માં હન્તુમાયાતિ ન શક્તોઽસ્મિ પલાયને ।
કિં કરોમિ ન મે સ્થાનં યત્ર ગચ્છામિ સત્વરઃ

મૃતં પિતામહં સ્વપ્ને પશ્યતિ સ્વગૃહાગતમ્ ।
સંયોગસ્તેન વાર્તા ચ ભોજનં સહ મન્યતે

પ્રબુદ્ધઃ ખલુ જાનાતિ સ્વપ્ને દૃષ્ટં સુખાસુખમ્ ।
સ્મૃત્વા સર્વં જનેભ્યસ્તુ વિસ્તરાત્પ્રવદત્યપિ

સ્વપ્નેકોઽપિ ન જાનાતિ ભ્રમોઽયમિતિ નિશ્ચયઃ ।
તથા તથૈવ વિભવો માયાયા દુર્ગમઃ કિલ

નાહં નારદ જાનામિ પારં પરમદુર્ઘટમ્ ।
ગુણાનાં કિલ માયાયા નૈવ શમ્ભુર્ન પદ્મજઃ

કોઽન્યો જ્ઞાતું સમર્થોઽભૂન્માનતો મન્દધીઃ પુનઃ ।
માયાગુણપરિજ્ઞાનં ન કસ્યાપિ ભવેદિહ

ગુણત્રયકૃતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
વિના ગુણૈર્ન સંસારો વર્તતે કિઞ્ચિદપ્યદઃ

અહં સત્ત્વપ્રધાનોઽસ્મિ રજસ્તમસમન્વિતઃ ।
ન કદાચિત્‍ત્રિભિર્હીનો ભવામિ ભુવનેશ્વરઃ

તથા બ્રહ્મા પિતા તેઽત્ર રજોમુખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તમઃસત્ત્વસમાયુક્તો ન તાભ્યામુજ્ઝિતઃ કિલ

શિવસ્તથા તમોમુખ્યો રજઃસત્ત્વસમાવૃતઃ ।
ગુણત્રયવિહીનસ્તુ નૈવ કોઽપિ મયા શ્રુતઃ

તસ્માન્મોહો ન કર્તવ્યઃ સંસારેઽસ્મિન્મુનીશ્વર ।
માયાવિનિર્મિતેઽસારેઽપારે પરમદુર્ઘટે

દૃષ્ટા માયા ત્વયાદ્યૈવ ભુક્તા ભોગા હ્યનેકશઃ ।
કિં પૃચ્છસિ મહાભાગ તસ્યાશ્ચરિતમદ્‌ભુતમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ષષ્ઠસ્કન્ધે માયાપ્રાબલ્યવર્ણનં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ