દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.26

દમયન્તીવિવાહપ્રસ્તાવવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ મે વચનં શ્રુત્વા નારદઃ પરમાર્થવિત્ ।
મામાહ ચ સ્મિતં કૃત્વા પૃચ્છન્તં મોહકારણમ્

નારદ ઉવાચ
પારાશર્ય પુરાણજ્ઞ કિં પૃચ્છસિ સુનિશ્ચયમ્ ।
સંસારેઽસ્મિન્વિના મોહં કોઽપિ નાસ્તિ શરીરવાન્

બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથા રુદ્રઃ સનકઃ કપિલસ્તથા ।
માયયા વેષ્ટિતાઃ સર્વે ભ્રમન્તિ ભવવર્ત્મનિ

જ્ઞાનિનં માં જનો વેત્તિ ભ્રાન્તોઽહં સર્વલોકવત્ ।
શૃણુ મે પૂર્વવૃત્તાન્તં પ્રબ્રવીમિ સુનિશ્ચિતમ્

દુઃખં મયા યથા પૂર્વમનુભૂતં મહત્તરમ્ ।
સ્વકૃતેન ચ મોહેન ભાર્યાર્થે વાસવીસુત

એકદા પર્વતશ્ચાહં દેવલોકાન્મહીતલમ્ ।
પ્રાપ્તો વિલોકનાર્થાય ભારતં ખણ્ડમુત્તમમ્

ભ્રમન્તૌ સહિતાવુર્વ્યાં પશ્યન્તૌ તીર્થમણ્ડલમ્ ।
પાવનાનિ ચ સ્થાનાનિ મુનીનામાશ્રમાઞ્છુભાન્

શપથં દેવલોકાત્તુ કૃત્વા પૂર્વં પરસ્પરમ્ ।
ચલિતૌ સમયં ચેમં સમ્મન્ત્ર્ય નિશ્ચયેન વૈ

ચિત્તવૃત્તિસ્તુ વક્તવ્યા યાદૃશી યસ્ય જાયતે ।
શુભા વાપ્યશુભા વાપિ ન ગોપ્તવ્યા કદાચન

ભોજનેચ્છા ધનેચ્છાપિ રતીચ્છા વા ભવેદપિ ।
યાદૃશી યસ્ય ચિત્તે તુ કથનીયા પરસ્પરમ્

ઇત્યાવાં સમયં કૃત્વા સ્વર્ગાદ્‌ભૂલોકમાગતૌ ।
એકચિત્તૌ મુનીભૂતૌ વિચરન્તૌ યથેચ્છયા

એવં ભ્રમન્તૌ લોકેઽસ્મિન્ગ્રીષ્માન્તે સમુપાગતે ।
સઞ્જયસ્ય પુરં રમ્યં સમ્પ્રાપ્તૌ નૃપતે પુનઃ

તેન સમ્પૂજિતૌ ભક્ત્યા રાજ્ઞા સમ્માનિતૌ ભૃશમ્ ।
સ્થિતૌ તત્ર ગૃહે તસ્ય ચાતુર્માસ્યં મહાત્મનઃ

વાર્ષિકાશ્ચતુરો માસા દુર્ગમાઃ પથિ સર્વદા ।
તસ્માદેકત્ર વિબુધૈઃ સ્થાતવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ

અષ્ટૌ માસાંસ્તુ પ્રવસેત્સદા કાર્યવશાદ્‌દ્વિજઃ ।
વર્ષાકાલે ન ગન્તવ્યં પ્રવાસે સુખમિચ્છતા

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા સઞ્જયસ્ય ગૃહે તદા ।
સંસ્થિતૌ માનિતૌ રાજ્ઞા કૃતાતિથ્યૌ મહાત્મના

દમયન્તીતિ વિખ્યાતા તસ્ય પુત્રી મહીપતેઃ ।
આજ્ઞપ્તા પરિચર્યાર્થં સુદતી સુન્દરી ભૃશમ્

વિવેકજ્ઞા વિશાલાક્ષી રાજપુત્રી કૃતોદ્યમા ।
સેવનં સર્વકાલે ચ વ્યદધાદુભયોરપિ

સ્નાનાર્થમુદકં કાલે ભોજનં મૃષ્ટમાયતમ્ ।
મુખવાસં તથા ચાન્યં યદિષ્ટં તદ્દદાતિ સા

મનોઽભિલષિતાન્કામાનુભયોરપિ કન્યકા ।
વ્યજનાસનશય્યાદીન્વાઞ્છિતાનપ્યકલ્પયત્

એવં સંસેવ્યમાનૌ તુ સ્થિતૌ રાજ્ઞો ગૃહે કિલ ।
વેદાધ્યયનસંશીલાવાવાં વેદવ્રતે રતૌ

અહં વીણાં કરે કૃત્વા સાધયિત્વા સ્વરોત્તમમ્ ।
ગાયત્રં સામ સુસ્વાદમગાં કર્ણરસાયનમ્

રાજપુત્રી તુ તચ્છ્રુત્વા સામગાનં મનોહરમ્ ।
બભૂવ મયિ રાગાઢ્યા પ્રીતિયુક્તા વિશારદા

દિને દિનેઽનુરાગોઽસ્યા મયિ વૃદ્ધિં ગતઃ પરઃ ।
મમાપિ પ્રીતિયુક્તાયાં મનો જાતં સ્પૃહાપરમ્

મમ તસ્ય ચ સા કન્યા ભોજનાદિષુ કર્હિચિત્ ।
અકરોદન્તરં કિઞ્ચિત્સેવાભેદં રસાન્વિતા

સ્નાનાયોષ્ણજલં મહ્યં પર્વતાય ચ શીતલમ્ ।
દધિ મહ્યં તથા તક્રં પર્વતાયાપ્યકલ્પયત્

શયનાસ્તરણં શુભ્રં મદર્થે પર્યકલ્પયત્ ।
પ્રીત્યા પરમયા યદ્વત્પર્વતાય ન તાદૃશમ્

વિલોકયતિ માં પ્રેમ્ણા સુન્દરી ન ચ પર્વતમ્ ।
તતોઽસ્યાસ્તાદૃશં દૃષ્ટ્વા પર્વતઃ પ્રેમકારણમ્

મનસા ચિન્તયામાસ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ ।
પપ્રચ્છ માં રહઃ સમ્યગ્બ્રૂહિ નારદ સર્વથા

રાજપુત્રી ત્વયિ પ્રેમ કરોતિ મુદિતા ભૃશમ્ ।
દદાતિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ સ્નેહયુક્તા સમન્તતઃ

ન તથા મયિ ભેદોઽત્ર સન્દેહં જનયત્યસૌ ।
મન્યતે ત્વાં પતિં કર્તું સર્વથા સઞ્જયાત્મજા

તવાપિ તાદૃશં ભાવં જાનામિ લક્ષણૈરહમ્ ।
નેત્રવક્ત્રવિકારૈશ્ચ જ્ઞાયતે પ્રીતિકારણમ્

સત્યં વદ ન તે મિથ્યા વક્તવ્યં વચનં મુને ।
સ્વર્ગતઃ સમયં કૃત્વા ચલિતૌ સંસ્મરાધુના

નારદ ઉવાચ
પૃષ્ટોઽહં પર્વતેનેદં કારણં તુ હઠાદ્યદા ।
તદાહં હ્રીસમાક્રાન્તઃ સઞ્જાતશ્ચાબ્રુવં પુનઃ

પર્વતૈષા વિશાલાક્ષી પતિં માં કર્તુમુદ્યતા ।
મમાપિ માનસો ભાવો વર્તતેઽસ્યાં વિશેષતઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં સત્યં પર્વતઃ કોપસંયુતઃ ।
મામુવાચ મુનિર્વાક્યં ધિગ્ધિગિતિ પુનઃ પુનઃ

પ્રથમં શપથાન્કૃત્વા વઞ્ચિતોઽહં ત્વયા યતઃ ।
ભવ વાનરવક્ત્રસ્ત્વં શાપાચ્ચ મમ મિત્રધુક્

ઇતિ શપ્તસ્તુ તેનાહં કુપિતેન મહાત્મના ।
સહસા હ્યભવં ક્રૂરઃ શાખામૃગમુખસ્તદા

મયાપિ ન કૃતા તસ્મિન્ક્ષમા તુ ભગિનીસુતે ।
સોઽપિ શપ્તોઽતિકોપાદ્વૈ મા સ્વર્ગે તે ગતિઃ કિલ

સ્વલ્પેઽપરાધે યસ્માન્માં શપ્તવાનસિ પર્વત ।
તસ્માત્તવાપિ મન્દાત્મન્ મૃત્યુલોકે સ્થિતિઃ કિલ

પર્વતસ્તુ ગતસ્તસ્માન્નગરાદ્વિમના ભૃશમ્ ।
અહં વાનરવક્ત્રસ્તુ સઞ્જાતસ્તત્ક્ષણાદપિ

દૃષ્ટ્વા માં વાનરં ક્રૂરં રાજપુત્રી વિલક્ષણા ।
વિમનાતીવ સઞ્જાતા વીણાશ્રવણલાલસા

વ્યાસ ઉવાચ
તતઃ કિમભવદ્‌બ્રહ્મન્ કથં શાપાન્નિવર્તિતઃ ।
માનુષાસ્યઃ પુનર્જાતો ભવાન્બ્રૂહિ યથાવિધિ

પર્વતઃ ક્વ ગતો ભૂયઃ સઙ્ગમો યુવયોરભૂત્ ।
કદા કુત્ર કથં સર્વં વિસ્તરેણ વદસ્વ હ

નારદ ઉવાચ
કિં બ્રવીમિ મહાભાગ માયાયાશ્ચરિતં મહત્ ।
દુઃખિતોઽહં ભૃશં તત્ર પર્વતે રુષિતે ગતે

પુનઃ સેવાપરાત્યર્થં રાજપુત્રી મમાભવત્ ।
ગતેઽથ પર્વતે કામં સ્થિતસ્તત્રૈવ સદ્મનિ

અહં દુઃખાન્વિતો દીનસ્તથા વાનરવન્મુખઃ ।
વિશેષેણ તુ ચિન્તાર્તઃ કિં મે સ્યાદિતિ ચિન્તયન્

સઞ્જયોઽથ સુતાં દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિત્પ્રકટયૌવનામ્ ।
વિવાહાર્થે રાજસુતામપૃચ્છત્સચિવં તદા

વિવાહકાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ સુતાયા મમ સામ્પ્રતમ્ ।
યોગ્યં વરં મમ બ્રૂહિ રાજપુત્રં સુસમ્મતમ્

રૂપૌદાર્યગુણૈર્યુક્તં શૂરં સુકુલસમ્ભવમ્ ।
વિવાહં વિધિવત્પુત્ર્યાઃ કરોમિ કિલ સામ્પ્રતમ્

પ્રધાનસ્ત્વબ્રવીદ્‌રાજન્ રાજપુત્રા હ્યનેકશઃ ।
વર્તન્તે ભુવિ પુત્ર્યાસ્તે યોગ્યાઃ સર્વગુણાન્વિતાઃ

યસ્મિન્ રુચિસ્તે રાજેન્દ્ર તમાહૂય નૃપાત્મજમ્ ।
દેહિ કન્યાં ધનં ભૂરિ હસ્ત્યશ્વરથસંયુતમ્

નારદ ઉવાચ
પિતુશ્ચિકીર્ષિતં જ્ઞાત્વા દમયન્તી તદા નૃપમ્ ।
ધાત્ર્યા મુખેન વાક્યજ્ઞા તમુવાચ રહઃ સ્થિતમ્

ધાત્ર્યુવાચ
દમયન્તી મહારાજ પુત્રી તે મામથાબ્રવીત્ ।
પિતરં બ્રૂહિ ધાત્રેયિ વચનાન્મે સુખાન્વિતમ્

મયા વૃતોઽથ મેધાવી નારદો મહતીયુતઃ ।
નાદમોહિતયા કામં નાન્યઃ કોઽપિ પ્રિયો મમ

કુરુ મે વાઞ્છિતં તાત વિવાહં મુનિના સહ ।
નાન્યં વરિષ્યે ધર્મજ્ઞ નારદં તુ પતિં વિના

મગ્નાહં નાદસિન્ધૌ વૈ નક્રહીને રસાત્મકે ।
અક્ષારે સુખસમ્પૂર્ણે તિમિઙ્‌ગિલવિવર્જિતે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ષષ્ઠસ્કન્ધે દમયન્તીવિવાહપ્રસ્તાવવર્ણનં નામ ષડ્‌વિંશોઽધ્યાયઃ