દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.24

અમ્બિકાયાઃ નિયોગાત્પુત્રોત્પાદનાય ગર્ભધારણવર્ણનમ્
રાજોવાચ
ભગવંસ્ત્વન્મુખામ્ભોજાચ્ચ્યુતં દિવ્યકથારસમ્ ।
ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ પિબંસ્તુ સુધયા સમમ્

વિચિત્રમિદમાખ્યાનં કથિતં ભવતા મમ ।
હૈહયાનાં સમુત્પત્તિર્વિસ્તરાદ્વિસ્મયપ્રદા

પરં કૌતૂહલં મેઽત્ર યદ્વિષ્ણુઃ કમલાપતિઃ ।
દેવદેવો જગન્નાથઃ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારકઃ

સોઽપ્યશ્વભાવમાપન્નો ભગવાન્હરિરચ્યુતઃ ।
પરતન્ત્રઃ કથં જાતઃ સ્વતન્ત્રઃ પુરુષોત્તમઃ

એતન્મે સંશયં બ્રહ્મઞ્છેત્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્ ।
સર્વજ્ઞસ્ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ વૃત્તાન્તમદ્‌ભુતમ્

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ સન્દેહસ્યાસ્ય નિર્ણયમ્ ।
યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં નારદાન્મુનિસત્તમાત્

બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રો નારદો નામ તાપસઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વગઃ શાન્તઃ સર્વલોકપ્રિયઃ કવિઃ

સ ચૈકદા મુનિશ્રેષ્ઠો વિચરન્પૃથિવીમિમામ્ ।
વાદયન્મહતીં વીણાં સ્વરતાનસમન્વિતામ્

બૃહદ્‌રથન્તરાદીનાં સામ્નાં ભેદાનનેકશઃ ।
ગાયન્ગાયત્રમમૃતં સમ્પ્રાપ્તોઽથ મમાશ્રમમ્

શમ્યાપ્રાસં મહાતીર્થં સરસ્વત્યાઃ સુપાવનમ્ ।
નિવાસં મુનિમુખ્યાનાં શર્મદં જ્ઞાનદં તથા

તમાગતમહં પ્રેક્ષ્ય બ્રહ્મપુત્રં મહાદ્યુતિમ્ ।
અભ્યુત્થાનાદિકં સર્વં કૃતવાનર્ચનાદિકમ્

અર્ઘ્યપાદ્યવિધિં કૃત્વા તસ્યાસનસ્થિતસ્ય ચ ।
ઉપવિષ્ટઃ સમીપેઽહં મુનેરમિતતેજસઃ

દૃષ્ટ્વા વિશ્રમિણં શાન્તં નારદં જ્ઞાનપારદમ્ ।
તમપૃચ્છમહં રાજન્ યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાધુના

અસારેઽસ્મિંસ્તુ સંસારે પ્રાણિનાં કિં સુખં મુને ।
ન પશ્યામિ વિનિશ્ચિત્ય કદાચિત્કુત્રચિત્‌ક્વચિત્

દ્વીપે જાતો જનન્યાહં સંત્યક્તસ્તત્ક્ષણાદપિ ।
અનાશ્રયો વને વૃદ્ધિં પ્રાપ્તઃ કર્માનુસારતઃ

તપસ્તપ્તં મયા ચોગ્રં પર્વતે બહુવાર્ષિકમ્ ।
પુત્રકામેન દેવર્ષે શઙ્કરઃ સમુપાસિતઃ

તતો મયા શુકઃ પ્રાપ્તઃ પુત્રો જ્ઞાનવતાં વરઃ ।
પાઠિતસ્તુ મયા સમ્યગ્વેદાનાં સાર આદિતઃ

સ ત્યક્ત્વા માં ગતઃ ક્વાપિ રુદન્તં વિરહાતુરમ્ ।
લોકાલ્લોકાન્તરં સાધો વચનાત્તવ બોધિતઃ

તતોઽહં પુત્રસન્તપ્તસ્ત્યક્ત્વા મેરું મહાગિરિમ્ ।
માતરં મનસા કૃત્વા સમ્પ્રાપ્તઃ કુરુજાઙ્ગલમ્

પુત્રસ્નેહાદતિતરાં કૃશાઙ્ગઃ શોકસંયુતઃ ।
જાનન્મિથ્યેતિ સંસારં માયાપાશનિયન્ત્રિતઃ

તતો રાજ્ઞા વૃતાં જ્ઞાત્વા માતરં વાસવીં શુભામ્ ।
સ્થિતોઽત્રૈવાશ્રમં કૃત્વા સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે

શન્તનુઃ સ્વર્ગતિં પ્રાપ્તો વિધુરા જનની સ્થિતા ।
પુત્રદ્વયયુતા સાધ્વી ભીષ્મેણ પ્રતિપાલિતા

ચિત્રાઙ્ગદઃ કૃતો રાજા ગઙ્ગાપુત્રેણ ધીમતા ।
કાલેન સોઽપિ મે ભ્રાતા મૃતઃ કામસમદ્યુતિઃ

તતઃ સત્યવતી માતા નિમગ્ના શોકસાગરે ।
ચિત્રાઙ્ગદં મૃતં પુત્રં રુરોદ ભૃશમાતુરા

સમ્પ્રાપ્તોઽહં મહાભાગ જ્ઞાત્વા તાં દુઃખિતાં સતીમ્ ।
આશ્વાસિતા મયાત્યર્થં ભીષ્મેણ ચ મહાત્મના

વિચિત્રવીર્યસ્ત્વપરો વીર્યવાન્પૃથિવીપતિઃ ।
કૃતો ભીષ્મેણ ભ્રાતા વૈ સ્ત્રીરાજ્યવિમુખેન હ

કાશિરાજસુતે રમ્યે વિજિત્ય પૃથિવીપતીન્ ।
ભીષ્મેણાનીય સ્વબલાત્કન્યકે દ્વે સમર્પિતે

સત્યવત્યૈ શુભે કાલે વિવાહઃ પરિકલ્પિતઃ ।
ભ્રાતુર્વિચિત્રવીર્યસ્ય તદાહં સુખિતોઽભવમ્

પુનઃ સોઽપિ મૃતો ભ્રાતા યક્ષ્મણા પીડિતો ભૃશમ્ ।
અનપત્યો યુવા ધન્વી માતા મે દુઃખિતાભવત્

કાશિરાજસુતે દ્વે તુ મૃતં દૃષ્ટ્વા પતિં તદા ।
પતિવ્રતાધર્મપરે ભગિન્યૌ સમ્બભૂવતુઃ

તે ઊચતુઃ સતીં શ્વશ્રૂં રુદતીં ભૃશદુઃખિતામ્ ।
પતિના સહગામિન્યૌ ભવિષ્યાવો હુતાશને

પુત્રેણ સહ તે શ્વશ્રુ સ્વર્ગે ગત્વાથ નન્દને ।
સુખેન વિહરિષ્યાવઃ પતિના સહ સંયુતે

નિવારિતે તદા માત્રા વધ્વૌ તસ્માન્મહોદ્યમાત્ ।
સ્નેહભાવં સમાશ્રિત્ય ભીષ્મસ્ય વચનાત્તદા

ગાઙ્ગેયેન ચ માત્રા મે સમ્મન્ત્ર્ય ચ પરસ્પરમ્ ।
કૃત્વૌર્ધ્વદૈહિકં સર્વં સંસ્મૃતોઽહં ગજાહ્વયે

સ્મૃતમાત્રસ્તુ માત્રા વૈ જ્ઞાત્વા ભાવં મનોગતમ્ ।
તરસૈવાગતશ્ચાહં નગરં નાગસાહ્વયમ્

પ્રણમ્ય માતરં મૂર્ધ્ના સંસ્થિતોઽથ કૃતાઞ્જલિઃ ।
તામબ્રવં સુતપ્તાઙ્ગીં પુત્રશોકેન કર્શિતામ્

માતસ્ત્વયા કિમાહૂતો મનસાહં તપસ્વિનિ ।
આજ્ઞાપય મહત્કાર્યે દાસોઽસ્મિ કરવાણિ કિમ્

ત્વં મે તીર્થં પરં માતર્દેવશ્ચ પ્રથિતઃ પરઃ ।
આગતશ્ચિન્તિતશ્ચાત્ર બ્રૂહિ કૃત્યં તવ પ્રિયમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વાહં સ્થિતસ્તત્ર માતુરગ્રે યદા મુને ।
તદા સા મામુવાચેદં પશ્યન્તી ભીષ્મમન્તિકે

પુત્ર તેઽદ્ય મૃતો ભ્રાતા પીડિતો રાજયક્ષ્મણા ।
તેનાહં દુઃખિતા જાતા વંશચ્છેદભયાદિહ

તસ્માત્ત્વમદ્ય મેધાવિન્ મયાહૂતઃ સમાધિના ।
ગાઙ્ગેયસ્ય મતેનાત્ર પારાશર્યાર્થસિદ્ધયે

કુલં સ્થાપય નષ્ટં ત્વં શન્તનોર્નામકારણાત્ ।
રક્ષ માં દુઃખતઃ કૃષ્ણ વંશચ્છેદોદ્‌ભવાદ્‌દ્રુતમ્

કાશિરાજસુતે ભાર્યે ભ્રાતુસ્તવ યવીયસઃ ।
સાધોર્વિચિત્રવીર્યસ્ય રૂપયૌવનભૂષિતે

તાભ્યાં સઙ્ગમ્ય મેધાવિન્ પુત્રોત્પાદનકં કુરુ ।
રક્ષસ્વ ભારતં વંશં નાત્ર દોષોઽસ્તિ કર્હિચિત્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ માતુર્વચઃ શ્રુત્વા જાતશ્ચિન્તાતુરો હ્યહમ્ ।
લજ્જયાઽઽકુલચિત્તસ્તામબ્રવં વિનયાનતઃ

માતઃ પાપાધિકં કર્મ પરદારાભિમર્શનમ્ ।
જ્ઞાત્વા ધર્મપથં સમ્યક્કરોમિ કથમાદરાત્

તથા યવીયસો ભ્રાતુર્વધૂઃ કન્યા પ્રકીર્તિતા ।
વ્યભિચારં કથં કુર્યામધીત્ય નિગમાનહમ્

અન્યાયેન ન કર્તવ્યં સર્વથા કુલરક્ષણમ્ ।
ન તરન્તિ હિ સંસારાત્પિતરઃ પાપકારિણઃ

લોકાનામુપદેષ્ટા યઃ પુરાણાનાં પ્રવર્તકઃ ।
સ કથં કુત્સિતં કર્મ જ્ઞાત્વા કુર્યાન્મહાદ્‌ભુતમ્

પુનરુક્તો હ્યહં માત્રા રુદત્યા ભૃશમન્તિકે ।
પુત્રશોકાતિતપ્તા યા વંશરક્ષણકામ્યયા

પારાશર્ય ન તે દોષો વચનાન્મમ પુત્રક ।
ગુરૂણાં વચનં તથ્યં સદોષમપિ માનવૈઃ

કર્તવ્યમવિચાર્યૈવ શિષ્ટાચારપ્રમાણતઃ ।
વચનં કુરુ મે પુત્ર ન તે દોષોઽસ્તિ માનદ

પુત્રસ્ય જનનં કૃત્વા સુખિની કુરુ માતરમ્ ।
વિશેષેણ તુ સન્તપ્તાં મગ્નાં શોકાર્ણવે સુત

ઇતિ તાં બ્રુવતીં શ્રુત્વા તદા સુરનદીસુતઃ ।
મામુવાચ વિશેષજ્ઞઃ સૂક્ષ્મધર્મસ્ય નિર્ણયે

દ્વૈપાયન વિચારોઽત્ર ન કર્તવ્યસ્ત્વયાનઘ ।
માતુર્વચનમાદાય વિહરસ્વ યથાસુખમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા માતુશ્ચ પ્રાર્થનં તથા ।
નિઃશઙ્કોઽહં તદા જાતઃ કાર્યે તસ્મિઞ્જુગુપ્સિતે

અમ્બિકાયાં પ્રવૃત્તોઽહમૃતુમત્યાં મુદા નિશિ ।
મયિ વિમનસાયાં તુ તાપસે કુત્સિતે ભૃશમ્

શપ્તા મયા સા સુશ્રોણી પ્રસઙ્ગે પ્રથમે તદા ।
અન્ધસ્તે ભવિતા પુત્રો યતો નેત્રે નિમીલિતે

દ્વિતીયેઽહ્નિ મુનિશ્રેષ્ઠ પૃષ્ટો માત્રા રહઃ પુનઃ ।
ભવિષ્યતિ સુતઃ પુત્ર કાશિરાજસુતોદરે

મયોક્તા જનની તત્ર વ્રીડાનમ્રમુખેન હ ।
વિનેત્રો ભવિતા પુત્રો માતઃ શાપાન્મમૈવ હિ

તયા નિર્ભર્ત્સિતસ્તત્ર કઠોરવચસા મુને ।
કથં પુત્ર ત્વયા શપ્તા પુત્રસ્તેઽન્ધો ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠસ્કન્ધે
અમ્બિકાયાં નિયોગાત્પુત્રોત્પાદનાય ગર્ભધારણવર્ણનં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ