દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.2

ત્રિશિરવધાનન્તરં વૃત્રોત્પત્તિવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
અથ સ લોભમુપેત્ય સુરાધિપઃ
સમધિગમ્ય ગજાસનસંસ્થિતઃ ।
ત્રિશિરસં પ્રતિ દુષ્ટમતિસ્તદા
મુનિમપશ્યદમેયપરાક્રમમ્

તમભિવીક્ષ્ય દૃઢાસનસંસ્થિતં
જિતગિરં સુસમાધિવશં ગતમ્ ।
રવિવિભાવસુસન્નિભમોજસા
સુરપતિઃ પરમાપદમભ્યગાત્

કથમસૌ વિનિહન્તુમહો મયા
મુનિરપાપમતિઃ કિલ સમ્મતઃ ।
રિપુરયં સુસમિદ્ધતપોબલઃ
કથમુપેક્ષ્ય ઇહાસનકામુકઃ

ઇતિ વિચિન્ત્ય પવિં પરમાયુધં
પ્રતિ મુમોચ મુનિં તપસિ સ્થિતમ્ ।
શશિદિવાકરસન્નિભમાશુગં
ત્રિશિરસં સુરસઙ્ઘપતિઃ સ્વયમ્

તદભિઘાતહતઃ સ ધરાતલે
કિલ પપાત મમાર ચ તાપસઃ ।
શિખરિણઃ શિખરં કુલિશાર્દિતં
નિપતિતં ભુવિ ચાદ્‌ભુતદર્શનમ્

તં નિહત્ય મુદમાપ સુરેશ-
શ્ચુક્રુશુશ્ચ મુનયસ્તુ સંસ્થિતાઃ ।
હા હતેતિ ભૃશમાર્તનિઃસ્વનાઃ
કિં કૃતં શતમખેન પાપિના

વિનાપરાધં તપસાં નિધિર્હતઃ
શચીપતિઃ પાપમતિર્દુરાત્મા ।
ફલં કિલાયં તરસા કૃતસ્ય
પ્રાપ્નોતુ પાપી હનનોદ્‌ભવસ્ય

તં નિહત્ય તરસા સુરરાજો
નિર્જગામ નિજમન્દિરમાશુ ।
સ હતોઽપિ વિરરાજ મહાત્મા
જીવમાન ઇવ તેજસાં નિધિઃ

તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ જીવન્તમિવ વૃત્રહા ।
ચિન્તામાપાતિખિન્નાઙ્ગઃ કિં વા જીવેદયં પુનઃ

વિમૃશ્ય મનસાતીવ તક્ષાણં પુરતઃ સ્થિતમ્ ।
મઘવા વીક્ષ્ય તં પ્રાહ સ્વકાર્યસદૃશં વચઃ

તક્ષંશ્છિન્ધિ શિરાંસ્યસ્ય કુરુષ્વ વચનં મમ ।
મા જીવતુ મહાતેજા ભાતિ જીવન્નિવ સ્વયમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય તક્ષોવાચ વિગર્હયન્ ।
તક્ષોવાચ
મહાસ્કન્ધો ભૃશં ભાતિ પરશુર્ન તરિષ્યતિ

તતો નાહં કરિષ્યામિ કાર્યમેતદ્વિગર્હિતમ્ ।
ત્વયા વૈ નિન્દિતં કર્મ કૃતં સદ્‌ભિર્વિગર્હિતમ્

અહં બિભેમિ પાપાદ્વૈ મૃતસ્યૈવ ચ મારણે ।
મૃતોઽયં મુનિરસ્ત્યેવ શિરસઃ કૃન્તનેન કિમ્

ભયં કિં તેઽત્ર સઞ્જાતં પાકશાસન કથ્યતામ્ ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
સજીવ ઇવ દેહોઽયમાભાતિ વિશદાકૃતિઃ

તસ્માદ્‌બિભેમિ મા જીવેન્મુનિઃ શત્રુરયં મમ ।
તક્ષોવાચ
નાત્ર કિં ત્રપસે વિદ્વન્ ક્રૂરેણાનેન કર્મણા

ઋષિપુત્રમિમં હત્વા બ્રહ્મહત્યાભયં ન કિમ્ ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
પ્રાયશ્ચિત્તં કરિષ્યામિ પશ્ચાત્પાપક્ષયાય વૈ

શત્રુસ્તુ સર્વથા વધ્યશ્છલેનાપિ મહામતે ।
તક્ષોવાચ
ત્વં લોભાભિહતઃ પાપં કરોષિ મઘવન્નિહ

તં વિનાહં કથં પાપં કરોમિ વદ મે વિભો ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
મખેષુ ખલુ ભાગં તે કરિષ્યામિ સદૈવ હિ

શિરઃ પશોસ્તુ તે ભાગં યજ્ઞે દાસ્યન્તિ માનવાઃ ।
શુલ્કેનાનેન છિન્ધિ ત્વં શિરાંસ્યસ્ય કુરુ પ્રિયમ્

વ્યાસ ઉવાચ
એતચ્છ્રુત્વા મહેન્દ્રસ્ય વચસ્તક્ષા મુદાન્વિતઃ ।
કુઠારેણ શિરાંસ્યસ્ય ચકર્ત સુદૃઢેન હિ

છિન્નાનિ ત્રીણિ શીર્ષાણિ પતિતાનિ યદા ભુવિ ।
તેભ્યસ્તુ પક્ષિણઃ ક્ષિપ્રં વિનિષ્પેતુઃ સહસ્રશઃ

કલવિઙ્કાસ્તિત્તિરયસ્તથૈવ ચ કપિઞ્જલાઃ ।
પૃથક્પૃથગ્વિનિષ્પેતુર્મુખતસ્તરસા તદા

યેન વેદાનધીતે સ્મ સોમં ચ પિબતે તથા ।
તસ્માદ્વક્ત્રાત્કિલોત્પેતુઃ સદ્ય એવ કપિઞ્જલાઃ

યેન સર્વા દિશઃ કામં પિબન્નિવ નિરીક્ષતે ।
તસ્માત્તુ તિત્તિરાસ્તત્ર નિઃસૃતાસ્તિગ્મતેજસઃ

યત્સુરાપં તુ તદ્વક્ત્રં તસ્માત્તુ ચટકાઃ કિલ ।
વિનિષ્પેતુસ્ત્રિશિરસ એવં તે વિહગા નૃપ

એવંવિનિઃસૃતાન્દૃષ્ટ્વા તેભ્યઃ શક્રસ્તદાણ્ડજાન્ ।
મુમોદ મનસા રાજન્ જગામ ત્રિદિવં પુનઃ

ગતે શક્રે તુ તક્ષાપિ સ્વગૃહં તરસા યયૌ ।
યજ્ઞભાગં પરં લબ્ધ્વા મુદમાપ મહીપતે

ઇન્દ્રોઽથ સ્વગૃહં ગત્વા હત્વા શત્રું મહાબલમ્ ।
મેને કૃતાર્થમાત્માનં બ્રહ્મહત્યામચિન્તયન્

તં શ્રુત્વા નિહતં ત્વષ્ટા પુત્રં પરમધાર્મિકમ્ ।
ચુકોપાતીવ મનસા વચનં ચેદમબ્રવીત્

અનાગસં મુનિં યસ્માત્પુત્રં નિહતવાન્મમ ।
તસ્માદુત્પાદયિષ્યામિ તદ્વધાર્થં સુતં પુનઃ

સુરાઃ પશ્યન્તુ મે વીર્યં તપસશ્ચ બલં તથા ।
જાનાતુ સર્વં પાપાત્મા સ્વકૃતસ્ય ફલં મહત્

ઇત્યુક્ત્વાગ્નિં જુહાવાથ મન્ત્રૈરાથર્વણોદિતૈઃ ।
પુત્રસ્યોત્પાદનાર્થાય ત્વષ્ટા ક્રોધસમાકુલઃ

કૃતે હોમેઽષ્ટરાત્રં તુ સન્દીપ્તાચ્ચ વિભાવસોઃ ।
પ્રાદુર્બભૂવ તરસા પુરુષઃ પાવકોપમઃ

તં દૃષ્ટ્વાગ્રે સુતં ત્વષ્ટા તેજોબલસમન્વિતમ્ ।
વેગાત્પ્રકટિતં વહ્નેર્દીપ્યમાનમિવાનલમ્

ઉવાચ વચનં ત્વષ્ટા સુતં વીક્ષ્ય પુરઃસ્થિતમ્ ।
ઇન્દ્રશત્રો વિવર્ધસ્વ પ્રતાપાત્તપસો મમ

ઇત્યુક્તે વચને ત્વષ્ટ્રા ક્રોધપ્રજ્વલિતેન ચ ।
સોઽવર્ધત દિવં સ્તબ્ધ્વા વૈશ્વાનરસમદ્યુતિઃ

જાતઃ સ પર્વતાકારઃ કાલમૃત્યુસમઃ સ્વરાટ્ ।
કિં કરોમીતિ તં પ્રાહ પિતરં પરમાતુરમ્

કુરુ મે નામકં નાથ કાર્યં કથય સુવ્રત ।
ચિન્તાતુરોઽસિ કસ્માત્ત્વં બ્રૂહિ મે શોકકારણમ્

નાશયામ્યદ્ય તે શોકમિતિ મે વ્રતમાહિતમ્ ।
તેન જાતેન કિં ભૂયઃ પિતા ભવતિ દુઃખિતઃ

પિબામિ સાગરં સદ્યશ્ચૂર્ણયામિ ધરાધરાન્ ।
ઉદ્યન્તં વારયામ્યદ્ય તરણિં તિગ્મતેજસમ્

હન્મીન્દ્રં સસુરં સદ્યો યમં વા દેવતાન્તરમ્ ।
ક્ષિપામિ સાગરે સર્વાન્સમુત્પાટ્ય ચ મેદિનીમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય ત્વષ્ટા પુત્રસ્ય પેશલમ્ ।
પ્રત્યુવાચાતિમુદિતસ્તં સુતં પર્વતોપમમ્

વૃજિનાત્ત્રાતુમધુના યસ્માચ્છક્તોઽસિ પુત્રક ।
તસ્માદ્‌વૃત્ર ઇતિ ખ્યાતં તવ નામ ભવિષ્યતિ

ભ્રાતા તવ મહાભાગ ત્રિશિરા નામ તાપસઃ ।
ત્રીણિ તસ્ય ચ શીર્ષાણિ હ્યભવન્વીર્યવન્તિ ચ

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યાવિશારદઃ ।
સંસ્થિતસ્તપસિ પ્રાયસ્ત્રિલોકીવિસ્મયપ્રદે

શક્રેણ તુ હતઃ સોઽદ્ય વજ્રઘાતેન સામ્પ્રતમ્ ।
વિનાપરાધં સહસા છિન્નાનિ મસ્તકાનિ ચ

તસ્માત્ત્વં પુરુષવ્યાઘ્ર જહિ શક્રં કૃતાગસમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાયુતં પાપં નિસ્ત્રપં દુર્મતિં શઠમ્

ઇત્યુક્ત્વા ચ તદા ત્વષ્ટા પુત્રશોકસમાકુલઃ ।
આયુધાનિ ચ દિવ્યાનિ ચકાર વિવિધાનિ ચ

દદાવસ્મૈ સહસ્રાક્ષવધાય પ્રબલાનિ ચ ।
ખડ્ગશૂલગદાશક્તિતોમરપ્રમુખાનિ વૈ

શાર્ઙ્ગ ધનુસ્તથા બાણં પરિઘં પટ્ટિશં તથા ।
ચક્રં દિવ્યં સહસ્રારં સુદર્શનસમપ્રભમ્

તૂણીરૌ ચાક્ષયૌ દિવ્યૌ કવચં ચાતિસુન્દરમ્ ।
રથં મેઘપ્રતીકાશં દૃઢં ભારસહં જવમ્

યુદ્ધોપકરણં સર્વં કૃત્વા પુત્રાય પાર્થિવ ।
દત્ત્વાસૌ પ્રેરયામાસ ત્વષ્ટા ક્રોધસમન્વિતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદલસાહક્ત્યાં સંહિતાયાં
ષષ્ઠસ્કન્ધે ત્રિશિરવધાનન્તરં વૃત્રોત્પત્તિવર્ણનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ