દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.1

ત્રિશિરસસ્તપોભઙ્ગાય દેવરાજેન્દ્રદ્વારા નાનોપાયચિન્તનવર્ણનમ્
ઋષય ઊચુઃ
સૂત સૂત મહાભાગ મિષ્ટં તે વચનામૃતમ્ ।
ન તૃપ્તાઃ સ્મો વયં પીત્વા દ્વૈપાયનકૃતં શુભમ્

પુનસ્ત્વાં પ્રષ્ટુમિચ્છામઃ કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ ।
વેદેઽપિ કથિતાં રમ્યાં પ્રસિદ્ધાં પાપનાશિનીમ્

વૃત્રાસુર ઇતિ ખ્યાતો વીર્યવાંસ્ત્વષ્ટુરાત્મજઃ ।
સ કથં નિહતઃ સંખ્યે વાસવેન મહાત્મના

ત્વષ્ટા વૈ સુરપક્ષીયસ્તત્પુત્રો બલવત્તરઃ ।
શક્રેણ ઘાતિતઃ કસ્માદ્‌બ્રહ્મયોનિર્મહાબલઃ

દેવાઃ સત્ત્વગુણોત્પના માનુષા રાજસાઃ સ્મૃતાઃ ।
તિર્યઞ્ચસ્તામસાઃ પ્રોક્તાઃ પુરાણાગમવાદિભિઃ

વિરોધોઽત્ર મહાન્ ભાતિ નૂનં શતમખેન હ ।
છલેન બલવાન્ વૃત્રઃ શક્રેણ વિનિપાતિતઃ

વિષ્ણુઃ પ્રેરયિતા તત્ર સ તુ સત્ત્વધરઃ પરઃ ।
પ્રવિષ્ટઃ પવિમધ્યે સ છદ્મના ભગવાન્ પ્રભુઃ

સન્ધિં વિધાય સ હ્યેવં મન્ત્રિતોઽસૌ મહાબલઃ ।
હરિભ્યાં સત્યમુત્સૃજ્ય જલફેનેન શાતિતઃ

કૃતમિન્દ્રેણ હરિણા કિમેતત્સૂત સાહસમ્ ।
મહાન્તોઽપિ ચ મોહેન વઞ્ચિતાઃ પાપબુદ્ધયઃ

અન્યાયવર્તિનોઽત્યર્થં ભવન્તિ સુરસત્તમાઃ ।
સદાચારેણ યુક્તેન દેવાઃ શિષ્ટત્વમાગતાઃ

એવં વિશિષ્ટધર્મેણ શિષ્ટત્વં કીદૃશં પુનઃ ।
હત્વા વૃત્રં તુ વિશ્વસ્તં શક્રેણ છદ્મના પુનઃ

પ્રાપ્તં પાપફલં નો વા બ્રહ્મહત્યાસમુદ્‌ભવમ્ ।
કિં ચ ત્વયા પુરા પ્રોક્તં વૃત્રાસુરવધઃ કૃતઃ

શ્રીદેવ્યા ઇતિ તચ્ચાપિ ચિત્તં મોહયતીહ નઃ ।
સૂત ઉવાચ
શૃણ્વન્તુ મુનયો વૃત્તં વૃત્રાસુરવધાશ્રયમ્

યથેન્દ્રેણ ચ સમ્પ્રાપ્તં દુઃખં હત્યાસમુદ્‌ભવમ્ ।
એવમેવ પુરા પૃષ્ટો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ

પારીક્ષિતેન રાજ્ઞાપિ સ યદાહ ચ તદ્‌બ્રુવે ।
જનમેજય ઉવાચ
કથં વૃત્રાસુરઃ પૂર્વં હતો મઘવતા મુને

સહાયં વિષ્ણુમાસાદ્ય છદ્મના સાત્ત્વિકેન હ ।
કથં ચ દેવ્યા નિહતો દૈત્યોઽસૌ કેન હેતુના

કથમેકવધો દ્વાભ્યાં કૃતઃ સ્યાન્મુનિપુઙ્ગવ ।
તદેતચ્છ્રોતુમિચ્છામિ પરં કૌતૂહલં હિ મે

મહતાં ચરિતં શૃણ્વન્ કો વિરજ્યેત માનવઃ ।
કથયામ્બાવૈભવં ત્વં વૃત્રાસુરવધાશ્રિતમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ધન્યોઽસિ રાજંસ્તવ બુદ્ધિરીદૃશી
જાતા પુરાણશ્રવણેઽતિસાદરા ।
પીત્વામૃતં દેવવરાસ્તુ સર્વથા
પાને વિતૃષ્ણાઃ પ્રભવન્તિ વૈ પુનઃ

દિને દિને તેઽધિકભક્તિભાવઃ
કથાસુ રાજન્ મહનીયકીર્તેઃ ।
શ્રોતા યદૈકપ્રવણઃ શૃણોતિ
વક્તા તદા પ્રીતમના બ્રવીતિ

યુદ્ધં પુરા વાસવવૃત્રયોર્યદ્‌
વેદે પ્રસિદ્ધં ચ તથા પુરાણે ।
દુઃખં સુરેન્દ્રેણ તથૈવ લબ્ધં
હત્વા રિપું ત્વાષ્ટ્રમપાપમેવ

ચિત્રં કિમત્ર નૃપતે હરિવજ્રભૃદ્‌ભ્યાં
યચ્છદ્મના વિનિહતસ્ત્રિશિરોઽથ વૃત્રઃ ।
માયાબલેન મુનયોઽપિ વિમોહિતાસ્તે
ચક્રુશ્ચ નિન્દ્યમનિશં કિલ પાપભીતાઃ

વિષ્ણુઃ સદૈવ કપટેન જઘાન દૈત્યાન્
સત્ત્વાત્મમૂર્તિરપિ મોહમવાપ્ય કામમ્ ।
કોઽન્યોઽસ્તિ તાં ભગવતીં મનસાપિ જેતું
શક્તઃ સમસ્તજનમોહકરીં ભવાનીમ્

મત્સ્યાદિયોનિષુ સહસ્રયુગેષુ સદ્યઃ
સાક્ષાદ્‌ભવત્યપિ યયા વિનિયોજિતોઽત્ર ।
નારાયણો નરસખો ભગવાનનન્તઃ
કાર્યં કરોતિ વિહિતાવિહિતં કદાચિત્

દેહં ધનં ગૃહમિદં સ્વજના મદીયં
પુત્રાઃ કલત્રમિતિ મોહમુપેત્ય સર્વઃ ।
પુણ્યં કરોત્યથ ચ પાપચયં કરોતિ
માયાગુણૈરતિબલૈર્વિકલીકૃતો યત્

ન જાતુ મોહં ક્ષપિતું નરઃ ક્ષમઃ
કશ્ચિદ્‌ભવેદ્‌ભૂપ પરાવરાર્થવિત્ ।
વિમોહિતસ્તૈસ્ત્રિભિરેવ મૂલતો
વશીકૃતાત્મા જગતીતલે ભૃશમ્

અથ તૌ માયયા વિષ્ણુવાસવૌ મોહિતૌ ભૃશમ્ ।
જઘ્નતુશ્છદ્મના વૃત્રં સ્વાર્થસાધનતત્પરૌ

તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તમવનીપતે ।
કારણં પૂર્વવૈરસ્ય વૃત્રવાસવયોર્મિથઃ

ત્વષ્ટા પ્રજાપતિર્હ્યાસીદ્દેવશ્રેષ્ઠો મહાતપાઃ ।
દેવાનાં કાર્યકર્તા ચ નિપુણો બ્રાહ્મણપ્રિયઃ

સ પુત્રં વૈ ત્રિશિરસમિન્દ્રદ્વેષાત્કિલાસૃજત્ ।
વિશ્વરૂપેતિ વિખ્યાતં નામ્ના રૂપેણ મોહનમ્

ત્રિભિઃ સ વદનૈઃ શ્રેષ્ઠૈર્વ્યરોચત મનોહરૈઃ ।
ત્રિભિર્ભિન્નાનિ કાર્યાણિ મુખૈઃ સમકરોન્મુનિઃ

વેદાનેકેન સોઽધીતે સુરાં ચૈકેન સોઽપિબત્ ।
તૃતીયેન દિશઃ સર્વા યુગપચ્ચ નિરીક્ષતે

ત્રિશિરા ભોગમુત્સૃજ્ય તપશ્ચક્રે સુદુષ્કરમ્ ।
તપસ્વી સ મૃદુર્દાન્તો ધર્મમેવ સમાશ્રિતઃ

પઞ્ચાગ્નિસાધનં કાલે પાદપાગ્રે નિવેશનમ્ ।
જલમધ્યે નિવાસં ચ હેમન્તે શિશિરે તથા

નિરાહારો જિતાત્માસૌ ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ ।
તપશ્ચચાર મેધાવી દુષ્કરં મન્દબુદ્ધિભિઃ

તં ચ દૃષ્ટ્વા તપસ્યન્તં ખેદમાપ શચીપતિઃ ।
વિષાદમગમત્તત્ર શક્રોઽયં માસ્મભૂદિતિ

દૃષ્ટ્વા તસ્ય તપો વીર્યં સત્યં ચામિતતેજસઃ ।
ચિન્તાં ચ મહતીં પ્રાપ હ્યનિશં પાકશાસનઃ

વિવર્ધમાનસ્ત્રિશિરા મામયં શાતયિષ્યતિ ।
નોપેક્ષ્યઃ સર્વથા શત્રુર્વર્ધમાનબલો બુધૈઃ

તસ્માદુપાયઃ કર્તવ્યસ્તપોનાશાય સામ્પ્રતમ્ ।
કામસ્તુ તપસાં શત્રુઃ કામાન્નશ્યતિ વૈ તપઃ

તથૈવાદ્ય પ્રકર્તવ્યં ભોગાસક્તો ભવેદ્યથા ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા બુદ્ધિમાન્બલમર્દનઃ

આજ્ઞાપયત્સોઽપ્સરસસ્ત્વાષ્ટ્રપુત્રપ્રલોભને ।
ઉર્વશીં મેનકાં રમ્ભાં ઘૃતાચીં ચ તિલોત્તમામ્

સમાહૂયાબ્રવીચ્છક્રસ્તાસ્તદા રૂપગર્વિતાઃ ।
પ્રિયં કુરુધ્વં મે સર્વાઃ કાર્યેઽદ્ય સમુપસ્થિતે

યત્તો મેઽદ્ય મહાઞ્છત્રુસ્તપસ્તપતિ દુર્જયઃ ।
કાર્યં કુરુત ગચ્છધ્વં પ્રલોભયત માચિરમ્

શૃઙ્ગારવેષૈર્વિવિધૈર્હાવૈર્દેહસમુદ્‌ભવૈઃ ।
પ્રલોભયત ભદ્રં વઃ શમયધ્વં જ્વરં મમ

અસ્વસ્થોઽહં મહાભાગાસ્તસ્ય જ્ઞાત્વા તપોબલમ્ ।
બલવાનાસનં મેઽદ્ય ગ્રહીષ્યત્યવિલમ્બિતઃ

ભયં મે સમુપાયાતં ક્ષિપ્રં નાશયતાબલાઃ ।
ઉપકુર્વન્તુ સહિતાઃ કાર્યેઽદ્ય સમુપસ્થિતે

તચ્છ્રુત્વા વચનં નાર્ય ઊચુસ્તં પ્રણતાઃ પુરઃ ।
મા ભયં કુરુ દેવેશ યતિષ્યામઃ પ્રલોભને

યથા ન સ્યાદ્‌ભયં તસ્માત્તથા કાર્યં મહાદ્યુતે ।
નૃત્યગીતવિહારૈશ્ચ મુનેસ્તસ્ય પ્રલોભને

કટાક્ષૈરઙ્ગભેદૈશ્ચ મોહયિત્વા મુનિં વિભો ।
લોલુપં વશમસ્માકં કરિષ્યામો નિયન્ત્રિતમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાભાષ્ય હરિં નાર્યો યયુસ્ત્રિશિરસોઽન્તિકમ્ ।
કુર્વન્ત્યો વિવિધાન્ભાવાન્કામશાસ્ત્રોચિતાનપિ

ગાયન્ત્યસ્તાલભેદૈસ્તા નૃત્યન્ત્યઃ પુરતો મુનેઃ ।
તં પ્રલોભયિતું ચક્રુર્નાનાભાવાન્વરાઙ્ગનાઃ

નાપશ્યત્સ તપોરાશિરઙ્ગનાનાં વિડમ્બનમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા મૂકાન્ધબધિરઃ સ્થિતઃ

દિનાનિ કતિચિત્તસ્થુર્નાર્યસ્તસ્યાશ્રમે વરે ।
કુર્વન્ત્યો ગાનનૃત્યાદિપ્રપઞ્ચાનતિમોહદાન્

ન ચચાલ યદા કામં ધ્યાનાચ્ચ ત્રિશિરા મુનિઃ ।
પરાવૃત્ય તદા દેવ્યઃ પુનઃ શક્રમુપસ્થિતાઃ

કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વા દેવરાજમથાબ્રુવન્ ।
શ્રાન્તા દીના ભયત્રસ્તા વિવર્ણવદના ભૃશમ્

દેવદેવ મહારાજ યત્‍નશ્ચ પરમઃ કૃતઃ ।
ન સ શક્યો દુરાધર્ષો ધૈર્યાચ્ચાલયિતું વિભો

ઉપાયોઽન્યઃ પ્રકર્તવ્યઃ સર્વથા પાકશાસન ।
નાસ્માકં બલમેતસ્મિંસ્તાપસે વિજિતેન્દ્રિયે

દિષ્ટ્યા વયં ન શપ્તાઃ સ્મ યદનેન મહાત્મના ।
મુનિના વહ્નિતુલ્યેન તપસા દ્યોતિતેન હિ

વિસૃજ્યાપ્સરસઃ શક્રશ્ચિન્તયામાસ મન્દધીઃ ।
તસ્યૈવ ચ વધોપાયં પાપબુદ્ધિરસામ્પ્રતમ્

વિસૃજ્ય લોકલજ્જાં સ તથા પાપભયં ભૃશમ્ ।
ચકાર પાપબુદ્ધિં તુ તદ્વધાય મહીપતે