દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.17

હૈહયાનામુત્પત્તિપ્રસઙ્ગે રમાવિષ્ણુસંવાદવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
કથં તાશ્ચ સ્ત્રિયઃ સર્વા ભૃગૂણાં દુઃખસાગરાત્ ।
મુક્તા વંશઃ પુનસ્તેષાં બ્રાહ્મણાનાં સ્થિરોઽભવત્

હૈહયૈઃ કિં કૃતં કાર્યં હત્વા તાન્બ્રાહ્મણાનપિ ।
ક્ષત્રિયૈર્લોભસંયુક્તૈઃ પાપાચારૈર્વદસ્વ તત્

ન તૃપ્તિરસ્તિ મે બ્રહ્મન્ પિબતસ્તે કથામૃતમ્ ।
પાવનં સુખદં નૄણાં પરલોકે ફલપ્રદમ્

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ।
યથા સ્ત્રિયસ્તુ તા મુક્તા દુઃખાત્તસ્માદ્દુરત્યયાત્

ભૃગુપત્‍ન્યો યદા રાજન્ હિમવન્તં ગિરિં ગતાઃ ।
ભયત્રસ્તા વિભગ્નાશા હૈહયૈઃ પીડિતા ભૃશમ્

ગૌરીં તત્ર તુ સંસ્થાપ્ય મૃણ્મયીં સરિતસ્તટે ।
ઉપોષણપરાશ્ચક્રુર્નિશ્ચયં મરણં પ્રતિ

સ્વપ્ને ગત્વા તદા દેવી પ્રાહ તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ ।
યુષ્માસુ મધ્યે કસ્યાશ્ચિદ્‌ભવિતા ચોરુજઃ પુમાન્

મદંશશક્તિસમ્ભિન્નઃ સ વઃ કાર્યં વિધાસ્યતિ ।
ઇત્યાદિશ્ય પરામ્બા સા પશ્ચાદન્તર્હિતાભવત્

જાગૃતાસ્તુ તતઃ સર્વા મુદમાપુર્વરાઙ્ગનાઃ ।
કાચિત્તાસાં ભયોદ્વિગ્ના કામિની ચતુરા ભૃશમ્

દધાર ચોરુણૈકેન ગર્ભં સા કુલવૃદ્ધયે ।
પલાયનપરા દૃષ્ટા ક્ષત્રિયૈર્બ્રાહ્મણી યદા

વિહ્વલા તેજસા યુક્તા તદા તે દુદ્રુવુર્ભૃશમ્ ।
ગૃહ્યતાં વધ્યતાં નારી સગર્ભા યાતિ સત્વરા

ઇતિ બ્રુવન્તઃ સમ્પ્રાપ્તાઃ કામિનીં ખડ્ગપાણયઃ ।
સા ભયાર્તા તુ તાન્દૃષ્ટ્વા રુરોદ સમુપાગતાન્

ગર્ભસ્ય રક્ષણાર્થં સા ચુક્રોશાતિભયાતુરા ।
રુદતીં માતરં શ્રુત્વા દીનાં પ્રાણવિવર્જિતામ્

નિરાધારાં ક્રન્દમાનાં ક્ષત્રિયૈર્ભૃશતાપિતામ્ ।
ગૃહીતામિવ સિંહેન સગર્ભાં હરિણીં યથા

સાશ્રુનેત્રાં વેપમાનાં સઙ્ક્રુધ્ય બાલકસ્તદા ।
ભિત્ત્વોરું નિર્જગામાશુ ગર્ભઃ સૂર્ય ઇવાપરઃ

મુષ્ણન્દૃષ્ટીઃ ક્ષત્રિયાણાં તેજસા બાલકઃ શુભઃ ।
દર્શનાદ્‌બાલકસ્યાશુ સર્વે જાતા વિલોચનાઃ

બભ્રમુર્ગિરિદુર્ગેષુ જન્માન્ધા ઇવ ક્ષત્રિયાઃ ।
ચિન્તિતં મનસા સર્વૈઃ કિમેતદિતિ સામ્પ્રતમ્

સર્વે ચક્ષુર્વિહીના યજ્જાતા સ્મ બાલદર્શનાત્ ।
બ્રાહ્મણ્યાસ્તુ પ્રભાવોઽયં સતીવ્રતબલં મહત્

ક્ષણાદ્વામોઘસઙ્કલ્પાઃ કિં કરિષ્યન્તિદુઃખિતાઃ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા નેત્રહીના નિરાશ્રયાઃ

બ્રાહ્મણીં શરણં જગ્મુર્હૈહયા ગતચેતસઃ ।
પ્રણેમુસ્તાં ભયત્રસ્તાં કૃતાઞ્જલિપુટાશ્ચ તે

ઊચુશ્ચૈનાં ભયોદ્વિગ્નાં દૃષ્ટ્યર્થં ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ।
પ્રસીદ સુભગે માતઃ સેવકાસ્તે વયં કિલ

કૃતાપરાધા રમ્ભોરુ ક્ષત્રિયાઃ પાપબુદ્ધયઃ ।
દર્શનાત્તવ તન્વઙ્‌ગિ જાતાઃ સર્વે વિલોચનાઃ

મુખં તે નૈવ પશ્યામો જન્માન્ધા ઇવ ભામિનિ ।
અદ્‌ભુતં તે તપો વીર્યં કિં કુર્મઃ પાપકારિણઃ

શરણં તે પ્રપન્નાઃ સ્મો દેહિ ચક્ષૂંષિ માનદે ।
અન્ધત્વં મરણાદુગ્રં કૃપાં કર્તું ત્વમર્હસિ

પુનર્દૃષ્ટિપ્રદાનેન સેવકાન્ક્ષત્રિયાન્કુરુ ।
ઉપરમ્ય ચ ગચ્છેમ સહિતાઃ પાપકર્મણઃ

અતઃ પરં ન કર્તવ્યમીદૃશં કર્મ કર્હિચિત્ ।
ભાર્ગવાણાં તુ સર્વેષાં સેવકાઃ સ્મો વયં કિલ

અજ્ઞાનાદ્યત્કૃતં પાપં ક્ષન્તવ્યં તત્ત્વયાધુના ।
વૈરં નાતઃ પરં ક્વાપિ ભૃગુભિઃ ક્ષત્રિયૈઃ સહ

કર્તવ્યં શપથૈઃ સમ્યગ્વર્તિતવ્યં તુ હૈહયૈઃ ।
સપુત્રા ભવ સુશ્રોણિ પ્રણતાઃ સ્મો વયં ચ તે

પ્રસાદં કુરુ કલ્યાણિ ન દ્વિષ્યામઃ કદાચન ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણી વિસ્મયાન્વિતા

તાનાહ પ્રણતાન્દુઃસ્થાનાશ્વાસ્ય ગતલોચનાન્ ।
ગૃહીતા ન મયા દૃષ્ટિર્યુષ્માકં ક્ષત્રિયાઃ કિલ

નાહં રુષાન્વિતા સત્યં કારણં શૃણુતાદ્ય યત્ ।
અયં ચ ભાર્ગવો નૂનમૂરુજઃ કુપિતોઽદ્ય વઃ

ચક્ષૂંષિ તેન યુષ્માકં સ્તમ્ભિતાનિ રુષાવતા ।
સ્વબન્ધૂન્નિહતાઞ્જ્ઞાત્વા ગર્ભસ્થાનપિ ક્ષત્રિયૈઃ

અનાગસો ધર્મપરાંસ્તાપસાન્ધનકામ્યયા ।
ગર્ભાનપિ યદા યૂયં ભૃગૂનઘ્નંસ્તુ પુત્રકાઃ

તદાયમૂરુણા ગર્ભો મયા વર્ષશતં ધૃતઃ ।
ષડઙ્ગશ્ચાખિલો વેદો ગૃહીતોઽનેન ચાઞ્જસા

ગર્ભસ્થેનાપિ બાલેન ભૃગુવંશવિવૃદ્ધયે ।
સોઽપિ પિતૃવધાન્નૂનં ક્રોથેદ્ધો હન્તુમિચ્છતિ

ભગવત્યાઃ પ્રસાદેન જાતોઽયં મમ બાલકઃ ।
તેજસા યસ્ય દિવ્યેન ચક્ષૂંષિ મુષિતાનિ વઃ

તસ્માદૌર્વં સુતં મેઽદ્ય યાચધ્વં વિનયાન્વિતાઃ ।
પ્રણિપાતેન તુષ્ટોઽસૌ દૃષ્ટિં વઃ પ્રતિમોક્ષ્યતિ

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા હૈહયાસ્તુષ્ટુવુશ્ચ તમ્ ।
પ્રણેમુર્વિનયોપેતા ઊરુજં મુનિસત્તમમ્

સ સન્તુષ્ટો બભૂવાથ તાનુવાચ વિચક્ષુષઃ ।
ગચ્છધ્વં સ્વગૃહાન્ભૂપા મમાખ્યાનકૃતં વચઃ

અવશ્યમ્ભાવિભાવાસ્તે ભવન્તિ દેવનિર્મિતાઃ ।
નાત્ર શોકસ્તુ કર્તવ્યઃ પુરુષેણ વિજાનતા

પૂર્વવદૃષયઃ સર્વે પ્રાપ્નુવન્તુ યથાસુખમ્ ।
વ્રજન્તુ વિગતક્રોધા ભવનાનિ યથાસુખમ્

ઇતિ તેન સમાદિષ્ટા હૈહયાઃ પ્રાપ્તલોચનાઃ ।
ઔર્વમામન્ત્ર્ય જગ્મુસ્તે સદનાનિ યથારુચિ

બ્રાહ્મણી તં સુતં દિવ્યં ગૃહીત્વા સ્વાશ્રમં ગતા ।
પાલયામાસ ભૂપાલ તેજસ્વિનમતન્દ્રિતા

એવં તે કથિતં રાજન્ ભૃગૂણાં તુ વિનાશનમ્ ।
લોભાવિષ્ટૈઃ ક્ષત્રિયૈશ્ચ યત્કૃતં પાતકં કિલ

જનમેજય ઉવાચ
શ્રુતં મયા મહત્કર્મ ક્ષત્રિયાણાઞ્ચ દારુણમ્ ।
કારણં લોભ એવાત્ર દુઃખદશ્ચોભયોસ્તુ સઃ

કિઞ્ચિત્પ્રષ્ટુમિહેચ્છામિ સંશયં વાસવીસુત ।
હૈહયાસ્તે કથં નામ્ના ખ્યાતા ભુવિ નૃપાત્મજાઃ

યદોસ્તુ યાદવાઃ કામં ભરતાદ્‌ભારતાસ્તથા ।
હૈહયઃ કોઽપિ રાજાભૂત્તેષાં વંશે પ્રતિષ્ઠિતઃ

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ કારણં કરુણાનિધે ।
હૈહયાસ્તે કથં જાતાઃ ક્ષત્રિયાઃ કેન કર્મણા

વ્યાસ ઉવાચ
હૈહયાનાં સમુત્પત્તિં શૃણુ ભૂપ સવિસ્તરામ્ ।
પુરાતનીં સુપુણ્યાં ચ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્

કસ્મિંશ્ચિત્સમયે ભૂપ સૂર્યપુત્રઃ સુશોભનઃ ।
રેવન્તેતિ ચ વિખ્યાતો રૂપવાનમિતપ્રભઃ

[હ્ત્ત્પ્:॥પુરનસ્તુદ્ય્.fરેએઓદ.ચોમ્।પુર્_ઇન્દેx3।ઉછ્છૈસ્હ્.હ્ત્મ્ ઉચ્ચૈઃશ્રવ]સમારુહ્ય હયરત્‍નં મનોહરમ્ ।
જગામ વિષ્ણુસદનં વૈકુણ્ઠં ભાસ્કરાત્મજઃ

ભગવદ્દર્શનાકાંક્ષી હયારૂઢો યદાગતઃ ।
હયસ્થસ્તુ તદા દૃષ્ટો લક્ષ્મ્યાસૌ રવિનન્દનઃ

રમા વીક્ષ્ય હયં દિવ્યં ભ્રાતરં સાગરોદ્‌ભવમ્ ।
રૂપેણ વિસ્મિતા તસ્ય તસ્થૌ સ્તમ્ભિતલોચના

ભગવાનપિ તં દૃષ્ટ્વા હયારૂઢં મનોહરમ્ ।
આગચ્છન્તં રમાં વિષ્ણુઃ પપ્રચ્છ પ્રણયાત્પ્રભુઃ

કોઽયમાયાતિ ચાર્વઙ્‌ગિ હયારૂઢ ઇવાપરઃ ।
સ્મરતેજસ્તનુઃ કાન્તે મોહયન્ભુવનત્રયમ્

પ્રેક્ષમાણા તદા લક્ષ્મીસ્તચ્ચિત્તા દૈવયોગતઃ ।
નોવાચ વચનં કિઞ્ચિત્પૃષ્ટાપિ ચ પુનઃ પુનઃ

વ્યાસ ઉવાચ
અશ્વાસક્તમતિં વીક્ષ્ય કામિનીમતિમોહિતામ્ ।
પશ્યન્તીં પરમપ્રેમ્ણા ચઞ્ચલાક્ષીં ચ ચઞ્ચલામ્

તામાહ ભગવાન્કુદ્ધઃ કિં પશ્યસિ સુલોચને ।
મોહિતા ચ હરિં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટા નૈવાભિભાષસે

સર્વત્ર રમસે યસ્માદ્રમા તસ્માદ્‌ભવિષ્યસિ ।
ચઞ્ચલત્વાચ્ચલેત્યેવં સર્વથૈવ ન સંશયઃ

પ્રાકૃતા ચ યથા નારી નૂનં ભવતિ ચઞ્ચલા ।
તથા ત્વમપિ કલ્યાણિ સ્થિરા નૈવ કદાચન

ત્વં હયં મત્સમીપસ્થા સમીક્ષ્ય યદિ મોહિતા ।
વડવા ભવ વામોરુ મર્ત્યલોકેઽતિદારુણે

ઇતિ શપ્તા રમા દેવી હરિણા દૈવયોગતઃ ।
રુરોદ વેપમાના સા ભયભીતાતિદુઃખિતા

તમુવાચ રમાનાથ શઙ્‌કિતા ચારુહાસિની ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં સ્વપતિં વિનયાન્વિતા

દેવદેવ જગન્નાથ કરુણાકર કેશવ ।
સ્વલ્પેઽપરાધે ગોવિન્દ કસ્માચ્છાપં દદાસિ મે

ન કદાચિન્મયા દૃષ્ટઃ ક્રોધસ્તે હીદૃશઃ પ્રભો ।
ક્વ ગતસ્તે મયિ સ્નેહઃ સહજો ન તુ નશ્વરઃ

વજ્રપાતસ્તુ શત્રૌ વૈ કર્તવ્યો ન સુહૃજ્જને ।
સદાહં વરયોગ્યા તે શાપયોગ્યા કથં કૃતા

પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામિ ગોવિન્દ પશ્યતોઽદ્ય તવાગ્રતઃ ।
કથં જીવે ત્વયા હીના વિરહાનલતાપિતા

પ્રસાદં કુરુ દેવેશ શાપાદસ્માત્સુદારુણાત્ ।
કદા મુક્તા સમીપં તે પ્રાપ્નોમિ સુખદં વિભૌ

હરિરુવાચ
યદા તે ભવિતા પુત્રઃ પૃથિવ્યાં મત્સમઃ પ્રિયે ।
તદા માં પ્રાપ્ય તન્વઙ્‌ગિ સુખિતા ત્વં ભવિષ્યસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠસ્કન્ધે
હૈહયાનામુત્પત્તિપ્રસઙ્ગે રમાવિષ્ણુસંવાદવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ