દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.15

દેવીમહિમ્નિ નાનાભાવવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
દેહપ્રાપ્તિર્વસિષ્ઠસ્ય કથિતા ભવતા કિલ ।
નિમિઃ કથં પુનર્દેહં પ્રાપ્તવાનિતિ મે વદ

વ્યાસ ઉવાચ
વસિષ્ઠેન ચ સમ્પ્રાપ્તઃ પુનર્દેહો નરાધિપ ।
નિમિના ન તથા પ્રાપ્તો દેહઃ શાપાદનન્તરમ્

યદા શપ્તો વસિષ્ઠેન તદા તે બ્રાહ્મણાઃ ક્રતૌ
ઋત્વિજો યે વૃતા રાજ્ઞા તે સર્વે સમચિન્તયન્

કિં કર્તવ્યમહોઽસ્માભિઃ શાપદગ્ધો મહીપતિઃ ।
અસ્મિન્યજ્ઞે ત્વસમ્પૂર્ણે દીક્ષાયુક્તશ્ચ ધાર્મિકઃ

કિં કર્તવ્યં કાર્યમેતદ્વિપરીતમભૂત્કિલ ।
અવશ્યમ્ભાવિભાવત્વાદશક્તાઃ સ્મ નિવારણે

મન્ત્રૈર્બહુવિધૈર્દેહં તદા તસ્ય મહાત્મનઃ ।
રક્ષિતં ધારયામાસુઃ કિઞ્ચિચ્છ્વસનસંયુતમ્

ગન્ધૈર્માલ્યૈશ્ચ વિવિધૈઃ પૂજ્યમાનં મુહુર્મુહુઃ ।
મન્ત્રશક્ત્યા પ્રતિષ્ટભ્ય નિર્વિકારં સુપૂજિતમ્

સમાપ્તે ચ ક્રતૌ તત્ર દેવાઃ સર્વે સમાગતાઃ ।
ઋત્વિગ્ભિસ્તુ સ્તુતાઃ સર્વે સુપ્રીતાશ્ચાભવન્નૃપ

વિજ્ઞપ્તા મુનિભિઃ સ્તોત્રૈર્નિર્વિણ્ણાત્માનમબ્રુવન્ ।
પ્રસન્નાઃ સ્મ મહીપાલ વરં વરય સુવ્રત

યજ્ઞેનાનેન રાજર્ષે વરં જન્મ વિધીયતે ।
દેવદેહં નૃદેહં વા યત્તે મનસિ વાઞ્છિતમ્

દૃપ્તઃ કામં પુરોધાસ્તે મૃત્યુલોકે યથાસુખમ્ ।
એવમુક્તો નિમેરાત્મા સન્તુષ્ટસ્તાનુવાચ હ

ન દેહે મમ વાઞ્છાસ્તિ સર્વદૈવ વિનશ્વરે ।
વાસો મે સર્વસત્ત્વાનાં દૃષ્ટાવસ્તુ સુરોત્તમાઃ

નેત્રેષુ સર્વભૂતાનાં વાયુભૂતશ્ચરામ્યહમ્ ।
એવમુક્તાઃ સુરાસ્તત્ર નિમેરાત્માનમબ્રુવન્

પ્રાર્થય ત્વં મહારાજ દેવીં સર્વેશ્વરીં શિવામ્ ।
મખેનાનેન સન્તુષ્ટા સા તેઽભીષ્ટં વિધાસ્યતિ

સ દેવૈરેવમુક્તસ્તુ પ્રાર્થયામાસ દેવતામ્ ।
સ્તોત્રૈર્નાનાવિધૈર્દિવ્યૈર્ભક્ત્યા ગદ્‌ગદયા ગિરા

પ્રસન્ના સા તદા દેવી પ્રત્યક્ષં દર્શનં દદૌ ।
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં રૂપં લાવણ્યદીપિતમ્ । ૧૬
દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતાઃ સર્વે કૃતકૃત્યાશ્ચ ચેતસિ ।
પ્રસન્નાયાં દેવતાયાં રાજા વવ્રે વરં નૃપ

જ્ઞાનં તદ્વિમલં દેહિ યેન મોક્ષો ભવેદપિ ।
નેત્રેષુ સર્વભૂતાનાં નિવાસો મે ભવેદિતિ

તતઃ પ્રસન્ના દેવેશી પ્રોવાચ જગદમ્બિકા ।
જ્ઞાનં તે વિમલં ભૂયાત્પ્રારબ્ધસ્યાવશેષતઃ

નેત્રેષુ સર્વભૂતાનાં નિવાસોઽપિ ભવિષ્યતિ ।
નિમિષં યાન્તિ ચક્ષૂંષિ ત્વત્કૃતેનૈવ દેહિનામ્

તવ વાસાત્સનિમિષા માનવાઃ પશવસ્તથા ।
પતઙ્ગાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ પુનશ્ચાનિમિષાઃ સુરાઃ

ઇતિ દત્ત્વા વરં તસ્મૈ તદા શ્રીવરદેવતા ।
આમન્ત્ર્ય ચ મુનીન્સર્વાંસ્તત્રૈવાન્તર્હિતાભવત્

અન્તર્હિતાયાં દેવ્યાં તુ મુનયસ્તત્ર સંસ્થિતાઃ ।
વિચિન્ત્ય વિથિવત્સર્વે નિમેર્દેહં સમાહરન્

અરણિં તત્ર સંસ્થાપ્ય મમન્ધુર્મન્ત્રવત્તદા ।
મન્ત્રહોમૈર્મહાત્માનઃ પુત્રહેતોર્નિમેરથ

અરણ્યાં મથ્યમાનાયાં પુત્રઃ પ્રાદુરભૂત્તદા ।
સર્વલક્ષણસમ્પન્નઃ સાક્ષાન્નિમિરિવાપરઃ

અરણ્યા મથનાજ્જાતસ્તસ્માન્મિથિરિતિ સ્મૃતઃ ।
યેનાયં જનકાજ્જાતસ્તેનાસૌ જનકોઽભવત્

વિદેહસ્તુ નિમિર્જાતો યસ્માત્તસ્માત્તદન્વયે ।
સમુદ્‌ભૂતાસ્તુ રાજાનો વિદેહા ઇતિ કીર્તિતાઃ

એવં નિમિસુતો રાજા પ્રથિતો જનકોઽભવત્ ।
નગરી નિર્મિતા તેન ગઙ્ગાતીરે મનોહરા

મિથિલેતિ સુવિખ્યાતા ગોપુરાટ્ટાલસંયુતા ।
ધનધાન્યસમાયુક્તા હટ્ટશાલાવિરાજિતા

વંશેઽસ્મિન્યેઽપિ રાજાનસ્તે સર્વે જનકાસ્તથા ।
વિખ્યાતા જ્ઞાનિનઃ સર્વે વિદેહાઃ પરિકીર્તિતાઃ

એતત્તે કથિતં રાજન્નિમેરાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
શાપાદ્યસ્ય વિદેહત્વં વિસ્તરાદુદિતં મયા

રાજોવાચ
ભગવન્ભવતા પ્રોક્તં નિમિશાપસ્ય કારણમ્ ।
શ્રુત્વા સન્દેહમાપન્નં મનો મેઽતીવ ચઞ્ચલમ્

વસિષ્ઠો બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠો રાજ્ઞશ્ચૈવ પુરોહિતઃ ।
પુત્રઃ પઙ્કજયોનેસ્તુ રાજ્ઞા શપ્તઃ કથં મુનિઃ

ગુરું ચ બ્રાહ્મણં જ્ઞાત્વા નિમિના ન કૃતા ક્ષમા ।
યજ્ઞકર્મ શુભં કૃત્વા કથં ક્રોધમુપાગતઃ

જ્ઞાત્વા ધર્મસ્ય વિજ્ઞાનં કથમિક્ષ્વાકુસમ્ભવઃ ।
ક્રોધસ્ય વશમાપન્તઃ શપ્તવાન્બ્રાહ્મણં ગુરુમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ક્ષમાતિદુર્લભા રાજન્પ્રાણિભિરજિતાત્મભિઃ ।
ક્ષમાવાન્દુર્લભો લોકે સુસમર્થો વિશેષતઃ

સર્વસઙ્ગપરિત્યાગી મુનિર્ભવતુ તાપસઃ ।
નિદ્રાક્ષુધોર્વિજેતા ચ યોગાભ્યાસે સુનિષ્ઠિતઃ

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો હ્યહઙ્કારશ્ચતુર્થકઃ ।
દુર્જ્ઞેયા દેહમધ્યસ્થા રિપવસ્તેન સર્વથા

ન ભૂતપૂર્વઃ સંસારે ન ચૈવ વર્તતેઽધુના ।
ભવિતા ન પુમાન્કશ્ચિદ્યો જયેત રિપૂનિમાન્

ન સ્વર્ગે ન ચ ભૂલોકે બ્રહ્મલોકે હરેઃ પદે ।
કૈલાસે નેદૃશઃ કશ્ચિદ્યો જયેત રિપૂનિમાન્

મુનયો બ્રહ્મપુત્રાશ્ચ તથાન્યે તાપસોત્તમાઃ ।
તેઽપિ ગુણત્રયાવિદ્ધાઃ કિં પુનર્માનવા ભુવિ

કપિલઃ સાંખ્યવેત્તા ચ યોગાભ્યાસરતઃ શુચિઃ ।
તેનાપિ દૈવયોગાદ્ધિ પ્રદગ્ધાઃ સગરાત્મજાઃ

તસ્માદ્રાજન્નહઙ્કારાત્સઞ્જાતં ભુવનત્રયમ્ ।
કાર્યકારણભાવાત્તુ તદ્વિયુક્તં કથં ભવેત્

બ્રહ્મા ગુણત્રયાવિષ્ટો વિષ્ણુશ્ચૈવાથ શઙ્કરઃ ।
પ્રભવન્તિ શરીરેષુ તેષાં ભાવાઃ પૃથક્પૃથક્

માનવાનાં ચ કા વાર્તા સત્ત્વૈકાન્તવ્યવસ્થિતૌ ।
ગુણાનાં સઙ્કરો રાજન્સર્વત્ર સમવસ્થિતઃ

કદાચિત્સત્ત્વવૃદ્ધિઃ સ્યાત્કદાચિદ્‌રજસઃ કિલ ।
કદાચિત્તમસો વૃદ્ધિઃ સમભાવઃ કદાચન

નિર્ગુણઃ પરમાત્માસૌ નિર્લેપઃ પરમોઽવ્યયઃ ।
અલક્ષ્યઃ સર્વસત્ત્વાનામપ્રમેયઃ સનાતનઃ

તથૈવ પરમા શક્તિર્નિર્ગુણા બ્રહ્મસંસ્થિતા ।
દુર્જ્ઞેયા ચાલ્પમતિભિઃ સર્વભૂતવ્યવસ્થિતિઃ

પરાત્મનસ્તથા શક્તેસ્તયોરૈક્યં સદૈવ હિ ।
અભિન્નં તદ્વપુર્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે સર્વદોષતઃ

તજ્જ્ઞાનાદેવ મોક્ષઃ સ્યાદિતિ વેદાન્તડિણ્ડિમઃ ।
યો વેદ સ વિમુક્તોઽસ્મિન્સંસારે ત્રિગુણાત્મકે

જ્ઞાનં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં શાબ્દિકં પ્રથમં સ્મૃતમ્ ।
વેદશાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાનાત્તદ્‌ભવેદ્‌બુદ્ધિયોગતઃ

વિકલ્પાસ્તત્ર બહવો ભવન્તિ મતિકલ્પિતાઃ ।
(કુતર્કકલ્પિતાઃ કેચિત્સતર્કકલ્પિતાઃ પરે ।
વિતર્કૈર્વિભ્રમોત્પત્તિર્વિભ્રમાદ્‌બુદ્ધિભ્રંશતા ।
બુદ્ધિભ્રંશાજ્જ્ઞાનનાશઃ પ્રાણિનાં પરિકીર્તિતઃ । )
અનુભવાખ્યં દ્વિતીયં તુ જ્ઞાનં તદ્‌દુર્લભં નૃપ

તત્તદા પ્રાપ્યતે તસ્ય વેત્તુઃ સઙ્ગો યદા ભવેત્ ।
શબ્દજ્ઞાનાન્ન કાર્યસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ ભારત

તસ્માન્નાનુભવજ્ઞાનં સમ્ભવત્યતિમાનુષમ્ ।
અન્તર્ગતં તમશ્છેત્તું શાબ્દબોધો હિ ન ક્ષમઃ

યથા ન નશ્યતિ તમઃ કૃતયા દીપવાર્તયા ।
તત્કર્મ યન્ન બન્ધાય સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે

આયાસાયાપરં કર્મ વિદ્યાન્યા શિલ્પનૈપુણમ્ ।
શીલં પરહિતત્વં ચ કોપાભાવઃ ક્ષમા ધૃતિઃ

સન્તોષશ્ચેતિ વિદ્યાયાઃ પરિપાકોજ્જ્વલં ફલમ્ ।
વિદ્યયા તપસા વાપિ યોગાભ્યાસેન ભૂપતે

વિના કામાદિશત્રૂણાં નૈવ નાશઃ કદાચન ।
(મનસ્તુ ચઞ્ચલં રાસ્વભાવાદતિદુર્ગ્રહમ્ ।
તદ્વશઃ સર્વથા પ્રાણી ત્રિવિધો ભુવનત્રયે । )
કામક્રોધાદયો ભાવાશ્ચિત્તજાઃ પરિકીર્તિતાઃ

તે તદા ન ભવન્ત્યેવ યદા વૈ નિર્જિતં મનઃ ।
તસ્માત્તુ નિમિના રાજન્ન ક્ષમા વિહિતા મુનૌ

યથા યયાતિના પૂર્વં કૃતા શુક્રે કૃતાગસિ ।
ભૃગુપુત્રેણ શપ્તોઽપિ યયાતિર્નૃપસત્તમઃ

ન શશાપ મુનિં ક્રોધાજ્જરાં રાજા ગૃહીતવાન્ ।
કશ્ચિત્સૌમ્યો ભવેત્કશ્ચિત્ક્રૂરો ભવતિ પાર્થિવઃ

સ્વભાવભેદાન્નૃપતે કસ્ય દોષોઽત્ર કલ્પ્યતે ।
હૈહયા ભાર્ગવાન્પૂર્વં ધનલોભાત્પુરોહિતાન્

બ્રાહ્મણાન્મૂલતઃ સર્વાંશ્ચિચ્છિદુઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ ।
પાતકં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા બ્રહ્મહત્યાસમુદ્‌ભવમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ષષ્ઠસ્કન્ધે દેવીમહિમ્નિ નાનાભાવવર્ણનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ