દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.14

વસિષ્ઠસ્ય મૈત્રાવરુણિરિતિનામવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
મૈત્રાવરુણિરિત્યુક્તં નામ તસ્ય મુનેઃ કથમ્ ।
વસિષ્ઠસ્ય મહાભાગ બ્રહ્મણસ્તનુજસ્ય હ

કિમસૌ કર્મતો નામ પ્રાપ્તવાન્ ગુણતસ્તથા ।
બ્રૂહિ મે વદતાંશ્રેષ્ઠ કારણં તસ્ય નામજમ્

વ્યાસ ઉવાચ
નિબોધ નૃપતિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠો બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
નિમિશાપાત્તનું ત્યક્ત્વા પુનર્જાતો મહાદ્યુતિઃ

મિત્રાવરુણયોર્યસ્માત્તસ્માત્તન્નામ વિશ્રુતમ્ ।
મૈત્રાવરુણિરિત્યસ્મિઁલ્લોકે સર્વત્ર પાર્થિવ

રાજોવાચ
કસ્માચ્છપ્તઃ સ ધર્માત્મા રાજ્ઞા બ્રહ્માત્મજો મુનિઃ ।
ચિત્રમેતન્મુનિં લગ્નો રાજ્ઞઃ શાપોઽતિદારુણઃ

અનાગસં મુનિં રાજા કિમસૌ શપ્તવાન્મુને ।
કારણં વદ ધર્મજ્ઞ તસ્ય શાપસ્ય મૂલતઃ

વ્યાસ ઉવાચ
કારણં તુ મયા પ્રોક્તં તવ પૂર્વં વિનિશ્ચિતમ્ ।
સંસારોઽયં ત્રિભિર્વ્યાપ્તો રાજન્માયાગુણૈઃ કિલ

ધર્મં કરોતુ ભૂપાલશ્ચરન્તુ તાપસાસ્તપઃ ।
સર્વેષાં તુ ગુણૈર્વિદ્ધં નોજ્જ્વલં તદ્‌ભવેદિહ

કામક્રોધાભિભૂતાશ્ચ રાજાનો મુનયસ્તથા ।
લોભાહઙ્કારસંયુક્તાશ્ચરન્તિ દુશ્ચરં તપઃ

યજન્તિ ક્ષત્રિયા રાજન્ રજોગુણસમાવૃતાઃ ।
બ્રાહ્મણાસ્તુ તથા રાજન્ ન કોઽપિ સત્ત્વસંયુતઃ

ઋષિણાસૌ નિમિઃ શપ્તસ્તેન શપ્તો મુનિઃ પુનઃ ।
દુઃખાદ્દુઃખતરં પ્રાપ્તાવુભાવપિ વિધેર્બલાત્

દ્રવ્યશુદ્ધિઃ ક્રિયાશુદ્ધિર્મનસઃ શુદ્ધિરુજ્જ્વલા ।
દુર્લભા પ્રાણિનાં ભૂપ સંસારે ત્રિગુણાત્મકે

પરાશક્તિપ્રભાવોઽયં નોલ્લંઘ્યઃ કેનચિત્ક્વચિત્ ।
યસ્યાનુગૃહમિચ્છેત્સા મોચયત્યેવ તં ક્ષણાત્

મહાન્તોઽપિ ન મુચ્યન્તે હરિબ્રહ્મહરાદયઃ ।
પામરા અપિ મુચ્યન્તે યથા સત્યવ્રતાદયઃ

તસ્યાસ્તુ હૃદયં કોઽપિ ન વેત્તિ ભુવનત્રયે ।
તથાપિ ભક્તવશ્યેયં ભવત્યેવ સુનિશ્ચિતમ્

તસ્માત્તદ્‌ભક્તિરાસ્થેયા દોષનિર્ભૂલનાય ચ ।
રાગદમ્ભાદિયુક્તા ચેત્સા ભક્તિર્નાશિની ભવેત્

ઇક્ષ્યાકુકુલસમ્ભૂતો નિમિર્નામ નરાધિપઃ ।
રૂપવાન્ ગુણસમ્પન્નો ધર્મજ્ઞો લોકરઞ્જકઃ

સત્યવાદી દાનપરો યાજકો જ્ઞાનવાચ્છુચિઃ ।
દ્વાદશસ્તનયો ધીમાન્પ્રજાપાલનતત્પરઃ

પુરં નિવેશયામાસ ગૌતમાશ્રમસન્નિધૌ ।
જયન્તપુરસંજ્ઞં તુ બ્રાહ્મણાનાં હિતાય સઃ

બુદ્ધિસ્તસ્ય સમુત્પન્ના યજેયમિતિ રાજસી ।
યજ્ઞેન બહુકાલેન દક્ષિણાસંયુતેન ચ

ઇસ્વાકું પિતરં પૃષ્ટ્વા યજ્ઞકાર્યાય પાર્થિવઃ ।
કારયામાસ સમ્ભારં યથોદ્દિષ્ટં મહાત્મભિઃ

ભૃગુમઙ્‌ગિરસં ચૈવ વામદેવં ચ ગૌતમમ્ ।
વસિષ્ઠં ચ પુલસ્ત્યં ચ ઋચીકં પુલહં ક્રતુમ્

મુનીનામન્ત્રયામાસ સર્વજ્ઞાન્વેદપારગાન્ ।
યજ્ઞવિદ્યાપ્રવીણાંશ્ચ તાપસાન્વેદવિત્તમાન્

રાજા સમ્ભૃતસમ્ભારઃ સમ્પૂજ્ય ગુરુમાત્મનઃ ।
વસિષ્ઠં પ્રાહ ધર્મજ્ઞો વિનયેન સમન્વિતઃ

યજેયં મુનિશાર્દૂલ યાજયસ્વ કૃપાનિધે ।
ગુરુસ્ત્વં સર્વવેત્તાસિ કાર્યં મે કુરુ સામ્પ્રતમ્

યજ્ઞોપકરણં સર્વં સમાનીતં સુસંસ્કૃતમ્ ।
પઞ્ચવર્ષસહસ્રં તુ દીક્ષાં કર્તું મતિશ્ચ મે

યસ્મિન્યજ્ઞે સમારાધ્યા દેવી શ્રીજગદમ્બિકા ।
તત્પ્રીત્યર્થમહં યજ્ઞં કરોમિ વિધિપૂર્વકમ્

તચ્છ્રુત્વાસૌ નિમેર્વાક્યં વસિષ્ઠઃ પ્રાહ ભૂપતિમ્ ।
ઇન્દ્રેણાહં વૃતઃ પૂર્વં યજ્ઞાર્થં નૃપસત્તમ

પરાશક્તિમખં કર્તુમુદ્યુક્તઃ પાકશાસનઃ ।
સ દીક્ષાં ગમિતો દેવઃ પઞ્ચવર્ષશતાત્મિકામ્

તસ્માત્ત્વમન્તરં તાવત્પ્રતિપાલય પાર્થિવ ।
ઇન્દ્રયજ્ઞે સમાપ્તેઽત્ર કૃત્વા કાર્યં દિવસ્પતેઃ

આગમિષ્યામ્યહં રાજંસ્તાવત્ત્વં પ્રતિપાલય ।
રાજોવાચ
મયા નિમન્ત્રિતાશ્ચાન્યે મુનયો યજ્ઞકારણાત્

સમ્ભારાઃ સમ્ભૃતાઃ સર્વે પાલયામિ કથં ગુરો ।
ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે બ્રહ્મન્ગુરુસ્ત્વં વેદવિત્તમઃ

કથં ત્યક્ત્વાદ્ય મે કાર્યમુદ્યતો ગન્તુમાશુ વૈ ।
ન તે યુક્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠ યદુત્સૃજ્ય મખં મમ

ગન્તાસિ ધનલોભેન લોભાકુલિતચેતનઃ ।
નિવારિતોઽપિ રાજ્ઞા સ જગામેન્દ્રમખં ગુરુઃ

રાજાપિ વિમના ભૂત્વા ગૌતમં પ્રત્યપૂજયત્ ।
ઇયાજ હિમવત્પાર્શ્વે સાગરસ્ય સમીપતઃ

દક્ષિણા બહુલા દત્તા વિપ્રેભ્યો મખકર્મણિ ।
નિમિના પઞ્ચસાહસ્રી દીક્ષા તત્ર કૃતા નૃપ

ઋત્વિજઃ પૂજિતાઃ કામં ધનૈર્ગોભિર્મુદા યુતાઃ ।
શક્રયજ્ઞસમાપ્તે તુ પઞ્ચવર્ષશતાત્મકે

આજગામ વસિષ્ઠસ્તુ રાજ્ઞઃ સત્રદિદૃક્ષયા ।
આગત્ય સંસ્થિતસ્તત્ર દર્શનાર્થં નૃપસ્ય ચ

તદા રાજા પ્રસુપ્તસ્તુ નિદ્રયાપહૃતો ભૃશમ્ ।
નાસૌ પ્રબોધિતો ભૃત્યૈર્નાગતસ્તુ મુનિં નૃપઃ

વસિષ્ઠસ્ય તતો મન્યુઃ પ્રાદુર્ભૂતોઽવમાનતઃ ।
અદર્શનાન્નિમેસ્તત્ર ચુકોપ મુનિસત્તમઃ

શાપં ચ દત્તવાંસ્તસ્મૈ રાજ્ઞે મન્યુવશં ગતઃ ।
યસ્માત્ત્વં માં ગુરું ત્યક્ત્વા કૃત્વાન્યં ગુરુમાત્મનઃ

દીક્ષિતોઽસિ બલાન્મન્દ મામવજ્ઞાય પાર્થિવ ।
વારિતોઽપિ મયા તસ્માદ્વિદેહસ્ત્વં ભવિષ્યસિ

પતત્વિદં શરીરં તે વિદેહો ભવ ભૂપતે ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તદ્વ્યાહૃતં શ્રુત્વા રાજ્ઞસ્તુ પરિચારકાઃ

સદ્યઃ પ્રબોધયામાસુર્મુનિમાહુઃ પ્રકોપિતમ્ ।
કુપિતં તં સમાગત્ય રાજા વિગતકલ્મષઃ

ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં હેતુગર્ભં ચ યુક્તિમત્ । .
મમ દોષો ન ધર્મજ્ઞ ગતસ્ત્વં તૃષ્ણયાઽઽકુલઃ

હિત્વા માં યજમાનં વૈ પ્રાર્થિતોઽપિ મયા ભૃશમ્ ।
ન લજ્જસે દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૃત્વા કર્મ જુગુપ્સિતમ્

સન્તોષે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ જાનન્ધર્મસ્ય નિશ્ચયમ્ ।
પુત્રોઽસિ બ્રહ્મણઃ સાક્ષાદ્વેદવેદાઙ્ગવિત્તમઃ

ન વેત્સિ વિપ્રધર્મસ્ય ગતિં સૂક્ષ્માં દુરત્યયામ્ ।
આત્મદોષં મયિ જ્ઞાત્વા મૃષા માં શસ્તુમિચ્છસિ

ત્યાજ્યસ્તુ સુજનૈઃ ક્રોધશ્ચણ્ડાલાદધિકો યતઃ ।
વૃથા ક્રોધપરીતેન મયિ શાપઃ પ્રપાતિતઃ

તવાપિ ચ પતત્વદ્ય દેહોઽયં ક્રોધસંયુતઃ ।
એવં શપ્તો મુની રાજ્ઞા રાજા ચ મુનિના તથા

પરસ્પરં પ્રાપ્ય શાપં દુઃખિતૌ તૌ બભૂવતુઃ ।
વસિષ્ઠસ્ત્વતિચિન્તાર્તો બ્રહ્માણં શરણં ગતઃ

નિવેદયામાસ તથા શાપં ભૂપકૃતં મહત્ ।
વસિષ્ટ ઉવાચ
રાજ્ઞા શપ્તોઽસ્મિ દેહોઽયં પતત્વદ્ય તવેતિ વૈ

કિં કરોમિ પિતઃ પ્રાપ્યં કષ્ટં કાયપ્રપાતજમ્ ।
અન્યદેહસમુત્પત્તૌ જનકં વદ સામ્પ્રતમ્

તથા મે દેહસંયોગઃ પૂર્વવત્સમપદ્યતામ્ ।
યાદૃશં જ્ઞાનમેતસ્મિન્દેહે તત્રાસ્તુ તત્પિતઃ

સમર્થોઽસિ મહારાજ પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।
વસિષ્ઠસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મા પ્રોવાચ તં સુતમ્

મિત્રાવરુણયોસ્તેજસ્ત્વં પ્રવિશ્ય સ્થિરો ભવ ।
તસ્માદયોનિજઃ કાલે ભવિતા ત્વં ન સંશયઃ

પુનર્દેહં સમાસાદ્ય ધર્મયુક્તો ભવિષ્યસિ ।
ભૂતાત્મા વેદવિત્કામં સર્વજ્ઞઃ સર્વપૂજિતઃ

એવમુક્તસ્તદા પિત્રા પ્રયયૌ વરુણાલયમ્ ।
કૃત્વા પ્રદક્ષિણં પ્રીત્યા પ્રણમ્ય ચ પિતામહમ્

વિવેશ સ તયોર્દેહે મિત્રાવરુણયોઃ કિલ ।
જીવાંશેન વસિષ્ઠોઽથ ત્યક્ત્વા દેહમનુત્તમમ્

કદાચિત્તૂર્વશી રાજન્નાગતા વરુણાલયમ્ ।
યદૃચ્છયા વરારોહા સખીગણસમાવૃતા

દૃષ્ટ્વા તામપ્સરાં દિવ્યાં રૂપયૌવનસંયુતામ્ ।
જાતૌ કામાતુરૌ દેવૌ તદા તામૂચતુર્નૃપ

વિવશૌ ચારુસર્વાઙ્ગીં દેવકન્યાં મનોરમામ્ ।
આવાં ત્વમનવદ્યાઙ્‌ગિ વરયસ્વ સમાકુલૌ

વિહરસ્વ યથાકામં સ્થાનેઽસ્મિન્વરવર્ણિનિ ।
તથોક્તા સા તતો દેવી તાભ્યાં તત્ર સ્થિતાવશા

કૃત્વા ભાવં સ્થિરં દેવી મિત્રાવરુણયોર્ગૃહે ।
સા ગૃહીત્વા તયોર્ભાવં સંસ્થિતા ચારુદર્શના

તયોસ્તુ પતિતં વીર્યં કુમ્ભે દૈવાદનાવૃતે ।
તસ્માજ્જાતૌ મુની રાજન્દ્વાવેવાતિમનોહરૌ

અગસ્તિઃ પ્રથમસ્તત્ર વસિષ્ઠશ્ચાપરસ્તથા ।
મિત્રાવરુણયોર્વીર્યાત્તાપસાવૃષિસત્તમૌ

પ્રથમસ્તુ વનં પ્રાપ્તો બાલ એવ મહાતપાઃ ।
ઇક્ષ્વાકુસ્તુ વસિષ્ઠં તં બાલં વવ્રે પુરોહિતમ્

વંશસ્યાસ્ય સુખાર્થં તે પાલયામાસ પાર્થિવ ।
વિશેષેણ મુનિં જ્ઞાત્વા પ્રીત્યા યુક્તો બભૂવ હ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વસિષ્ઠસ્ય ચ કારણમ્ ।
શાપાદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્મિત્રાવરુણયોઃ કુલે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યા સંહિતાયાં ષષ્ઠસ્કન્ધે
વસિષ્ઠસ્ય મૈત્રાવરુણિરિતિનામવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ