દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.13

આડીબકયુદ્ધ વર્ણનસહિતં દેવીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્
ઇન્દ્ર ઉવાચ
સાહસં કૃતવાન્ રાજા પૂર્વં યત્કથિતો મખઃ ।
વરુણાય પ્રતિજ્ઞાતઃ પુત્રં કૃત્વા પશું પ્રિયમ્

ગતે ત્વયિ પિતા પુત્રં બદ્ધ્વા યૂપેઽઘૃણઃ પુનઃ ।
પશું કૃત્વા મહાબુદ્ધે વધિષ્યતિ વ્યથાતુરઃ

ઇત્થં નિષિદ્ધસ્તત્પુત્રઃ શક્રેણામિતતેજસા ।
સ્થિતસ્તત્રૈવ માયેશીમાયયા મોહિતો ભૃશમ્

યદા પુનઃ પુનઃ શ્રુત્વા પિતરં રોગપીડિતમ્ ।
ગમનાય મતિં ચક્રે તદેન્દ્રઃ પ્રત્યષેધયત્

હરિશ્ચન્દ્રોઽતિદુઃખાર્તઃ પપ્રચ્છ ગુરુમન્તિકે ।
સ્થિતં વસિષ્ઠમેકાન્તે સર્વજ્ઞં હિતતત્પરમ્

રાજોવાચ
ભગવન્ કિ કરોમ્યદ્ય કાતરોઽસ્મિ વ્યથાકુલઃ ।
ત્રાહિ માં દુઃખમનસં મહાવ્યાધિભયાતુરમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્નુપાયોઽસ્તિ રોગનાશં પ્રતિ સ્તુતઃ ।
ત્રયોદશવિધાઃ પુત્રાઃ કથિતા ધર્મસંગ્રહે

તસ્માત્ક્રીતં સુતં કૃત્વા યજસ્વ મખમુત્તમમ્ ।
દ્રવ્યં દત્ત્વા યથોદ્દિષ્ટમાનયસ્વ દ્વિજોત્તમમ્

એવં કૃતે મખે ભૂપ રોગનાશો ભવિષ્યતિ ।
વરુણોઽપિ પ્રસન્નાત્મા ભવિષ્યતિ યથાસુખમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજા પ્રોવાચ મન્ત્રિણમ્ ।
અન્વેષય મહાબુદ્ધે વિષયેષ્વતિયત્‍નતઃ

કદાચિત્કોઽપિ લોભાર્થી દદાતિ સ્વસુતં પિતા ।
સમાનય ધનં દત્ત્વા યાવત્પ્રાર્થયતેઽપ્યસૌ

સર્વથૈવ સમાનેયો યજ્ઞાર્થે દ્વિજબાલકઃ ।
ન કાર્યા કૃપણા બુદ્ધિસ્ત્વયા મત્કાર્યહેતવે

પ્રાર્થનીયસ્ત્વયા પુત્રઃ કસ્યચિદ્‌દ્વિજવાદિનઃ ।
દ્રવ્યેણ દેહિ યજ્ઞાર્થં કર્તવ્યોઽસૌ પશુઃ કિલ

ઇતિ સઞ્ચોદિતસ્તેન સચિવઃ કાર્યહેતવે ।
અન્વેષયામાસ પુરે ગ્રામે ગ્રામે ગૃહે ગૃહે

એવમન્વેષતસ્તસ્ય વિષયે કશ્ચિદાતુરઃ ।
નિર્ધનસ્ત્રિસુતશ્ચાસીદજીગર્તેતિ નામતઃ

તસ્ય પુત્રં શુનઃશેપં મધ્યમં મન્ત્રિસત્તમઃ ।
આનયામાસ દત્ત્વાર્થં પ્રાર્થિતં યદ્ધનં તદા

સમાનીય શુનઃશેપં સચિવઃ કાર્યતત્પરઃ ।
રાજ્ઞે નિવેદયામાસ પશુયોગ્યં દ્વિજાત્મજમ્

રાજાતિમુદિતસ્તેન વિપ્રાનાનીય સર્વતઃ ।
કારયામાસ સમ્ભારાન્યજ્ઞાર્થં વેદવિત્તમાન્

પ્રારબ્ધે તુ મખે તત્ર વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
બદ્ધં દૃષ્ટ્વા શુનઃશેપં નિષિષેધ નૃપં તદા

રાજન્મા સાહસં કાર્ષીર્મુઞ્ચૈનં દ્વિજબાલકમ્ ।
પ્રાર્થયામ્યહમાયુષ્મન્ સુખં તેઽદ્ય ભવિષ્યતિ

ક્રન્દત્યયં શુનઃશેપઃ કરુણા માં દુનોત્યપિ ।
દયાવાન્ભવ રાજેન્દ્ર કુરુ મે વચનં નૃપ

પરદેહસ્ય રક્ષાયૈ સ્વદેહં યે દયાપરાઃ ।
દદતિ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વં સ્વર્ગકામાઃ શુચિવ્રતાઃ

ત્વં સ્વદેહસ્ય રક્ષાર્થં હંસિ દ્વિજસુતં બલાત્ ।
પાપં મા કુરુ રાજેન્દ્ર દયાવાન્ ભવ બાલકે

સર્વેષાં સદૃશી પ્રીતિર્દેહે વેત્સિ સ્વયં નૃપ ।
મુઞ્ચૈનં બાલકં તસ્માત્પ્રમાણં યદિ મે વચઃ

વ્યાસ ક્ત્વચ
અનાદૃત્ય ચ તદ્વાક્યં રાજા દુઃખાતુરો ભૃશમ્ ।
ન મુમોચ મુનિસ્તસ્મૈ ચૂકોપાતીવ તાપસઃ

ઉપદેશં દદૌ તસ્મૈ શુનઃશેપાય કૌશિકઃ ।
મન્ત્રં પાશધરસ્યાથ દયાવાન્વેદવિત્તમઃ

શુનઃશેપોઽપિ તં મન્ત્રમસકૃદ્વધકર્શિતઃ ।
સ્તુતસ્વરેણ ચુક્રોશ સંસ્મરન્વરુણં ભૃશમ્

સ્તુવન્તં મુનિપુત્રં તં જ્ઞાત્વા વૈ યાદસાં પતિઃ ।
તત્રાગત્ય શુનઃશેપં મુમોચ કરુણાર્ણવઃ

રોગહીનં નૃપં કૃત્વા વરુણઃ સ્વગૃહં યયૌ ।
વિશ્વામિત્રસ્તુ તં પુત્રં કૃતવાન્મોચિતં મૃતેઃ

ન કૃતં વચનં રાજ્ઞા કૌશિકસ્ય મહાત્મનઃ ।
રોષં દધાર મનસા રાજોપરિ સ ગાધિજઃ

એકસ્મિન્સમયે રાજા હયારૂઢો વનં ગતઃ ।
સૂકરં હન્તુકામસ્તુ મધ્યાહ્ને કૌશિકીતટે

વૃદ્ધબ્રાહ્મણવેષેણ વિશ્વામિત્રેણ વઞ્ચિતઃ ।
સર્વસ્વં પ્રાર્થિતં તસ્ય ગૃહીતં રાજ્યમદ્‌‍ભુતમ્

પીડિતોઽસૌ હરિશ્ચન્દ્રો યજમાનો યતો ભૃશમ્ ।
વસિષ્ઠઃ કૌશિકં પ્રાહ વને પ્રાપ્તં યદૃચ્છયા

ક્ષત્રિયાધમ દુર્બુદ્ધે વૃથા બ્રાહ્મણવેષભૃત્ ।
બકધર્મ વૃથા કિં ત્વં ગર્વં વહસિ દામ્ભિક

કસ્માત્ત્વયા નૃપશ્રેષ્ઠો યજમાનો મમાપ્યસૌ ।
અપરાધં વિના જાલ્મ ગમિતો દુઃખમદ્‌ભુતમ્

બકધ્યાનપરો યસ્માત્તસ્માત્ત્વં વૈ બકો ભવ ।
ઇતિ શપ્તો વસિષ્ઠેન કૌશિકઃ પ્રાહ તં પુનઃ

ત્વમપ્યાડિર્ભવાયુષ્મન્ બકોઽહં યાવદેવ હિ ।
વ્યાસ ઉવાચ
એવં પરસ્પરં દત્ત્વા શાપં તૌ ક્રોધપીડિતૌ

અણ્ડજૌ તરસા જાતૌ સરસ્યાડીબકૌ મુની ।
એકસ્મિન્પાદપે નીડં કૃત્વાસૌ બકરૂપભાક્

વિશ્વામિત્રઃ સ્થિતસ્તત્ર દિવ્યે સરસિ માનસે ।
અન્યસ્મિત્પાદપે કૃત્વા વસિષ્ઠો નીડમુત્તમમ્

આડીરૂપધરસ્તસ્થાવન્યોન્યં દ્વેષતત્પરૌ ।
દિને દિને તૌ સંગ્રામં ચક્રતુઃ ક્રોધસંયુતૌ

દુઃખદં સર્વલોકાનાં ક્રન્દમાનાવુભૌ ભૃશમ્ ।
ચઞ્ચુપક્ષપ્રહારૈસ્તુ નખાઘાતૈઃ પરસ્પરમ્

જઘ્નતૂ રુધિરક્લિનૌ પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ ।
એવં બહૂનિ વર્ષાણિ પક્ષિરૂપધરૌ મુની

સ્થિતૌ તત્ર મહારાજ શાપપાશેન યન્ત્રિતૌ ।
રાજોવાચ
કથં મુક્તૌ મુનિશ્રેષ્ઠૌ શાપાદ્વસિષ્ઠકૌશિકૌ

તન્મમાચક્ષ્વ વિપ્રર્ષે પરં કૌતૂહલં હિ મે ।
વ્યાસ ઉવાચ
યુધ્યમાનાબ્વુભૌ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

તત્રાજગામાનિમિષૈર્વૃતઃ સર્વૈર્દયાપરૈઃ ।
તાવાશ્વાસ્ય જગત્કર્તા યુદ્ધતો વિનિવાર્ય ચ

શાપં સંમોચયામાસ તયોઃ ક્ષિપ્તં પરસ્પરમ્ ।
તતો જગ્મુઃ સુરાઃ સર્વે સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ પદ્મભૂઃ

સત્યલોકં જગામાશુ હંસારૂઢઃ પ્રતાપવાન્ ।
વિશ્વામિત્રોઽપ્યગાત્તૂર્ણં વસિષ્ઠઃ સ્વાશ્રમં ગતઃ

મિથઃ સ્નેહં તતઃ કૃત્વા પ્રજાપત્યુપદેશતઃ ।
મૈત્રાવરુણિનાપ્યેવં કૃતં યુદ્ધમકારણમ્

કૌશિકેન સમં ભૂપ દુઃખદં ચ પરસ્પરમ્ ।
કો નામ માનવો લોકે દેવો વા દાનવોઽપિ વા

અહઙ્કારજયં કૃત્વા સર્વદા સુખભાગ્ભવેત્ ।
તસ્માદ્‌રાજંશ્ચિત્તશુદ્ધિર્મહતામપિ દુર્લભા

યત્‍નેન સાધનીયા સા તદ્વિહીનં નિરર્થકમ્ ।
તીર્થં દાનં તપઃ સત્યં યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મસાધનમ્

(શ્રદ્ધાત્ર ત્રિવિધા પ્રોક્તા સાત્ત્વિકી રાજસી તથા ।
તામસી સર્વદેહેષુ દેહિનાં ધર્મકર્મસુ ॥
સાત્ત્વિકી દુર્લભા લોકે યથોક્તફલદા સદા ।
તદર્ધફલદા પ્રોક્તા રાજસી વિધિસંયુતા ॥
તામસી ત્વફલા રાજન્ન તુ કીર્તિકરી પુનઃ ।
કામક્રોધાભિભૂતાનાં જનાનાં નૃપસત્તમ ॥)
વાસનારહિતં કૃત્વા તચ્ચિત્તં શ્રવણાદિના ।
તીર્થાદિષુ વસેન્નિત્યં દેવીપૂજનતત્પરઃ

દેવીનામાનિ વચસા ગૃહ્ણંસ્તસ્યા ગુણાન્સ્તુવન્ ।
ધ્યાયંસ્તસ્યાઃ પદામ્ભોજં કલિદોષભયાર્દિતઃ

એવં તુ કુર્વતસ્તસ્ય ન કદાચિત્કલેર્ભયમ્ ।
અનાયાસેન સંસારાન્મુચ્યતે પાતકી જનઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદલસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠસ્કન્ધે
આડીબકયુદ્ધ વર્ણનસહિતં દેવીમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ