દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.12

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય જલોદરવ્યાધિપીડાવર્ણનમ્
રાજોવાચ
તીર્થાનિ ભુવિ પુણ્યાનિ બ્રૂહિ મે મુનિસત્તમ ।
ગમ્યાનિ માનવૈર્દેવૈઃ ક્ષેત્રાણિ સરિતસ્તથા

ફલં ચ યાદૃશં યત્ર તીર્થેષુ સ્નાનદાનતઃ ।
વિધિં તુ તીર્થયાત્રાયાં નિયમાંશ્ચ વિશેષતઃ

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ ।
યેષુ તીર્થેષુ દેવીનાં પ્રશસ્તાન્યાયનાનિ ચ

નદીનાં જાહ્નવી શ્રેષ્ઠા યમુના ચ સરસ્વતી ।
નર્મદા ગણ્ડકી સિન્ધુર્ગોમતી તમસા તથા

કાવેરી ચન્દ્રભાગા ચ પુણ્યા વેત્રવતી શુભા ।
ચર્મણ્વતી ચ સરયૂસ્તાપી સાભ્રમતી તથા

એતાશ્ચ કથિતા રાજન્નન્યાશ્ચ શતશઃ પુનઃ ।
તાસાં સમુદ્રગાઃ પુણ્યાઃ સ્વલ્પપુણ્યા હ્યનબ્ધિગાઃ

સમુદ્રગાનાં તાઃ પુણ્યાઃ સર્વદૌઘવહાસ્તુ યાઃ ।
માસદ્વયં શ્રાવણાદૌ તાશ્ચ સર્વા રજસ્વલાઃ

ભવન્તિ વૃષ્ટિયોગેન ગ્રામ્યવારિવહાસ્તથા ।
પુષ્કરં ચ કુરુક્ષેત્રં ધર્મારણ્યં સુપાવનમ્

પ્રભાસં ચ પ્રયાગં ચ નૈમિષારણ્યમેવ ચ ।
વિશ્રુતં ચાર્બુદારણ્યં શૈલાશ્ચ પાવનાસ્તથા

શ્રીશૈલશ્ચ સુમેરુશ્ચ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ ।
સરાંસિ ચૈવ પુણ્યાનિ માનસં સર્વવિશ્રુતમ્

તથા બિન્દુસરઃ શ્રેષ્ઠમચ્છોદં નામ પાવનમ્ ।
આશ્રમાસ્તુ તથા પુણ્યા મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્

વિશ્રુતસ્તુ સદા પુણ્યઃ ખ્યાતો બદરિકાશ્રમઃ ।
નરનારાયણૌ યત્ર તેપાતે તૌ મુની તપઃ

વામનાશ્રમ આખ્યાતઃ શતયૂપાશ્રમસ્તથા ।
યેન યત્ર તપસ્તપ્તં તસ્ય નામ્નાતિવિશ્રુતઃ

એવં પુણ્યાનિ સ્થાનાનિ હ્યસંખ્યાતાનિ ભૂતલે ।
મુનિભિઃ પરિગીતાનિ પાવનાનિ મહીપતે

એષુ સ્થાનેષુ સર્વત્ર દેવીસ્થાનાનિ ભૂપતે ।
દર્શનાત્પાપહારીણિ વસન્તિ નિયમેન ચ

કથયિષ્યામિ તાન્યગ્રે પ્રસઙ્ગેન ચ કાનિચિત્ ।
તીર્થાનિ નૃપ દાનાનિ વ્રતાનિ ચ મખાસ્તથા

તપાંસિ પુણ્યકર્માણિ સાપેક્ષાણિ મહીપતે ।
દ્રવ્યશુદ્ધિં ક્રિયાશુદ્ધિં મનઃશુદ્ધિમપેક્ષ્ય ચ

પાવનાનિ હિ તીર્થાનિ તપાંસિ ચ વ્રતાનિ ચ ।
કદાચિદ્દ્રવ્યશુદ્ધિઃ સ્યાત્ક્રિયાશુદ્ધિઃ કદાચન

દુર્લભા મનસઃ શુદ્ધિઃ સર્વેષાં સર્વદા નૃપ ।
મનસ્તુ ચઞ્ચલં રાજન્નનેકવિષયાશ્રિતમ્

કથં શુદ્ધં ભવેદ્‌રાજન્નાનાભાવસમાશ્રિતમ્ ।
કામક્રોધૌ તથા લોભો હ્યહઙ્કારો મદસ્તથા

સર્વવિઘ્નકરા હ્યેતે તપસ્તીર્થવ્રતેષુ ચ ।
અહિંસા સત્યમસ્તેયં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ

સ્વધર્મપાલનં રાજન્ સર્વતીર્થફલપ્રદમ્ ।
નિત્યકર્મપરિત્યાગાન્માર્ગે સંસર્ગદોષતઃ

વ્યર્થં તીર્થાધિગમનં પાપમેવાવશિષ્યતે ।
ક્ષાલયન્તિ હિ તીર્થાનિ સર્વથા દેહજં મલમ્

માનસં ક્ષાલિતું તાનિ ન સમર્થાનિ વૈ નૃપ ।
શક્તાનિ યદિ ચેત્તાનિ ગઙ્ગાતીરનિવાસિનઃ

મુનયો દ્રોહસંયુક્તાઃ કથં સ્યુર્ભાવિતેશ્વરાઃ ।
વસિષ્ઠસદૃશાઃ પ્રહ્વા વિશ્વામિત્રાદયઃ કિલ

રાગદ્વેષરતાઃ સર્વે કામક્રોધાકુલાઃ સદા ।
ચિત્તશુદ્ધિમયં તીર્થં ગઙ્ગાદિભ્યોઽતિપાવનમ્

યદિ સ્યાદ્દૈવયોગેન ક્ષાલયત્યાન્તરં મલમ્ ।
વિશેષેણ તુ સત્સઙ્ગો જ્ઞાનનિષ્ઠસ્ય ભૂપતે

ન વેદા ન ચ શાસ્ત્રાણિ ન વ્રતાનિ તપાંસિ ન ।
ન મખા ન ચ દાનાનિ ચિત્તશુદ્ધેસ્તુ કારણમ્

વસિષ્ઠો બ્રહ્મણઃ પુત્રો વેદવિદ્યાવિશારદઃ ।
રાગદ્વેષાન્વિતઃ કામં ગઙ્ગાતીરસમાશ્રિતઃ

આડીબકં મહાયુદ્ધં વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ ।
જાતં નિરર્થકં દ્વેષાદ્દેવાનાં વિસ્મયપ્રદમ્

વિશ્વામિત્રો બકસ્તત્ર જાતઃ પરમતાપસઃ ।
શપ્તઃ સ તુ વસિષ્ઠેન હરિશ્ચન્દ્રસ્ય કારણાત્

કૌશિકેન વસિષ્ઠોઽપિ શસ્ત્વાડીદેહભાક્કૃતઃ ।
શાપાદાડીબકૌ જાતૌ તૌ મુની વિશદપ્રભૌ

નિવાસં પ્રાપતુસ્તીરે સરસો માનસસ્ય ચ ।
ચક્રતુર્દારુણં યુદ્ધં નખચઞ્ચુપ્રતાડનૈઃ

વર્ષાણામયુતં યાવત્તાવૃષી રોષસંયુતૌ ।
યુયુધાતે મદોન્મત્તૌ સિંહાવિવ પરસ્પરમ્

રાજોવાચ
કથં તૌ મુનિશાર્દૂલૌ તાપસૌ ધર્મતત્પરૌ ।
પરસ્પરં વૈરપરૌ સઞ્જાતૌ કેન હેતુના

શાપં પરસ્પરં કેન કારણેન મહામતી ।
દત્તવન્તૌ મિથઃ ક્લેશકારકૌ દુઃખદૌ નૃણામ્

વ્યાસ ઉવાચ
હરિશ્ચન્દ્રો નૃપશ્રેષ્ઠસ્ત્રિશંકુતનયઃ પુરા ।
બભૂવ રવિવંશીયો રામચન્દ્રસ્ય પૂર્વજઃ

અનપત્યઃ સ રાજર્ષિર્વરુણાય મહાક્રતુમ્ ।
પ્રતિજજ્ઞે પુત્રકામો નરમેધં દુરાસદમ્

વરુણસ્તસ્ય સન્તુષ્ટો યજ્ઞસ્ય નિયમે કૃતે ।
દધાર ગર્ભં રાજ્ઞસ્તુ ભાર્યા પરમસુન્દરી

રાજા બભૂવ સન્તુષ્ટો દૃષ્ટ્વા ભાર્યાં સદોહદામ્ ।
ચકાર વિધિવત્કર્મ ગર્ભસંસ્કારકારકમ્

સુષુવે તનયં નારી સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ।
મુદં પ્રાપ નૃપસ્તત્ર પુત્રે જાતે વિશામ્પતે

કૃતવાઞ્જાતકર્માદિસંસ્કારવિધિમુત્તમમ્ ।
દદૌ હિરણ્યં ગા દોગ્ધીર્બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષતઃ

જન્મોત્સવેઽતિસંવૃત્તે ગેહે વૈ યાદસામ્પતિઃ ।
આજગામ મહારાજ વિપ્રવેષધરસ્તથા

પૂજિતઃ પાર્થિવેનાથ દત્ત્વા વિધિવદાસનમ્ ।
કાર્યે પૃષ્ટેઽબ્રવીદ્વાક્યં વરુણોઽસ્મીતિ ભૂપતિમ્

કુરુ યજ્ઞં સુતં કૃત્વા પશું પરમપાવનમ્ ।
સત્યવાગ્ભવ રાજેન્દ્ર સંકલ્પસ્તુ ત્વયા કૃતઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા વિહ્વલોઽતિવ્યથાકુલઃ ।
સંસ્તભ્યાધિં નૃપઃ પ્રાહ વરુણં સત્કૃતાઞ્જલિઃ

સ્વામિન્કરોમિ તં યજ્ઞં સર્વથા વિધિપૂર્વકમ્ ।
મયા તે યત્પ્રતિજ્ઞાતં ભવામિ સત્યવાગહમ્

પૂર્ણે માસે વિશુધ્યેત ધર્મપત્‍ની સુરોત્તમ ।
વિશુદ્ધાયાં તુ ભાર્યાયાં કર્તવ્યઃ સ પશોર્મખઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તે વચને રાજ્ઞા વરુણઃ સ્વગૃહં ગતઃ ।
રાજા બભૂવ સન્તુષ્ટઃ કિઞ્ચિચ્ચિન્તાતુરસ્તથા

પૂર્ણે માસિ પુનઃ પાશી પરીક્ષાર્થં નૃપાલયે ।
આજગામ દ્વિજો ભૂત્વા સુવેષઃ સુષ્ઠુભાષકઃ

કૃતાર્હણં સુખાસીનં ભૂપતિસ્તં સુરોત્તમમ્ ।
ઉવાચ વિનયોપેતો હેતુગર્ભં વચસ્તદા

અસંસ્કૃતં સુતં સ્વામિન્યૂપે બધ્નામિ તં કથમ્ ।
સંસ્કત્ય ક્ષત્રિયં કૃત્વા યજેઽહં યજ્ઞમુત્તમમ્

દયસે યદિ દેવ ત્વં જ્ઞાત્વા દીનં સ્વસેવકમ્ ।
અસંસ્કૃતસ્ય બાલસ્ય નાધિકારોઽસ્તિ કુત્રચિત્

વરુણ ઉવાચ
પ્રતારયસિ રાજેન્દ્ર કૃત્વા સમયમગ્રતઃ ।
દુસ્ત્યજસ્તવ જાનામિ સુતસ્નેહો હ્યપુત્રિણઃ

ગૃહં વ્રજામિ ભૂપાલ વચનાત્તવ કોમલાત્ ।
કિયત્કાલં પ્રતીક્ષ્યાહમાગમિષ્યામિ તે ગૃહમ્

ભવિતવ્યં ત્વયા તાત તદા સત્યવચોઽન્વિતમ્ ।
અન્યથા ત્વયિ મુઞ્ચામિ કોપં શાપસમન્વિતમ્

રાજોવાચ
સમાવર્તનકર્માન્તે સર્વથા યાદસાંપતે ।
કૃત્વા પુત્રપશું યજ્ઞે યજિષ્યે વિધિપૂર્વકમ્

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞો વરુણઃ પ્રીતમાનસઃ ।
તથેત્યુક્ત્વા યયૌ તૂર્ણં નૃપસ્તુ સુસ્થિતોઽભવત્

રોહિતાખ્ય ઇતિ ખ્યાતઃ સુતસ્તસ્ય વિવૃદ્ધિમાન્ ।
સઞ્જાતશ્ચતુરઃ સર્વવિદ્યાનાં ચ વિશારદઃ

યજ્ઞસ્ય કારણં તેન જ્ઞાતં સર્વં સવિસ્તરમ્ ।
ભયભીતસ્તતઃ સોઽપિ મત્વા મરણમાત્મનઃ

કૃત્વા પલાયનં વીરો ગતોઽસૌ ગિરિગહ્વરે ।
અગમ્યે નૃપતિસ્થાને સ્થિતસ્તત્ર ભયાતુરઃ

પ્રાપ્તે કાલેઽથ વરુણો યજ્ઞાર્થી નૃપતેર્ગૃહમ્ ।
ગત્વા તમાહ ભૂપાલં કુરુ યજ્ઞં વિશાંપતે

પ્રમ્લાનવદનો રાજા તમાહ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ ।
કિં કરોમિ ગતઃ ક્વાપિ સુતો મે સુરસત્તમ

શ્રુત્વા તદ્વચનં રાજ્ઞઃ કુપિતો યાદસાંપતિઃ ।
શશાપ તં નૃપં કોપાદસત્યવાદિનં ભૃશમ્

જલોદરાભિધો વ્યાધિર્દેહે ભવતુ તે નૃપ ।
યતઃ પ્રતારિતશ્ચાહં કૃત્વા કપટપણ્ડિત

ઇતિ શપ્ત્વા યયૌ ધામ સ્વકં પાશધરસ્તદા ।
રાજા ચિન્તાતુરસ્તસ્થૌ ભવને વ્યાધિપીડિતઃ

યદાતિવ્યાધિતો રાજા રોગેણ શાપજેન હ ।
તદા શુશ્રાવ પુત્રોઽપિ પિતરં વ્યાધિપીડિતમ્

પાન્થિકઃ પ્રાહ પુત્રં હિ પિતા તે ભૃશદુઃખિતઃ ।
જલોદરવિકારેણ શાપજેન નૃપાત્મજ

વિનષ્ટં જીવિતં તેઽદ્ય વૃથા જાતસ્ય દુર્મતે ।
યત્ત્યક્ત્વા પિતરં દુઃસ્થં પ્રાપ્તોઽસિ ગિરિગહ્વરમ્

કિમનેન શરીરેણ પ્રાપ્તં તે જન્મનઃ ફલમ્ ।
દેહદં દુઃખિતં કૃત્વા સ્થિતોઽસ્યત્ર સુતાધમ

પ્રાણાસ્ત્યાજ્યાઃ પિતુઃ કાર્યે સત્પુત્રેણેતિ નિશ્ચયઃ ।
ત્વદર્થે દુઃખિતો રાજા ક્રન્દતિ વ્યાધિપીડિતઃ

વ્યાસ ઉવાચ
તદાકર્ણ્ય વચસ્તથ્યં પાન્થિકાદ્ધર્મસંયુતમ્ ।
યદા ચક્રે મનો ગન્તું દ્રષ્ટું તાતં વ્યથાતુરમ્

તદા વિપ્રવપુર્ભૂત્વા વાસવસ્તમુપાગમત્ ।
રહઃ પ્રાહ હિતં વાક્યં દયાવાનિવ ભારત

મૂર્ખોઽસિ રાજપુત્ર ત્વં ગમનાય મતિં વૃથા ।
કરોષિ પિતરં ત્વદ્ય ન જાનાસિ વ્યથાયુતમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યા સંહિતાયાં ષષ્ઠસ્કન્ધે
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય જલોદરવ્યાધિપીડાવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ