દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.11

યુગધર્મવ્યવસ્થાવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
ભારાવતારણાર્થાય કથિતં જન્મ કૃષ્ણયોઃ ।
સંશયોઽયં દ્વિજશ્રેષ્ઠ હૃદયે મમ તિષ્ઠતિ

પૃથિવી ગોસ્વરૂપેણ બ્રહ્માણં શરણં ગતા ।
દ્વાપરાન્તેઽતિદીનાર્તા ગુરુભારપ્રપીડિતા

વેધસા પ્રાર્થિતો વિષ્ણુઃ કમલાપતિરીશ્વરઃ ।
ભૂભારોત્તારણાર્થાય સાધૂનાં રક્ષણાય ચ

ભગવન્ ભારતે ખણ્ડે દેવૈઃ સહ જનાર્દન ।
અવતારં ગૃહાણાશુ વસુદેવગૃહે વિભો

એવં સમ્પ્રાર્થિતો ધાત્રા ભગવાન્દેવકીસુતઃ ।
બભૂવ સહ રામેણ ભૂભારોત્તારણાય વૈ

કિયાનુત્તારિતો ભારો હત્વા દુષ્ટાનનેકશઃ ।
જ્ઞાત્વા સર્વાન્દુરાચારાન્પાપબુદ્ધિનૃપાનિહ

હતો ભીષ્મો હતો દ્રોણો વિરાટો દ્રુપદસ્તથા ।
બાહ્લીકઃ સોમદત્તશ્ચ કર્ણો વૈકર્તનસ્તથા

યૈર્લુણ્ઠિતં ધનં સર્વં હૃતાશ્ચ હરિયોષિતઃ ।
કથં ન નાશિતા દુષ્ટા યે સ્થિતાઃ પૃથિવીતલે

આભીરાશ્ચ શકા મ્લેચ્છા નિષાદાઃ કોટિશસ્તથા ।
ભારાવતરણં કિં તત્કૃતં કૃષ્ણેન ધીમતા

સન્દેહોઽયં મહાભાગ ન નિવર્તતિ ચિત્તતઃ ।
કલાવસ્મિન્મજાઃ સર્વાઃ પશ્યતઃ પાપનિશ્ચયાઃ

વ્યાસ ઉવાચ
રાજન્ યસ્મિન્યુગે યાદૃક્પ્રજા ભવતિ કાલતઃ ।
નાન્યથા તદ્‌ભવેન્નૂનં યુગધર્મોઽત્ર કારણમ્

યે ધર્મરસિકા જીવાસ્તે વૈ સત્યયુગેઽભવન્ ।
ધર્માર્થરસિકા યે તુ તે વૈ ત્રેતાયુગેઽભવન્

ધર્માર્થકામરસિકા દ્વાપરે ચાભવન્યુગે ।
અર્થકામપરાઃ સર્વે કલાવસ્મિન્ભવન્તિ હિ

યુગધર્મસ્તુ રાજેન્દ્ર ન યાતિ વ્યત્યયં પુનઃ ।
કાલઃ કર્તાસ્તિ ધર્મસ્ય હ્યધર્મસ્ય ચ વૈ પુનઃ

રાજોવાચ
યે તુ સત્યયુગે જીવા ભવન્તિ ધર્મતત્પરાઃ ।
કુત્ર તેઽદ્ય મહાભાગ તિષ્ઠન્તિ પુણ્યભાગિનઃ

ત્રેતાયુગે દ્વાપરે વા યે દાનવ્રતકારકાઃ ।
વર્તન્તે મુનયઃ શ્રેષ્ઠાઃ કુત્ર બ્રૂહિ પિતામહ

કલાવદ્ય દુરાચારા યેઽત્ર સન્તિ ગતત્રપાઃ ।
આદ્યે યુગે ક્વ યાસ્યન્તિ પાપિષ્ઠા દેવનિન્દકાઃ

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામતે ।
સર્વથા શ્રોતુકામોઽસ્મિ યદેતદ્ધર્મનિર્ણયમ્

વ્યાસ ઉવાચ
યે વૈ કૃતયુગે રાજન્ સમ્ભવન્તીહ માનવાઃ ।
કૃત્વા તે પુણ્યકર્માણિ દેવલોકાન્વ્રજન્તિ વૈ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ નૃપસત્તમ ।
સ્વધર્મનિરતા યાન્તિ લોકાન્કર્મજિતાન્કિલ

સત્યં દયા તથા દાનં સ્વદારગમનં તથા ।
અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ સમતા સર્વજન્તુષુ

એતત્સાધારણં ધર્મં કૃત્વા સત્યયુગે પુનઃ ।
સ્વર્ગં યાન્તીતરે વર્ણા ધર્મતો રજકાદયઃ

તથા ત્રેતાયુગે રાજન્ દ્વાપરેઽથ યુગે તથા ।
કલાવસ્મિન્યુગે પાપા નરકં યાન્તિ માનવાઃ

તાવત્તિષ્ઠન્તિ તે તત્ર યાવત્સ્યાદ્યુગપર્યયઃ ।
પુનશ્ચ માનુષે લોકે ભવન્તિ ભુવિ માનવાઃ

યદા સત્યયુગસ્યાદિઃ કલેરન્તશ્ચ પાર્થિવ ।
તદા સ્વર્ગાત્પુણ્યકૃતો જાયન્તે કિલ માનવાઃ

યદા કલિયુગસ્યાદિર્દ્વાપરસ્ય ક્ષયસ્તથા ।
નરકાત્પાપિનઃ સર્વે ભવન્તિ ભુવિ માનવાઃ

એવં કાલસમાચારો નાન્યથાભૂત્કદાચન ।
તસ્માત્કલિરસત્કર્તા તસ્મિંસ્તુ તાદૃશી પ્રજા

કદાચિદ્દૈવયોગાત્તુ પ્રાણિનાં વ્યત્યયો ભવેત્ ।
કલૌ યે સાધવઃ કેચિદ્‌દ્વાપરે સમ્ભવન્તિ તે

તથા ત્રેતાયુગે કેચિત્કેચિત્સત્યયુગે તથા ।
દુષ્ટાઃ સત્યયુગે યે તુ તે ભવન્તિ કલાવપિ

કૃતકર્મપ્રભાવેણ પ્રાપ્નુવન્ત્યસુખાનિ ચ ।
પુનશ્ચ તાદૃશં કર્મ કુર્વન્તિ યુગભાવતઃ

જનમેજય ઉવાચ
યુગધર્માન્મહાભાગ બ્રૂહિ સર્વાનશેષતઃ ।
યસ્મિન્વૈ યાદૃશો ધર્મો જ્ઞાતુમિચ્છામિ તં તથા

વ્યાસ ઉવાચ
નિબોધ નૃપશાર્દૂલ દૃષ્ટાન્તં તે બ્રવીમ્યહમ્ ।
સાધૂનામપિ ચેતાંસિ યુગભાવાદ્‌ભ્રમન્તિ હિ

પિતુર્યથા તે રાજેન્દ્ર વુદ્ધિર્વિપ્રાવહેલને ।
કૃતા વૈ કલિના રાજન્ ધર્મજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ

અન્યથા ક્ષત્રિયો રાજા યયાતિકુલસમ્ભવઃ ।
તાપસસ્ય ગલે સર્પં મૃતં કસ્માદયોજયત્

સર્વં યુગબલં રાજન્વેદિતવ્યં વિજાનતા ।
પ્રયત્‍નેન હિ કર્તવ્યં ધર્મકર્મ વિશેષતઃ

નૂનં સત્યયુગે રાજન્ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।
પરાશક્ત્યર્ચનરતા દેવીદર્શનલાલસાઃ

ગાયત્રીપ્રણવાસક્તા ગાયત્રીધ્યાનકારિણઃ ।
ગાયત્રીજપસંસક્તા માયાબીજૈકજાપિનઃ

ગ્રામે ગ્રામે પરામ્બાયાઃ પ્રાસાદકરણોત્સુકાઃ ।
સ્વકર્મનિરતાઃ સર્વે સત્યશૌચદયાન્વિતાઃ

ત્રય્યુક્તકર્મનિરતાસ્તત્ત્વજ્ઞાનવિશારદાઃ ।
અભવન્ક્ષત્રિયાસ્તત્ર પ્રજાભરણતત્પરાઃ

વૈશ્યાસ્તુ કૃષિવાણિજ્યગોસેવાનિરતાસ્તથા ।
શૂદ્રાઃ સેવાપરાસ્તત્ર પુણ્યે સત્યયુગે નૃપ

પરામ્બાપૂજનાસક્તાઃ સર્વે વર્ણાઃ પરે યુગે ।
તથા ત્રેતાયુગે કિઞ્ચિન્ન્યૂના ધર્મસ્ય સંસ્થિતિઃ

દ્વાપરે ચ વિશેષેણ ન્યૂના સત્યયુગસ્થિતિઃ ।
પૂર્વં યે રાક્ષસા રાજન્ તે કલૌ બ્રાહ્મણાઃ સ્મૃતાઃ

પાખણ્ડનિરતાઃ પ્રાયો ભવન્તિ જનવઞ્ચકાઃ ।
અસત્યવાદિનઃ સર્વે વેદધર્મવિવર્જિતાઃ

દામ્ભિકા લોકચતુરા માનિનો વેદવર્જિતાઃ ।
શૂદ્રસેવાપરાઃ કેચિન્નાનાધર્મપ્રવર્તકાઃ

વેદનિન્દાકરાઃ ક્રૂરા ધર્મભ્રષ્ટાતિવાદુકાઃ ।
યથા યથા કલિર્વૃદ્ધિં યાતિ રાજંસ્તથા તથા

ધર્મસ્ય સત્યમૂલસ્ય ક્ષયઃ સર્વાત્મના ભવેત્ ।
તથૈવ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ ધર્મવર્જિતાઃ

અસત્યવાદિનઃ પાપાસ્તથા વર્ણેતરાઃ કલૌ ।
શૂદ્રધર્મરતા વિપ્રાઃ પ્રતિગ્રહપરાયણાઃ

ભવિષ્યન્તિ કલૌ રાજન્ યુગે વૃદ્ધિં ગતાઃ કિલ ।
કામચારાઃ સ્ત્રિયઃ કામલોભમોહસમન્વિતાઃ

પાપા મિથ્યાભિવાદિન્યઃ સદા ક્લેશરતા નૃપ ।
સ્વભર્તૃવઞ્જકા નિત્યં ધર્મભાષણપણ્ડિતાઃ

ભવન્ત્યેવંવિધા નાર્યઃ પાપિષ્ઠાશ્ચ કલૌ યુગે ।
આહારશુદ્ધ્યા નૃપતે ચિત્તશુદ્ધિસ્તુ જાયતે

શુદ્ધે ચિત્તે પ્રકાશઃ સ્યાદ્ધર્મસ્ય નૃપસત્તમ ।
વૃત્તસઙ્કરદોષેણ જાયતે ધર્મસઙ્કરઃ

ધર્મસ્ય સઙ્કરે જાતે નૂનં સ્યાદ્વર્ણસઙ્કરઃ ।
એવં કલિયુગે ભૂપ સર્વધર્મવિવર્જિતે

સ્વવર્ણધર્મવાર્તૈષા ન કુત્રાપ્યુપલભ્યતે ।
મહાન્તોઽપિ ચ ધર્મજ્ઞા અધર્મં કુર્વતે નૃપ

કલિસ્વભાવ એવૈષ પરિહાર્યો ન કેનચિત્ ।
તસ્માદત્ર મનુષ્યાણાં સ્વભાવાત્પાપકારિણામ્

નિષ્કૃતિર્ન હિ રાજેન્દ્ર સામાન્યોપાયતો ભવેત્ ।
જનમેજય ઉવાચ
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ

કલાવધર્મબહુલે નરાણાં કા ગતિર્ભવેત્ ।
યદ્યસ્તિ તદુપાયશ્ચેદ્દયયા તં વદસ્વ મે

વ્યાસ ઉવાચ
એક એવ મહારાજ તત્રોપાયોઽસ્તિ નાપરઃ ।
સર્વદોષનિરાસાર્થં ધ્યાયેદ્દેવીપદામ્બુજમ્

ન સન્ત્યઘાનિ તાવન્તિ યાવતી શક્તિરસ્તિ હિ ।
નાસ્તિ દેવ્યાઃ પાપદાહે તસ્માદ્‌ભીતિઃ કુતો નૃપ

અવશેનાપિ યન્નામ લીલયોચ્ચારિતં યદિ ।
કિં કિં દદાતિ તજ્જ્ઞાતું સમર્થા ન હરાદયઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં તુ પાપાનાં શ્રીદેવીનામસંસ્મૃતિઃ ।
તસ્માત્કલિભયાદ્‌રાજન્ પુણ્યક્ષેત્રે વસેન્નરઃ

નિરન્તરં પરામ્બાયા નામસંસ્મરણં ચરેત્ ।
છિત્ત્વા ભિત્ત્વા ચ ભૂતાનિ હત્વા સર્વમિદં જગત્

દેવીં નમતિ ભક્ત્યા યો ન સ પાપૈર્વિલિપ્યતે ।
રહસ્યં સર્વશાસ્ત્રાણાં મયા રાજન્નુદીરિતમ્

વિમૃશ્યૈતદશેષેણ ભજ દેવીપદામ્બુજમ્ ।
અજપાં નામ ગાયત્રીં જપન્તિ નિખિલા જનાઃ

મહિમાનં ન જાનન્તિ માયાયા વૈભવં મહત્ ।
ગાયત્રીં બ્રાહ્મણાઃ સર્વે જપન્તિ હૃદયાન્તરે

મહિમાનં ન જાનન્તિ માયાયા વૈભવં મહત્ ।
એતત્સર્વં સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટં તત્ત્વયા નૃપ ।
યુગધર્મવ્યવસ્થાયાં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યા સંહિતાયાં
ષષ્ઠસ્કન્ધે યુગધર્મવ્યવસ્થાવર્ણનં નામકાદશોઽધ્યાયઃ