દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.8

દેવ્યાઃ સ્વરૂપોદ્‌ભવવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
તરસા તેઽથ સમ્પ્રાપ્ય વૈકુણ્ઠં વિષ્ણુવલ્લભમ્ ।
દદૃશુઃ સર્વશોભાઢ્યં દિવ્યસદ્મવિરાજિતમ્

સરોવાપીસરિદ્‌ભિશ્ચ સંયુતં સુખદં શુભમ્ ।
હંસસારસચક્રાહ્વૈઃ કૂજદ્‌ભિશ્ચ વિરાજિતમ્

ચમ્પકાશોકકહ્લારમન્દારબકુલાવૃતૈઃ ।
મલ્લિકાતિલકામ્રાતયુતૈઃ કુરબકાદિભિઃ

કોકિલારાવસન્નાદૈઃ શિખણ્ડૈર્નૃત્યરઞ્જિતૈઃ ।
ભ્રમરારાવરમ્યૈશ્ચ દિવ્યૈરુપવનૈર્યુતમ્

સુનન્દનન્દનાદ્યૈશ્ચ પાર્ષદૈર્ભક્તિતત્પરૈઃ ।
સંસ્તુવદ્‌ભિર્યુતં ભક્તૈરનન્યભવવૃત્તિભિઃ

પ્રાસાદૈ રત્‍નખચિતૈઃ કાઞ્ચનૈશ્ચિત્રમણ્ડિતૈઃ ।
અભ્રંલિહૈર્વિરાજદ્‌ભિઃ સંયુતં શુભસદ્મકૈઃ

ગાયદ્‌ભિર્દેવગન્ધર્વૈર્નૃત્યદ્‌ભિરપ્સરોગણૈઃ ।
રઞ્જિતં કિન્નરૈઃ શશ્વદ્‌રક્તકણ્ઠેર્મનોહરૈઃ

મુનિભિશ્ચ તથા શાન્તૈર્વેદપાઠકૃતાદરૈઃ ।
સ્તુવદ્‌ભિઃ શ્રુતિસૂક્તૈશ્ચ મણ્ડિતં સદનં હરેઃ

તે ચ વિષ્ણુગૃહં પ્રાપ્ય દ્વારપાલૌ શુભાકૃતી ।
વીક્ષ્યોચુર્જયવિજયૌ હેમયષ્ટિધરૌ સ્થિતૌ

ગત્વૈકોઽપ્યુભયોર્મધ્યે નિવેદયતુ સઙ્ગતાન્ ।
દ્વારસ્થાન્ બ્રહ્મરુદ્રાદીન્વિષ્ણુદર્શનલાલસાન્

વ્યાસ ઉવાચ
વિજયસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા ગત્વાથ વિષ્ણુસન્નિધૌ ।
સર્વાન્સમાગતાન્દેવાન્પ્રણમ્યોવાચ સત્વરઃ

વિજય ઉવાચ
દેવદેવ મહારાજ રમાકાન્ત સુરારિહન્ ।
સમાગતાઃ સુરાઃ સર્વે દ્વારિ તિષ્ઠન્તિ વૈ વિભો

બ્રહ્મા રુદ્રસ્તથેન્દ્રશ્ચ વરુણઃ પાવકો યમઃ ।
સ્તુવન્તિ વેદવાક્યૈસ્ત્વામમરા દર્શનાર્થિનઃ

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણર્વિજયસ્ય રમાપતિઃ ।
નિર્જગામ ગૃહાત્તૂર્ણં સુરાન્સમધિકોત્સવઃ

ગત્વા વીક્ષ્ય હરિર્દેવાન્દ્વારસ્થાઞ્છ્રમકર્શિતાન્ ।
પ્રીતિપ્રવણયા દૃષ્ટ્યા પ્રીણયામાસ દુઃખિતાન્

પ્રણેમુસ્તે સુરાઃ સર્વે દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।
તુષ્ટુવુશ્ચ સુરારિઘ્નં વાગ્ભિર્વેદવિનિશ્ચિતમ્

દેવા ઊચુઃ
દેવદેવ જગન્નાથ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારક ।
દયાસિન્ધો મહારાજ ત્રાહિ નઃ શરણાગતાન્

વિષ્ણુરુવાચ
વિશન્તુ નિર્જરાઃ સર્વે કુશલં કથયન્તુ વઃ ।
આસનેષુ કિમર્થં વૈ મિલિતાઃ સમુપાગતાઃ

ચિન્તાતુરાઃ કથં જાતા વિષણ્ણા દીનમાનસાઃ ।
બ્રહ્મરુદ્રેણ સહિતાઃ કાર્યં પ્રબ્રૂત સત્વરમ્

દેવા ઊચુઃ
મહિષેણ મહારાજ પીડિતાઃ પાપકર્મણા ।
અસાધ્યેનાતિદુષ્ટેન વરદૃપ્તેન પાપિના

યજ્ઞભાગાનસૌ ભુંક્તે બ્રાહ્મણૈઃ પ્રતિપાદિતાન્ ।
અમરા ગિરિદુર્ગેષુ ભ્રમન્તિ ચ ભયાતુરાઃ

વરદાનેન ધાતુઃ સ દુર્જયો મધુસૂદન ।
તસ્માત્ત્વાં શરણં પ્રાપ્તા જ્ઞાત્વા તત્કાર્યગૌરવમ્

સમર્થોઽસિ સમુદ્ધર્તું દૈત્યમાયાવિશારદ ।
કુરુ કૃષ્ણ વધોપાયં તસ્ય દાનવમર્દન

ધાત્રા તસ્મૈ વરો દત્તો હ્યવધ્યોઽસિ નરૈઃ કિલ ।
કા સ્ત્રી ત્વેવંવિધા બાલા યા હન્યાત્તં શઠં રણે

ઉમા મા વા શચી વિદ્યા કા સમર્થાસ્ય ઘાતને ।
મહિષસ્યાતિદુષ્ટસ્ય વરદાનબલાદપિ

વિચિન્ત્ય બુદ્ધ્યા યત્સર્વં મરણસ્યાસ્ય કારણમ્ ।
કુરુ કાર્યં ચ દેવાનાં ભક્તવત્સલ ભૂધર

વ્યાસ ઉવાચ
શ્રુત્વા તદ્વચનં વિષ્ણુસ્તાનુવાચ હસન્નિવ ।
યુદ્ધં કૃતં પુરાસ્માભિસ્તથાપિ ન મૃતો હ્યસૌ

અદ્ય સર્વસુરાણાં વૈ તેજોભી રૂપસમ્પદા ।
ઉત્પન્ના ચેદ્વરારોહા સા હન્યાત્તં રણે બલાત્

હયારિં વરદૃપ્તઞ્ચ માયાશતવિશારદમ્ ।
હન્તું યોગ્યા ભવેન્નારી શક્ત્યંશૈર્નિર્મિતા હિ નઃ

પ્રાર્થયન્તુ ચ તેજોંઽશાન્સ્ત્રિયોઽસ્માકં તથા પુનઃ ।
ઉત્પન્નૈસ્તૈશ્ચ તેજોંઽશૈસ્તેજોરાશિર્ભવેદ્યથા

આયુધાનિ વયં દદ્મઃ સર્વે રુદ્રપુરોગમાઃ ।
તસ્યૈ સર્વાણિ દિવ્યાનિ ત્રિશૂલાદીનિ યાનિ ચ

સર્વાયુધધરા નારી સર્વતેજઃસમન્વિતા ।
હનિષ્યતિ દુરાત્માનં તં પાપં મદગર્વિતમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તવતિ દેવેશે બ્રહ્મણો વદનાત્તતઃ ।
સ્વયમેવોદ્‌બભૌ તેજોરાશિશ્ચાતીવ દુઃસહઃ

રક્તવર્ણં શુભાકારં પદ્મરાગમણિપ્રભમ્ ।
કિઞ્ચિચ્છીતં તથા ચોષ્ણં મરીચિજાલમણ્ડિતમ્

નિઃસૃતં હરિણા દૃષ્ટં હરેણ ચ મહાત્મના ।
વિસ્મિતૌ તૌ મહારાજ બભૂવતુરુરુક્રમૌ

શઙ્કરસ્ય શરીરાત્તુ નિઃસૃતં મહદદ્‌ભુતમ્ ।
રૌપ્યવર્ણમભૂત્તીવ્રં દુર્દર્શં દારુણં મહત્

ભયઙ્કરઞ્ચ દૈત્યાનાં દેવાનાં વિસ્મયપ્રદમ્ ।
ઘોરરૂપં ગિરિપ્રખ્યં તમોગુણમિવાપરમ્

તતો વિષ્ણુશરીરાત્તુ તેજોરાશિમિવાપરમ્ ।
નીલં સત્ત્વગુણોપેતં પ્રાદુરાસ મહાદ્યુતિ

તતશ્ચેન્દ્રશરીરાત્તુ ચિત્રરૂપં દુરાસદમ્ ।
આવિરાસીત્સુસંવૃત્તં તેજઃ સર્વગુણાત્મકમ્

કુબેરયમવહ્નીનાં શરીરેભ્યઃ સમન્તતઃ ।
નિશ્ચક્રામ મહત્તેજો વરુણસ્ય તથૈવ ચ

અન્યેષાં ચૈવ દેવાનાં શરીરેભ્યોઽતિભાસ્વરમ્ ।
નિર્ગતં તન્મહાતેજોરાશિરાસીન્મહોજ્જ્વલઃ

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાઃ સર્વે દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ ।
તેજોરાશિં મહાદિવ્યં હિમાચલમિવાપરમ્

પશ્યતાં તત્ર દેવાનાં તેજઃપુઞ્જસમુદ્‌ભવા ।
બભૂવાતિવરા નારી સુન્દરી વિસ્મયપ્રદા

ત્રિગુણા સા મહાલક્ષ્મીઃ સર્વદેવશરીરજા ।
અષ્ટાદશભુજા રમ્યા ત્રિવર્ણા વિશ્વમોહિની

શ્વેતાનના કૃષ્ણનેત્રા સંરક્તાધરપલ્લવા ।
તામ્રપાણિતલા કાન્તા દિવ્યભૂષણભૂષિતા

અષ્ટાદશભુજા દેવી સહસ્રભુજમણ્ડિતા ।
સમ્ભૂતાસુરનાશાય તેજોરાશિસમુદ્‌ભવા

જનમેજય ઉવાચ
કૃષ્ણ દેવ મહાભાગ સર્વજ્ઞ મુનિસત્તમ ।
વિસ્તરં બ્રૂહિ તસ્યાસ્ત્વં શરીરસ્ય સમુદ્‌ભવમ્

એકીભૂતં ચ સર્વેષાં તેજઃ કિં વા પૃથક્ સ્થિતમ્ ।
અઙ્ગાનિ ચૈવ તસ્યાસ્તુ સર્વતેજોમયાનિ વા

ભિન્નભાગવિભાગેન જાતાન્યઙ્ગાનિ યાનિ તુ ।
મુખનાસાક્ષિભેદેન સર્વત્રૈકભવાનિ ચ

બ્રૂહિ તદ્વિસ્તરં વ્યાસ શરીરાઙ્ગસમુદ્‌ભવમ્ ।
બભૂવ યસ્ય દેવસ્ય તેજસોઽઙ્ગં યદદ્‌ભુતમ્

આયુધાભરણાદીનિ દત્તાનિ યૈર્યથા યથા ।
તત્સર્વં શ્રોતુકામોઽસ્મિ ત્વન્મુખામ્બુજનિર્ગતમ્

ન હિ તૃપ્યામ્યહં બ્રહ્મન્ સુધામયરસં પિબન્ ।
ચરિતઞ્ચ મહાલક્ષ્યાસ્ત્વન્મુખામ્ભોજનિઃસૃતમ્

સૂત ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજ્ઞઃ સત્યવતીસુતઃ ।
ઉવાચ મધુરં વાક્યં પ્રીણયન્નિવ ભૂપતિમ્

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્મહાભાગ વિસ્તરેણ બ્રવીમિ તે ।
યથામતિ કુરુશ્રેષ્ઠ તસ્યા દેહસમુદ્‌ભવમ્

ન બ્રહ્મા ન હરિઃ સાક્ષાન્ન રુદ્રો ન ચ વાસવઃ ।
યાથાતથ્યેન તદ્‌રૂપં વક્તુમીશઃ કદાચન

કથં જાનામ્યહં દેવ્યા યદ્‌રૂપં યાદૃશં યતઃ ।
વાચારમ્ભણમાત્રં તદુત્પન્નેતિ બ્રવીમિ યત્

સા નિત્યા સર્વદૈવાસ્તે દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે ।
નાનારૂપા ત્વેકરૂપા જાયતે કાર્યગૌરવાત્

યથા નટો રઙ્ગગતો નાનારૂપો ભવત્યસૌ ।
એકરૂપસ્વભાવોઽપિ લોકરઞ્જનહેતવે

તથૈષા દેવકાર્યાર્થમરૂપાપિ સ્વલીલયા ।
કરોતિ બહુરૂપાણિ નિર્ગુણા સગુણાનિ ચ

કાર્યકર્માનુસારેણ નામાનિ પ્રભવન્તિ હિ ।
ધાત્વર્થગુણયુક્તાનિ ગૌણાનિ સુબહૂન્યપિ

તદ્વૈ બુદ્ધ્યનુસારેણ પ્રબ્રવીમિ નરાધિપ ।
યથા તેજઃસમુદ્‌ભૂતં રૂપં તસ્યા મનોહરમ્

શઙ્કરસ્ય ચ યત્તેજસ્તેન તન્મુખપઙ્કજમ્ ।
શ્વેતવર્ણં શુભાકારમજાયત મહત્તરમ્

કેશાસ્તસ્યાસ્તથા સ્નિગ્ધા યામ્યેન તેજસાભવન્ ।
વક્રાગ્રાશ્ચાતિદીર્ઘા વૈ મેઘવર્ણા મનોહરાઃ

નયનત્રિતયં તસ્યા જજ્ઞે પાવકતેજસા ।
કૃષ્ણં રક્તં તથા શ્વેતં વર્ણત્રયવિભૂષિતમ્

વક્રે સ્નિગ્ધે કૃષ્ણવર્ણે સન્ધ્યયોસ્તેજસા ભ્રુવૌ ।
જાતે દેવ્યાઃ સુતેજસ્કે કામસ્ય ધનુષીવ તે

વાયોશ્ચ તેજસા શસ્તૌ શ્રવણૌ સમ્બભૂવતુઃ ।
નાતિદીર્ઘો નાતિહ્રસ્વૌ દોલાવિવ મનોભુવઃ

તિલપુષ્પસમાકારા નાસિકા સુમનોહરા ।
સઞ્જાતા સ્નિગ્ધવર્ણા વૈ ધનદસ્ય ચ તેજસા

દન્તાઃ શિખરિણઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કુન્દાગ્રસદૃશાઃ સમાઃ ।
સઞ્જાતાઃ સુપ્રભા રાજન્ પ્રાજાપત્યેન તેજસા

અધરશ્ચાતિરક્તોઽસ્યાઃ સઞ્જાતોઽરુણતેજસા ।
ઉત્તરોષ્ઠસ્તથા રમ્યઃ કાર્તિકેયસ્ય તેજસા

અષ્ટાદશભુજાકારા બાહવો વિષ્ણુતેજસા ।
વસૂનાં તેજસાઙ્ગુલ્યો રક્તવર્ણાસ્તથાભવન્

સૌમ્યેન તેજસા જાતં સ્તનયોર્યુગ્મમુત્તમમ્ ।
ઐન્દ્રેણાસ્યાસ્તથા મધ્યં જાતં ત્રિવલિસંયુતમ્

જઙ્ઘોરૂ વરુણસ્યાથ તેજસા સમ્બભૂવતુઃ ।
નિતમ્બઃ સ તુ સઞ્જાતો વિપુલસ્તેજસા ભુવઃ

એવં નારી શુભાકારા સુરૂપા સુસ્વરા ભૃશમ્ ।
સમુત્પન્ના તથા રાજંસ્તેજોરાશિસમુદ્‌ભવા

તાં દૃષ્ટ્વા સુષ્ઠુસર્વાઙ્ગીં સુદતીં ચારુલોચનામ્ ।
મુદં પ્રાપુઃ સુરાઃ સર્વે મહિષેણ પ્રપીડિતાઃ

વિષ્ણુસ્ત્વાહ સુરાન્સર્વાન્ભૂષણાન્યાયુધાનિ ચ ।
પ્રયચ્છન્તુ શુભાન્યસ્યૈ દેવાઃ સર્વાણિ સામ્પ્રતમ્

સ્વાયુધેભ્યઃ સમુત્પાદ્ય તેજોયુક્તાનિ સત્વરાઃ ।
સમર્પયન્તુ સર્વેઽદ્ય દેવ્યૈ નાનાયુધાનિ વૈ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે દેવ્યાઃ સ્વરૂપોદ્‌ભવવર્ણનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ