દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.4

ભયાતુરેન્દ્રાદિદેવૈઃ સુરગુરુણા સહ પરામર્શવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ગતે દૂતે સુરેન્દ્રોઽપિ સમાહૂય સુરાનથ ।
યમવાયુધનાધ્યક્ષવરુણાનિદમૂચિવાન્

મહિષો નામ દૈત્યેન્દ્રો રમ્ભપુત્રો મહાબલઃ ।
વરદર્પમદોન્મત્તો માયાશતવિચક્ષણઃ

તસ્ય દૂતોઽદ્ય સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રેષિતસ્તેન ભોઃ સુરાઃ ।
સ્વર્ગકામેન લુબ્ધેન મામુવાચેદૃશં વચઃ

ત્યજ દેવાલયં શક્ર યથેચ્છં વ્રજ વાસવ ।
સેવાં વા કુરુ દૈત્યસ્ય મહિષસ્ય મહાત્મનઃ

દયાવાન્દાનવેન્દ્રોઽસૌ સ તે વૃત્તિં વિધાસ્યતિ ।
નતેષુ ભૃત્યભૂતેષુ ન કુપ્યતિ કદાચન

નોચેદ્યુદ્ધાય દેવેશ સેનોદ્યોગં કુરુ સ્વયમ્ ।
ગતે મયિ સ દૈત્યેન્દ્રસ્ત્વરિતઃ સમુપેષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા સ ગતો દૂતો દાનવસ્ય દુરાત્મનઃ ।
કિં કર્તવ્યમતઃ કાર્યં ચિન્તયધ્વં સુરોત્તમાઃ

દુર્બલોઽપિ ન ચોપેક્ષ્યઃ શત્રુર્બલવતા સુરાઃ ।
વિશેષેણ સદોદ્યોગી બલવાન્બલદર્પિતઃ

ઉદ્યમઃ કિલ કર્તવ્યો યથાબુદ્ધિ યથાબલમ્ ।
દૈવાધીનો ભવેન્નૂનં જયો વાથ પરાજયઃ

સન્ધિયોગો ન ચાત્રાસ્તિ ખલે સન્ધિર્નિરર્થકઃ ।
સર્વથા સાધુભિઃ કાર્યં વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ

યાનમપ્યધુના નૈવ કર્તવ્યં સહસા પુનઃ ।
પ્રેક્ષકાઃ પ્રેષણીયાશ્ચ શીઘ્રગાઃ સુપ્રવેશકાઃ

ઇઙ્‌ગિતજ્ઞાશ્ચ નિઃસઙ્ગા નિઃસ્પૃહાઃ સત્યવાદિનઃ ।
સેનાભિયોગં પ્રસ્થાનં બલસંખ્યાં યથાર્થતઃ

વીરાણાં ચ પરિજ્ઞાનં કૃત્વાયાન્તુ ત્વરાન્વિતાઃ ।
જ્ઞાત્વા દૈત્યપતેસ્તસ્ય સૈન્યસ્ય ચ બલાબલમ્

કરિષ્યામિ તતસ્તૂર્ણં યાનં વા દુર્ગસંગ્રહમ્ ।
વિચાર્ય ખલુ કર્તવ્યં કાર્યં બુદ્ધિમતા સદા ।
સહસા વિહિતં કાર્યં દુઃખદં સર્વથા ભવેત્

તસ્માદ્વિમૃશ્ય કર્તવ્યં સુખદં સર્વથા બુધૈઃ ।
નાત્ર ભેદવિધિર્ન્યાય્યો દાનવેષુ ચ સર્વથા

એકચિત્તેષુ કાર્યેઽસ્મિંસ્તસ્માચ્ચારા વ્રજન્તુ વૈ ।
જ્ઞાત્વા બલાબલં તેષાં પશ્ચાન્નીતિર્વિચાર્ય ચ

વિધેયા વિધિવત્તજ્જ્ઞૈસ્તેષુ કાર્યપરેષુ ચ ।
અન્યથા વિહિતં કાર્યં વિપરીતફલપ્રદમ્

સર્વથા તદ્‌ભવેન્નૂનમજ્ઞાતમૌષધં યથા ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તૈઃ સર્વૈઃ પ્રણિધિં કાર્યવેદિનમ્

પ્રેષયામાસ દેવેન્દ્રઃ પરિજ્ઞાનાય પાર્થિવ ।
દૂતસ્તુ ત્વરિતો ગત્વા સમાગમ્ય સુરાધિપમ્

નિવેદયામાસ તદા સર્વસૈન્યબલાબલમ્ ।
જ્ઞાત્વા તદ્‌બલમુદ્યોગં તુરાષાડતિવિસ્મિતઃ

દેવાનચોદયત્તૂર્ણં સમાહૂય પુરોહિતમ્ ।
મન્ત્રં મન્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠં ચકાર ત્રિદશેશ્વરઃ

ઉવાચાઙ્‌ગિરસશ્રેષ્ઠં સમાસીનં વરાસને ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ
ભો ભો દેવગુરો વિદ્વન્કિં કર્તવ્યં વદસ્વ નઃ

સર્વજ્ઞોઽસિ સમુત્પન્ને કાર્યે ત્વં ગતિરદ્ય નઃ ।
દાનવો મહિષો નામ મહાવીર્યો મદાન્વિતઃ

યોદ્ધુકામઃ સમાયાતિ બહુભિર્દાનવૈર્વૃતઃ ।
તત્ર પ્રતિક્રિયા કાર્યા ત્વયા મન્ત્રવિદાધુના

તેષાં શુક્રસ્તથા ત્વં મે વિઘ્નહર્તા સુસંયતઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં પ્રાહ તુરાસાહં બૃહસ્પતિઃ

વિચિન્ત્ય મનસા કામં કાર્યસાધનતત્પરઃ ।
ગુરુરુવાચ
સ્વસ્થો ભવ સુરેન્દ્ર ત્વં ધૈર્યમાલમ્બ્ય મારિષ

વ્યસને ચ સમુત્પન્ને ન ત્યાજ્યં ધૈર્યમાશુ વૈ ।
જયાજયૌ સુરાધ્યક્ષ દૈવાધીનૌ સદૈવ હિ

સ્થાતવ્યં ધૈર્યમાલમ્બ્ય તસ્માદ્‌ બુદ્ધિમતા સદા ।
ભવિતવ્યં ભવત્યેવ જાનન્નેવ શતક્રતો

ઉદ્યમઃ સર્વથા કાર્યો યથાપૌરુષમાત્મનઃ ।
મુનયોઽપિ હિ મુક્ત્યર્થમુદ્યમૈકરતાઃ સદા

દૈવાધીનં ચ જાનન્તો યોગધ્યાનપરાયણાઃ ।
તસ્માત્સદૈવ કર્તવ્યો વ્યવહારોદિતોદ્યમઃ

સુખં ભવતુ વા મા વા દૈવે કા પરિદેવના ।
વિના પુરુષકારેણ કદાચિત્સિદ્ધિમાપ્નુયાત્

અન્ધવત્પઙ્ગુવત્કામં ન તથા મુદમાવહેત્ ।
કૃતે પુરુષકારેઽપિ યદિ સિદ્ધિર્ન જાયતે

ન તત્ર દૂષણં તસ્ય દૈવાધીને શરીરિણિ ।
કાર્યસિદ્ધિર્ન સૈન્યેઽસ્તિ ન મન્ત્રે ન ચ મન્ત્રણે

ન રથે નાયુધે નૂનં દૈવાધીના સુરાધિપ ।
બલવાઞ્ક્લેશમાપ્નોતિ નિર્બલઃ સુખમશ્નુતે

બુદ્ધિમાન્ક્ષુધિતઃ શેતે નિર્બુદ્ધિર્ભોગવાન્ભવેત્ ।
કાતરો જયમાપ્નોતિ શૂરો યાતિ પરાજયમ્

દૈવાધીને તુ સંસારે કામં કા પરિદેવના ।
ઉદ્યમે યોજયેન્નૂનં ભવિતવ્યં સુરાધિપ

દુઃખદે સુખદે વાપિ તત્ર તૌ ન વિચિન્તયેત્ ।
દુઃખે દુઃખાધિકાન્પશ્યેત્સુખે પશ્યેત્સુખાધિકમ્

આત્માનં હર્ષશોકાભ્યાં શત્રુભ્યામિવ નાર્પયેત્ ।
ધૈર્યમેવાવગન્તવ્યં હર્ષશોકોદ્‌ભવે બુધૈઃ

અધૈર્યાદ્યાદૃશં દુઃખં ન તુ ધૈર્યેઽસ્તિ તાદૃશમ્ ।
દુર્લભં સહનત્વં વૈ સમયે સુખદુઃખયોઃ

હર્ષશોકોદ્‌ભવો યત્ર ન ભવેદ્‌ બુદ્ધિનિશ્ચયાત્ ।
કિં દુઃખં કસ્ય વા દુઃખં નિર્ગુણોઽહં સદાવ્યયઃ

ચતુર્વિંશાતિરિક્તોઽસ્મિ કિં મે દુઃખં સુખં ચ કિમ્ ।
પ્રાણસ્ય ક્ષુત્પિપાસે દ્વે મનસઃ શોકમૂર્છને

જરામૃત્યૂ શરીરસ્ય ષડૂર્મિરહિતઃ શિવઃ ।
શોકમોહૌ શરીરસ્ય ગણૌ કિં મેઽત્ર ચિન્તને

શરીરં નાહમથવા તત્સમ્બન્ધી ન ચાપ્યહમ્ ।
સપ્તૈકષોડશાદિભ્યો વિભિન્નોઽહં સદા સુખી

પ્રકૃતિર્વિકૃતિર્નાહં કિં મે દુઃખં સદા પુનઃ ।
ઇતિ મત્વા સુરેશ ત્વં મનસા ભવ નિર્મમઃ

ઉપાયઃ પ્રથમોઽયં તે દુઃખનાશે શતક્રતો ।
મમતા પરમં દુઃખં નિર્મમત્વં પરં સુખમ્

સન્તોષાદપરં નાસ્તિ સુખસ્થાનં શચીપતે ।
અથવા યદિ ન જ્ઞાનં મમત્વનાશને કિલ

તતો વિવેકઃ કર્તવ્યો ભવિતવ્યે સુરાધિપ ।
પ્રારબ્ધકર્મણાં નાશો નાભોગાલ્લક્ષ્યતે કિલ

યદ્‌ભાવિ તદ્‌ભવત્યેવ કા ચિન્તા સુખદુઃખયોઃ ।
સુરૈઃ સર્વૈઃ સહાયૈર્વા બુદ્ધ્યા વા તવ સત્તમ

સુખં ક્ષયાય પુણ્યસ્ય દુઃખં પાપસ્ય મારિષ ।
તસ્માત્સુખક્ષયે હર્ષઃ કર્તવ્યઃ સર્વથા બુધૈઃ

અથવા મન્ત્રયિત્વાદ્ય કુરુ યત્‍નં યથાવિધિ ।
કૃતે યત્‍ને મહારાજ ભવિતવ્યં ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
ભયાતુરેન્દ્રાદિદેવૈઃ સુરગુરુણા સહ પરામર્શવર્ણનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ