દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.32

અથ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ
જનમેજય ઉવાચ।
મહિમા વર્ણ્યતે સમ્યક્ચંડિકાયાસ્ત્વયા મુને ।
કેન ચારાધિતા પૂર્વં ચરિત્રત્રયયોગતઃ

પ્રસન્ના કસ્ય વરદા કેન પ્રાપ્તં ફલં મહત્ ।
આરાધ્ય કામદાં દેવીં કથયસ્વ કૃપાનિધે

ઉપાસનાવિધિં બ્રહ્મસ્તથા પૂજાવિધિં વદ ।
વિસ્તરેણ મહાભાગ હોમસ્ય ચ વિધિં પુનઃ

સૂત ઉવાચ।
ઇતિ ભૂપવચઃ શ્રુત્વા પ્રીતઃ સત્યવતીસુતઃ ।
પ્રત્યુવાચ નૃપં કૃષ્ણો મહામાયાપ્રપૂજનમ્

વ્યાસ ઉવાચ।
સ્વારોચિષેઽન્તરે પૂર્વં સુરથો નામ પાર્થિવઃ ।
બભૂવ પરમોદારઃ પ્રજાપાલનતત્પરઃ

સત્યવાદી કર્મપરો બ્રાહ્મણાનાં ચ પૂજકઃ ।
ગુરુભક્તિરતો નિત્યં સ્વદારગમને રતઃ

દાનશીલોસ્વિરોધી ચ ધનુર્વેદૈકપારગઃ ।
એવં પાલયતો રાજ્યં મ્લેચ્છાઃ પર્વતવાસિનઃ

બલાચ્છત્રુત્વમાપન્નાઃ સૈન્યં કૃત્વા ચતુર્વિધમ્ ।
હસ્ત્યશ્વરથપાદાતિસહિતાસ્તે મદોત્કટાઃ

કોલાવિધ્વંસિનઃ પ્રાપ્તાઃ પૃથ્વીગ્રહણતત્પરાઃ ।
સુરથઃ સૈન્યમાદાય સંમુખઃ સમપદ્યત

યુદ્ધં સમભવદ્ઘોરં તસ્ય તૈરતિદારુણૈઃ ।
મ્લેચ્છાનાં તુ બલં સ્વલ્પં રાજ્ઞસ્તદ્બલમદ્ભુતમ્ ૧૦ ॥
તથાપિ તૈર્જિતો યુદ્ધે દૈવાદ્રાજા પરાજિતઃ ।
ભગ્નશ્ચ સ્વપુરં પ્રાપ્તઃ સુરક્ષં દુર્ગમંડિતમ્

ચિંતયામાસ મેધાવી રાજા નીતિવિચક્ષણઃ ।
પ્રધાનાન્વિમના દૃષ્ટ્વા શત્રુપક્ષસમાશ્રિતાન્

સ્થાનં ગૃહીત્વા વિપુલં પરિખાદુર્ગમંડિતમ્ ।
કાલપ્રતીક્ષા કર્તવ્યા કિં વા યુદ્ધં વરં મતમ્

મંત્રિણઃ શત્રુવશગા મંત્રયોગ્યા ન તે કિલ ।
કિં કરોમીતિ મનસા ભૂપતિઃ સમચિંતયત્

કદાચિત્તે ગૃહીત્વા માં પાપાચારાઃ પરાશ્રિતાઃ ।
શત્રુભ્યોઽથ પ્રદાસ્યંતિ તદા કિં વા ભવિષ્યતિ

પાપબુદ્ધિષુ વિશ્વાસો ન કર્તવ્યઃ કદાચન ।
કિં તે વૈ પ્રકુર્વન્તિ યે લોભવશગા નરાઃ

ભ્રાતરં પિતરં મિત્રં સુહૃદં બાંધવં તથા ।
ગુરું પૂજ્યં દ્વિજં દ્વેષ્ટિ લોભાવિષ્ટઃ સદા નરઃ

તસ્માન્મયા ન કર્તવ્યો વિશ્વાસઃ સર્વથાઽધુના ।
મંત્રિવર્ગેઽતિપાપિષ્ઠે શત્રુપક્ષસમાશ્રિતે

ઇતિ સંચિંત્ય મનસા રાજા પરમદુર્મનાઃ ।
એકાકી હયમારુહ્ય નિર્જગામ પુરાત્તત્તઃ

અસહાયોઽથ નિર્ગત્ય ગહનં વનમાશ્રિતઃ ।
ચિન્તયામાસ મેધાવી ક્વ ગંતવ્યં મયા પુનઃ

યોજનત્રયમાત્રે તુ મુનેરાશ્રમમુત્તમમ્ ।
જ્ઞાત્વા જગામ ભૂપાલસ્તાપસસ્ય સુમેધસઃ ॥ ૨૧ ।
બહુવૃક્ષસમાયુક્તં નદી પુલિન સંશ્રિતમ્ ।
નિર્વૈરશ્વાપદાકીર્ણં કોકિલારાવમંડિતમ્

શિષ્યાધ્યયનશબ્દાઢ્યં મૃગયૂથશતાવૃતમ્ ।
નીવારાન્નસુપક્વાઢ્યં સુપુષ્પફલપાદપમ્

હોમધૂમસુગંધેન પ્રીતિદં પ્રાણિનાં સદા ।
વેદધ્વનિસમાક્રાંતં સ્વર્ગાદપિ મનોહરમ્

દૃષ્ટ્વા તમાશ્રમં રાજા બભૂવાસૌ મુદાન્વિતઃ ।
ભયં ત્યક્ત્વા મતિં ચક્રે વિશ્રામાય દ્વિજાશ્રમે ૨૫ ॥
આસજ્ય પાદપેઽશ્વં તુ જગામ વિનયાન્વિતઃ ।
દૃષ્ટ્વા તં મુનિમાસીનં સાલચ્છાયાસુ સંશ્રિતમ્

મૃગાજિનાસનં શાંતં તપસાઽતિકૃશં ઋજુમ્ ।
અધ્યાપયંતં શિષ્યાંશ્ચ વેદશાસ્ત્રાર્થદર્શિનમ્

રહિતં ક્રોધલોભાદ્યૈર્દ્વંદ્વાતીતં વિમત્સરમ્ ।
આત્મજ્ઞાનરતં સત્યવાદિનં શમસંયુતમ્

તં વીક્ષ્ય ભૂપતિર્ભૂમૌ પપાત દણ્ડવત્તદા ।
તદગ્રે ઽશ્રુજલાપૂર્ણનયનઃ પ્રેમસંયુતઃ

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે તમુવાચ તદા મુનિઃ ।
શિષ્યો દદૌ બૃસીં તસ્મૈ ગુરુણા નોદિતસ્તદા

ઉત્થાય નૃપતિસ્તસ્યાં સમાસીનસ્તદાજ્ઞયા ।
અર્ઘ્યપાદ્યાર્હણં ચક્રે સુમેધા વિધિપૂર્વકમ્

પપ્રચ્છાત્ર કુતઃ પ્રાપ્તઃ કસ્ત્વં ચિંતાપરઃ કથમ્ ।
કથયસ્વ યથાકામં સંવૃત્તં કારણં ત્વિહ

કિમાગમનકૃત્યં તે બ્રૂહિ કાર્યં મનોગતમ્ ।
કરિષ્યે વાંછિતં કામમસાધ્યમપિ યત્તવ

રાજોવાચ।
સુરથો નામ રાજાઽહં શત્રુભિશ્ચ પરાજિતઃ ।
ત્યક્ત્વા રાજ્યં ગૃહં ભાર્યામહં તે શરણં ગતઃ

યદાજ્ઞાપયસે બ્રહ્મંસ્તદહં ભક્તિતત્પરઃ ।
કરિષ્યામિ ન મે ત્રાતા ત્વદન્યઃ પૃથિવીતલે

શત્રુભ્યો મે ભયં ઘોરં પ્રાપ્તોઽસ્મ્યદ્ય તવાંતિકમ્ ।
ત્રાયસ્વ મુનિશાર્દૂલ શરણાગતવત્સલ

ઋષિરુવાચ।
નિર્ભયં વસ રાજેંદ્ર નાત્ર તે શત્રવઃ કિલ ।
આગમિષ્યંતિ બલિનો નિશ્ચયં તપસો બલાત્

નાત્ર હિંસા પ્રકર્તવ્યા વનવૃત્ત્યા નૃપોત્તમ ।
કર્તવ્યં જીવનં શસ્તૈર્નીવારફલમૂલકૈઃ

વ્યાસ ઉવાચ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નિર્ભયઃ સ નૃપસ્તદા ।
ઉવાસાશ્રમ એવાસૌ ફલમૂલાશનઃ શુચિઃ

કદાચિત્સ નૃપસ્તત્ર વૃક્ષચ્છાયાં સમાશ્રિતઃ ।
ચિન્તયામાસ ચિંતાર્તો ગૃહ એવ ગતાશયઃ

રાજ્યં મે શત્રુભિઃ પ્રાપ્તં મ્લેચ્છૈઃ પાપરતૈઃ સદા ।
સંપીડિતાઃ સ્યુર્લોકાસ્તૈર્દુરાચારૈર્ગતત્રપૈઃ

ગજાશ્ચ તુરગાઃ સર્વે દુર્બલા ભક્ષ્યવર્જિતાઃ ।
જાતાઃ સ્યુર્નાત્ર સંદેહઃ શત્રુણા પરિપીડિતાઃ

સેવકા મમ સર્વે તે શત્રૂણાં વશવર્તિનઃ ।
દુઃખિતા એવ જાતાઃ સ્યુઃ પાલિતા યે મયા પુરા ॥
ધનં મે સુદુરાચારૈરસદ્વ્યયપરૈઃ પરૈઃ ।
દ્યૂતાસવભુજિષ્યાદિસ્થાને સ્યાત્પ્રાપિતં કિલ

કોશક્ષયં કરિષ્યન્તિ વ્યસનૈઃ પાપબુદ્ધયઃ ।
ન પાત્રદાનનિપુણા મ્લેચ્છાસ્તે મન્ત્રિણોઽપિ મે ૪૫ ॥
ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા વૃક્ષમૂલસ્થિતો યદા ।
તદાજગામ વૈશ્યસ્તુ કશ્ચિદાર્તિપરસ્તથા

નૃપેણ પુરતો દૃષ્ટઃ પાર્શ્વે તત્રોપવેશિતઃ ।
પપ્રચ્છ તં નૃપઃ કોઽસિ કુત એવાગતો વનમ્

કોઽસિ કસ્માચ્ચ દીનોઽસિ હરિતઃ શોકપીડિતઃ ।
બ્રૂહિ સત્યં મહાભાગ મૈત્રી સાપ્તપદી મતા

વ્યાસ ઉવાચ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞસ્તમુવાચ વિશોત્તમઃ ।
ઉપવિશ્ય સ્થિરો ભૂત્વા મત્વા સાધુસમાગમમ્

વૈશ્ય ઉવાચ।
મિત્રાહં વૈશ્યજાતીયઃ સમાધિર્નામ વિશ્રુતઃ ।
ધનવાન્ધર્મનિપુણ: સત્યવાગનસૂયકઃ

પુત્રદારૈર્નિરસ્તોઽહં ધનલુબ્ધૈરસાધુભિઃ ।
“કૃપણેતિ મિષં કૃત્વા ત્યક્ત્વા માયાં સુદુસ્ત્યજામ્”
સ્વજનેન ચ સંત્યક્તઃ પ્રાપ્તોઽસ્મિ વનમાશુ વૈ

કોઽસિ ત્વં ભાગ્યવાન્ભાસિ કથયસ્વ પ્રિયાધુના ।
રાજોવાચ।
સુરથો નામ રાજાઽહં દસ્યુભિઃ પીડિતોઽભવમ્

પ્રાપ્તોઽસ્મિ ગતરાજ્યોઽત્ર મંત્રિભિઃ પરિવંચિતઃ ।
દિષ્ટ્યા ત્વમત્ર મિત્રં મે મિલિતોઽસિ વિશોત્તમ ૫૩ ॥
સુખેન વિહરિષ્યાવો વનેઽત્ર શુભપાદપે ।
શોકં ત્યજ મહાબુદ્ધે સ્વસ્થો ભવ વિશોત્તમ

"અત્રૈવ ચ યથાકામં સુખં તિષ્ઠ મયા સહ । "
વૈશ્ય ઉવાચ।
કુટુમ્બં મે નિરાલંબં મયા હીનં સુદુઃખિતમ્ ।
ભવિષ્યતિ ચ ચિન્તાર્તં વ્યાધિશોકોપતાપિતમ્ ૫૫ ॥
ભાર્યાદેહે સુખં નો વા પુત્રદેહે ન વા સુખમ્ ।
ઇતિ ચિન્તાતુરં ચેતો ન મે શામ્યતિ ભૂમિપ

કદા દ્રક્ષ્યે સુતં ભાર્યાં ગૃહં સ્વજનમેવ ચ ।
સ્વસ્થં ન મન્મનો રાજન્ગૃહચિન્તાકુલં ભૃશમ્

રાજોવાચ।
યૈર્નિરસ્તોઽસિ પુત્રાદ્યૈરસદ્વૃત્તૈઃ સુબાલિશૈઃ ।
તાન્દૃષ્ટ્વા કિં સુખં તેઽદ્ય ભવિષ્યતિ મહામતે

હિતકારી વરઃ શત્રુર્દુઃખદાઃ સુહૃદઃ કુતઃ ।
તસ્માત્સ્થિરં મનઃ કૃત્વા વિહરસ્વ મયા સહ

વૈશ્ય ઉવાચ।
મનો મે ન સ્થિરં રાજન્ભવત્યદ્ય સુદુઃખિતમ્ ।
ચિન્તયાઽત્ર કુટુમ્બસ્ય દુસ્ત્યજસ્ય દુરાત્મભિઃ

રાજોવાચ।
મમાપિ રાજ્યજં દુઃખં દુનોતિ કિલ માનસમ્ ।
પૃચ્છાવોઽદ્ય મુનિં શાંતં શોકનાશનમૌષધમ્

વ્યાસ ઉવાચ।
ઇતિ કૃત્વા મતિં તૌ તુ રાજા વૈશ્યશ્ચ જગ્મતુઃ ।
મુનિં તૌ વિનયોપેતૌ પ્રષ્ટું શોકસ્ય કારણમ્

ગત્વા તં પ્રણિપત્યાહ રાજા ઋષિમનુત્તમમ્ ।
આસીનં સમ્યગાસીનઃ શાંતં શાંતિમુપાગતઃ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણે પઞ્ચમસ્કન્ધે દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ