દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.30

યુદ્ધાત્પ્રત્યાગતાનાં રક્ષસાં શુમ્ભાય વાર્તાવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
નિશુમ્ભો નિશ્ચયં કૃત્વા મરણાય જયાય વા ।
સોદ્યમઃ સબલઃ શૂરો રણે દેવીમુપાયયૌ

તમાજગામ શુમ્ભોઽપિ સ્વબલેન સમાવૃતઃ ।
પ્રેક્ષકોઽભૂદ્‌રણે રાજા સંગ્રામરસપણ્ડિતઃ

ગગને સંસ્થિતા દેવાસ્તદાભ્રપટલાવૃતાઃ ।
દિદૃક્ષવસ્તુ સંગ્રામે સેન્દ્રા યક્ષગણાસ્તથા

નિશુમ્ભોઽથ રણે ગત્વા ધનુરાદાય શાર્ઙ્ગકમ્ ।
ચકાર શરવૃષ્ટિં સ ભીષયઞ્જગદમ્બિકામ્

મુઞ્ચન્તં શરજાલાનિ નિશુમ્ભં ચણ્ડિકા રણે ।
વીક્ષ્યાદાય ધનુઃ શ્રેષ્ઠં જહાસ સુસ્વરં મુહુઃ

ઉવાચ કાલિકાં દેવી પશ્ય મૂર્ખત્વમેતયોઃ ।
મરણાયાગતૌ કાલિ મત્સમીપમિહાધુના

દૃષ્ટ્વા દૈત્યવધં ઘોરં રક્તબીજાત્યયં તથા ।
જયાશાં કુરુતસ્ત્વેતૌ મોહિતૌ મમ માયયા

આશા બલવતી હ્યેષા ન જહાતિ નરં ક્વચિત્ ।
ભગ્નં હૃતબલં નષ્ટં ગતપક્ષં વિચેતનમ્

આશાપાશનિબદ્ધૌ દ્વૌ યુદ્ધાય સમુપાગતૌ ।
નિહન્તવ્યૌ મયા કાલિ રણે શુમ્ભનિશુમ્ભકૌ

આસન્નમરણાવેતૌ સમ્પ્રાપ્તૌ દૈવમોહિતૌ ।
પશ્યતાં સર્વદેવાનાં હનિષ્યામ્યહમદ્ય તૌ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા કાલિકાં ચણ્ડી કર્ણાકૃષ્ટશરોત્કરૈઃ ।
છાદયામાસ તરસા નિશુમ્ભં પુરતઃ સ્થિતમ્

દાનવોઽપિ શરાંસ્તસ્યાશ્ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં બભૂવાતિભયાનકમ્

કેસરી કેશજાલાનિ ધુન્વાનઃ સૈન્યસાગરમ્ ।
ગાહયામાસ બલવાન્સરસીં વારણો યથા

નખૈર્દન્તપ્રહારૈસ્તુ દાનવાન્પુરતઃ સ્થિતાન્ ।
ચખાદ ચ વિશીર્ણાઙ્ગાન્ ગજાનિવ મદોત્કટાન્

એવં વિમથ્યમાને તુ સૈન્યે કેસરિણા તદા ।
અભ્યધાવન્નિશુમ્ભોઽથ વિકૃષ્ટવરકાર્મુકઃ

અન્યેઽપિ ક્રુદ્ધા દૈત્યેન્દ્રા દેવીં હન્તુમુપાયયુઃ ।
સન્દષ્ટદન્તરસના રક્તનેત્રા હ્યનેકશઃ

તત્રાજગામ તરસા શુમ્ભઃ સૈન્યસમાવૃતઃ ।
નિહત્ય કાલિકાં કોપાદ્‌ગ્રહીતું જગદમ્બિકામ્

તત્રાગત્ય દદર્શાજાવમ્બિકાઞ્ચ પુરઃસ્થિતામ્ ।
રૌદ્રરસયુતાં કાન્તાં શૃઙ્ગારરસસંયુતામ્

તાં વીક્ષ્ય વિપુલાપાઙ્ગીં ત્રૈલોક્યવરસુન્દરીમ્ ।
સુરક્તનયનાં રમ્યાં ક્રોધરક્તેક્ષણાં તથા

વિવાહેચ્છાં પરિત્યજ્ય જયાશાં દૂરતસ્તથા ।
મરણે નિશ્ચયં કૃત્વા તસ્થાવાહિતકાર્મુકઃ

તં તથા દાનવં દેવી સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ ।
બભાષે શૃણ્વતાં તેષાં દૈત્યાનાં રણમસ્તકે

ગચ્છધ્વં પામરા યૂયં પાતાલં વા જલાર્ણવમ્ ।
જીવિતાશાં સ્થિરાં કૃત્વા ત્યક્ત્વાત્રૈવાયુધાનિ ચ

અથવા મચ્છરાઘાતહતપ્રાણા રણાજિરે ।
પ્રાપ્ય સ્વર્ગસુખં સર્વે ક્રીડન્તુ વિગતજ્વરાઃ

કાતરત્વં ચ શૂરત્વં ન ભવત્યેવ સર્વથા ।
દદામ્યભયદાનં વૈ યાન્તુ સર્વે યથાસુખમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્યા નિશુમ્ભો મદગર્વિતઃ ।
નિશિતં ખડ્ગમાદાય ચર્મ ચૈવાષ્ટચન્દ્રકમ્

ધાવમાનસ્તુ તરસાસિના સિંહં મદોત્કટમ્ ।
જઘાનાતિબલાન્મૂર્ધ્નિ ભ્રામયઞ્જગદમ્બિકામ્

તતો દેવી સ્વગદયા વઞ્ચયિત્વાસિપાતનમ્ ।
તાડયામાસ તં બાહોર્મૂલે પરશુના તદા

ખડ્ગેન નિહતઃ સોઽપિ બાહુમૂલે મહામદઃ ।
સંસ્તભ્ય વેદનાં ભૂયો જઘાન ચણ્ડિકાં તદા

સાપિ ઘણ્ટાસ્વનં ઘોરં ચકાર ભયદં નૃણામ્ ।
પપૌ પુનઃ પુનઃ પાનં નિશુમ્ભં હન્તુમિચ્છતી

એવં પરસ્પરં યુદ્ધં બભૂવાતિભયપ્રદમ્ ।
દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ પરસ્પરજયૈષિણામ્

પલાદાઃ પક્ષિણઃ ક્રૂરાઃ સારમેયાશ્ચ જમ્બુકાઃ ।
નનૃતુશ્ચાતિસન્તુષ્ટા ગૃધ્રાઃ કઙ્કાશ્ચ વાયસાઃ

રણભૂર્ભાતિ ભૂયિષ્ઠપતિતાસુરવર્ષ્મકૈઃ ।
રુધિરસ્રાવસંયુક્તૈર્ગજાશ્વદેહસંકુલા

પતિતાન્દાનવાન્દૃષ્ટ્વા નિશુમ્ભોઽતિરુષાન્વિતઃ ।
પ્રયયૌ ચણ્ડિકાં તૂર્ણં ગદામાદાય દારુણામ્

સિંહં જઘાન ગદયા મસ્તકે મદગર્વિતઃ ।
પ્રહૃત્ય ચ સ્મિતં કૃત્વા પુનર્દેવીમતાડયત્

સાપિ તં કુપિતાતીવ નિશુમ્ભં પુરતઃ સ્થિતમ્ ।
પ્રહરન્તં સમીક્ષ્યાથ દેવી વચનમબ્રવીત્

દેવ્યુવાચ
તિષ્ઠ મન્દમતે તાવદ્યાવત્ખડ્ગમિદં તવ ।
ગ્રીવાયાં પ્રેરયામ્યસ્માદ્‌ ગન્તાસિ યમસાદનમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા તરસા દેવી કૃપાણેન સમાહિતા ।
ચિચ્છેદ મસ્તકં તસ્ય નિશુમ્ભસ્યાથ ચણ્ડિકા

સચ્છિન્નમસ્તકો દેવ્યા કબન્ધોઽતીવ દારુણઃ ।
બભ્રામ ચ ગદાપાણિસ્ત્રાસયન્દેવતાગણાન્

દેવી તસ્ય શિતૈર્બાણૈશ્ચિચ્છેદ ચરણૌ કરૌ ।
પપાતોર્વ્યાં તતઃ પાપી ગતાસુઃ પર્વતોપમઃ

તસ્મિન્નિપતિતે દૈત્યે નિશુમ્ભે ભીમવિક્રમે ।
હાહાકારો મહાનાસીત્તત્સૈન્યે ભયકમ્પિતે

ત્યક્ત્વાઽઽયુધાનિ સર્વાણિ સૈનિકાઃ ક્ષતજાપ્લુતાઃ ।
જગ્મુર્બુમ્બારવં સર્વે કુર્વાણા રાજમન્દિરમ્

તાનાગતાન્સુસમ્પ્રેક્ષ્ય શુમ્ભઃ શત્રુનિષૂદનઃ ।
પપ્રચ્છ ક્વ નિશુમ્ભોઽસૌ કથં ભગ્નાઃ પલાયિતાઃ ॥ ૪૨
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞસ્તે પ્રોચુઃ પ્રણતા ભૃશમ્ ।
રાજંસ્તે નિહતો ભ્રાતા શેતે સમરમૂર્ધનિ

તયા નિપાતિતાઃ શૂરા યે ચ તેઽપ્યનુજાનુગાઃ ।
વયં ત્વાં કથિતું સર્વં વૃત્તાન્તં સમુપાગતાઃ

નિશુમ્ભો નિહતસ્તત્ર તયા ચણ્ડિકયાધુના ।
ન હિ યુદ્ધસ્ય કાલોઽદ્ય તવ રાજન્ રણાઙ્ગણે

દેવકાર્યં સમુદ્દિશ્ય કાપીયં પરમાઙ્ગના ।
હન્તું દૈત્યકુલં નૂનં પ્રાપ્તેતિ પરિચિન્તય

નૈષા પ્રાકૃતયોષૈવ દેવી શક્તિરનુત્તમા ।
અચિન્ત્યચરિતા ક્વાપિ દુર્જ્ઞેયા દૈવતૈરપિ

નાનારૂપધરાતીવ માયામૂલવિશારદા ।
વિચિત્રભૂષણા દેવી સર્વાયુધધરા શુભા

ગહના ગૂઢચરિતા કાલરાત્રિરિવાપરા ।
અપારપારગા પૂર્ણા સર્વલક્ષણસંયુતા

અન્તરિક્ષસ્થિતા દેવાસ્તાં સ્તુવન્ત્યકુતોભયાઃ ।
દેવકાર્યઞ્ચ કુર્વાણાં શ્રીદેવીં પરમાદ્‌ભુતામ્

પલાયનં પરો ધર્મઃ સર્વથા દેહરક્ષણમ્ ।
રક્ષિતે કિલ દેહેસ્મિન્કાલેઽસ્મત્સુખતાઙ્ગતે

સંગ્રામે વિજયો રાજન્ ભવિતા તે ન સંશયઃ ।
કાલઃ કરોતિ બલિનં સમયે નિર્બલં ક્વચિત્

તં પુનઃ સબલં કૃત્વા જયાયોપદધાતિ હિ ।
દાતારં યાચકં કાલઃ કરોતિ સમયે ક્વચિત્

ભિક્ષુકં ધનદાતારં કરોતિ સમયાન્તરે ।
વિષ્ણુઃ કાલવશે નૂનં બ્રહ્મા વા પાર્વતીપતિઃ

ઇન્દ્રાદ્યા નિર્જરાઃ સર્વે કાલ એવ પ્રભુઃ સ્વયમ્ ।
તસ્માત્કાલં પ્રતીક્ષસ્વ વિપરીતં તવાધુના

સમ્મુખો દેવતાનાઞ્ચ દૈત્યાનાં નાશહેતુકઃ ।
એકૈવ ચ ગતિર્નાસ્તિ કાલસ્ય કિલ ભૂપતે

નાનારૂપધરાપ્યસ્તિ જ્ઞાતવ્યં તસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।
કદાચિત્સમ્ભવો નૄણાં કદાચિત્પ્રલયસ્તથા

ઉત્પત્તિહેતુઃ કાલોઽન્યઃ ક્ષયહેતુસ્તથાપરઃ ।
પ્રત્યક્ષં તે મહારાજ દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ

કરદાસ્તે કૃતાઃ પૂર્વં કાલેન સમ્મુખેન ચ ।
તેનૈવ વિમુખેનાદ્ય બલિનોઽબલયાસુરાઃ

નિહતા નિતરાં કાલઃ કરોતિ ચ શુભાશુભમ્ ।
નૈવાત્ર કારણં કાલી નૈવ દેવાઃ સનાતનાઃ

યથા તે રોચતે રાજંસ્તથા કુરુ વિમૃશ્ય ચ ।
કાલોઽયં નાત્ર હેતુસ્તે દાનવાનાં તથા પુનઃ

ત્વદગ્રતો ગતઃ શક્રો ભગ્નઃ સંખ્યે નિરાયુધઃ ।
તથા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રો વરુણો ધનદો યમઃ

તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર વીક્ષ્ય કાલવશં જગત્ ।
પાતાલં ગચ્છ તરસા જીવન્ભદ્રમવાપ્સ્યસિ

મૃતે ત્વયિ મહારાજ શત્રવસ્તે મુદાન્વિતાઃ ।
મઙ્ગલાનિ પ્રગાયન્તો વિચરિષ્યન્તિ સર્વતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
યુદ્ધાત્પ્રત્યાગતાનાં રક્ષસાં શુમ્ભાય વાર્તાવર્ણનં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ