દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.27

રક્તબીજદ્વારા દેવીસમીપે શુમ્ભનિશુમ્ભસંવાદવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
હતૌ તૌ દાનવૌ દૃષ્ટ્વા હતશેષાશ્ચ સૈનિકાઃ ।
પલાયનં તતઃ કૃત્વા જગ્મુઃ સર્વે નૃપં પ્રતિ

ભિન્નાઙ્ગા વિશિખૈઃ કેચિત્કેચિચ્છિન્નકરાસ્તથા ।
રુધિરસ્રાવદેહાશ્ચ રુદન્તોઽભિયયુઃ પુરે

ગત્વા દૈત્યપતિં સર્વે ચક્રુર્બુમ્બારવં મુહુઃ ।
રક્ષ રક્ષ મહારાજ ભક્ષયત્યદ્ય કાલિકા

તયા હતૌ મહાવીરૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ સુરાર્દનૌ ।
ભક્ષિતાઃ સૈનિકાઃ સર્વે વયં ભગ્ના ભયાતુરાઃ

ભીતિદઞ્ચ રણસ્થાનં કૃતં કાલિકયા પ્રભો ।
પાતિતૈર્ગજવીરાશ્વૈર્દાસેરકપદાતિભિઃ

શોણિતૌઘવહા કુલ્યા કૃતા માંસાતિકર્દમા ।
કેશશૈવલિની ભગ્નરથચક્રવિરાજિતા

છિન્નબાહ્વાદિમત્સ્યાઢ્યા શીર્ષતુમ્બીફલાન્વિતા ।
ભયદા કાતરાણાં વૈ સુરાણાં મોદવર્ધિની

કુલં રક્ષ મહારાજ પાતાલં ગચ્છ સત્વરમ્ ।
ક્રુદ્ધા દેવી ક્ષયં સદ્યઃ કરિષ્યતિ ન સંશયઃ

સિંહોઽપિ ભક્ષયત્યાજૌ દાનવાન્દનુજેશ્વર ।
તથૈવ કાલિકા દેવી હન્તિ બાણૈરનેકધા

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર મરણાય મૃષા મતિમ્ ।
કરોષિ સહિતો ભ્રાત્રા શુમ્ભેન કુપિતાશયઃ

કિં કરિષ્યતિ નાર્યેષા ક્રૂરા કુલવિનાશિની ।
યસ્યા હેતોર્મહારાજ હન્તુમિચ્છસિ બાન્ધવાન્

દૈવાધીનૌ મહારાજ લોકે જયપરાજયૌ ।
અલ્પાર્થાય મહદ્દુઃખં બુદ્ધિમાન્ન પ્રકલ્પયેત્

ચિત્રં પશ્ય વિધેઃ કર્મ યદધીનં જગત્ પ્રભો ।
નિહતા રાક્ષસાઃ સર્વે સ્ત્રિયા પશ્યૈકયાનયા

જેતા ત્વં લોકપાલાનાં સૈન્યયુક્તો હિ સામ્પ્રતમ્ ।
એકા પ્રાર્થયતે બાલા યુદ્ધાયેતિ સુસમ્ભ્રમઃ

પુરા ત્વયા તપસ્તપ્તં પુષ્કરે દેવતાયને ।
વરદાનાય સમ્પ્રાપ્તો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

ધાત્રોક્તસ્ત્વં મહારાજ વરં વરય સુવ્રત ।
તદા ત્વયામરત્વં ચ પ્રાર્થિતં બ્રહ્મણઃ કિલ

દેવદૈત્યમનુષ્યેભ્યો ન ભવેન્મરણં મમ ।
સર્પકિન્નરયક્ષેભ્યઃ પુંલ્લિઙ્ગવાચકાદપિ

તસ્માત્ત્વાં હન્તુકામૈષા પ્રાપ્તા યોષિદ્વરા પ્રભો ।
યુદ્ધં મા કુરુ રાજેન્દ્ર વિચાર્યૈવં ધિયાધુના

દેવી હ્યેષા મહામાયા પ્રકૃતિઃ પરમા મતા ।
કલ્પાન્તકાલે રાજેન્દ્ર સર્વસંહારકારિણી

ઉત્પાદયિત્રી લોકાનાં દેવાનામીશ્વરી શુભા ।
ત્રિગુણા તામસી દેવી સર્વશક્તિસમન્વિતા

અજય્યા ચાક્ષયા નિત્યા સર્વજ્ઞા ચ સદોદિતા ।
વેદમાતા ચ ગાયત્રી સન્ધ્યા સર્વસુરાલયા

નિર્ગુણા સગુણા સિદ્ધા સર્વસિદ્ધિપ્રદાવ્યયા ।
આનન્દાનન્દદા ગૌરી દેવાનામભયપ્રદા

એવં જ્ઞાત્વા મહારાજ વૈરભાવં ત્યજાનયા ।
શરણં વ્રજ રાજેન્દ્ર દેવી ત્વાં પાલયિષ્યતિ

આજ્ઞાકરો ભવૈતસ્યાઃ સઞ્જીવય નિજં કુલમ્ ।
હતશેષાશ્ચ યે દૈત્યાસ્તે ભવન્તુ ચિરાયુષઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા શુમ્ભઃ સુરબલાર્દનઃ ।
ઉવાચ વચનં તથ્યં વીરવર્યગુણાન્વિતમ્

શુમ્ભ ઉવાચ
મૌનં કુર્વન્તુ ભો મન્દા યૂયં ભગ્ના રણાજિરાત્ ।
શીઘ્રં ગચ્છત પાતાલં જીવિતાશા બલીયસી

દૈવાધીનં જગત્સર્વં કા ચિન્તાત્ર જયે મમ ।
દેવાસ્તથૈવ બ્રહ્માદ્યા દૈવાધીના વયં યથા

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રોઽયં યમોઽગ્નિર્વરુણસ્તથા ।
સૂર્યશ્ચન્દ્રસ્તથા શક્રઃ સર્વે દૈવવશાઃ કિલ

કા ચિન્તા તર્હિ મે મન્દા યદ્‌ભાવિ તદ્‌ભવિષ્યતિ ।
ઉદ્યમસ્તાદૃશો ભૂયાદ્યાદૃશી ભવિતવ્યતા

સર્વથૈવ વિચાર્યૈવ ન શોચન્તિ બુધાઃ ક્વચિત્ ।
સ્વધર્મં ન ત્યજન્તીહ જ્ઞાનિનો મરણાદ્‌ભયાત્

સુખં દુઃખં તથૈવાયુર્જીવિતં મરણં નૃણામ્ ।
કાલે ભવતિ સમ્પ્રાપ્તે સર્વથા દૈવનિર્મિતમ્

બ્રહ્મા પતતિ કાલે સ્વે વિષ્ણુશ્ચ પાર્વતીપતિઃ ।
નાશં ગચ્છન્ત્યાયુષોઽન્તે સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ

તથાહમપિ કાલસ્ય વશગઃ સર્વથાધુના ।
નાશં જયં વા ગન્તાસ્મિ સ્વધર્મપરિપાલનાત્

આહૂતોઽપ્યનયા કામં યુદ્ધાયાબલયા કિલ ।
કથં પલાયનપરો જીવેયં શરદાં શતમ્

કરિષ્યામ્યદ્ય સંગ્રામં યદ્‌ભાવિ તદ્‌ભવત્વિહ ।
જયો વા મરણં વાપિ સ્વીકરોમિ યથા તથા

દૈવં મિથ્યેતિ વિદ્વાંસો વદન્ત્યુદ્યમવાદિનઃ ।
યુક્તિયુક્તં વચસ્તેષાં યે જાનન્ત્યભિભાષિતમ્

ઉદ્યમેન વિના કામં ન સિધ્યન્તિ મનોરથાઃ ।
કાતરા એવ જલ્પન્તિ યદ્‌ભાવ્યં તદ્‌ભવિષ્યતિ

અદૃષ્ટં બલવન્મૂઢાઃ પ્રવદન્તિ ન પણ્ડિતાઃ ।
પ્રમાણં તસ્ય સત્ત્વે કિમદૃશ્યં દૃશ્યતે કથમ્

અદૃષ્ટં ક્ત્વાપિ દૃષ્ટં સ્યાદેષા મૂર્ખવિભીષિકા ।
અવલમ્બં વિનૈવૈષા દુઃખે ચિત્તસ્ય ધારણા

ચક્રીસમીપે સંવિષ્ટા સંસ્થિતા પિષ્ટકારિણી ।
ઉદ્યમેન વિના પિષ્ટં ન ભવત્યેવ સર્વથા

ઉદ્યમે ચ કૃતે કાર્યં સિદ્ધિં યાત્યેવ સર્વથા ।
કદાચિત્તસ્ય ન્યૂનત્વે કાર્યં નૈવ ભવેદપિ

દેશં કાલઞ્ચ વિજ્ઞાય સ્વબલં શત્રુજં બલમ્ ।
કૃતં કાર્યં ભવત્યેવ બૃહસ્પતિવચો યથા

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ નિશ્ચિત્ય દૈત્યેન્દ્રો રક્તબીજં મહાસુરમ્ ।
પ્રેષયામાસ સંગ્રામે સૈન્યેન મહતાઽઽવૃતમ્

શુમ્ભ ઉવાચ
રક્તબીજ મહાબાહો ગચ્છ ત્વં સમરાઙ્ગણે ।
કુરુ યુદ્ધં મહાભાગ યથા તે બલમાહિતમ્

રક્તબીજ ઉવાચ
મહારાજ ન તે કાર્યા ચિન્તા સ્વલ્પતરાપિ વા ।
અહમેનાં હનિષ્યામિ કરિષ્યામિ વશે તવ

પશ્ય મે યુદ્ધચાતુર્યં ક્વેયં બાલા સુરપ્રિયા ।
દાસીં તેઽહં કરિષ્યામિ જિત્વેમાં સમરે બલાત્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાભાષ્ય કુરુશ્રેષ્ઠ રક્તબીજો મહાસુરઃ ।
જગામ રથમારુહ્ય સ્વસૈન્યપરિવારિતઃ

હસ્ત્યશ્વરથપાદાતવૃન્દૈશ્ચ પરિવેષ્ટિતઃ ।
નિર્જગામ રથારૂઢો દેવીં શૈલોપરિસ્થિતામ્

તમાગતં સમાલોક્ય દેવી શઙ્ખમવાદયત્ ।
ભયદં સર્વદૈત્યાનાં દેવાનાં મોદવર્ધનમ્

શ્રુત્વા શઙ્ખસ્વનં ચોગ્રં રક્તબીજોઽતિવેગવાન્ ।
ગત્વા સમીપે ચામુણ્ડાં બભાષે વચનં મૃદુ

રક્તબીજ ઉવાચ
બાલે કિં માં ભીષયસિ મત્વા ત્વં કાતરં કિલ ।
શઙ્ખનાદેન તન્વઙ્‌ગિ વેત્સિ કિં ધૂમ્રલોચનમ્

રક્તબીજોઽસ્મિ નામ્નાહં ત્વત્સકાશમિહાગતઃ ।
યુદ્ધેચ્છા ચેત્પિકાલાપે સજ્જા ભવ ભયં ન મે

પશ્યાદ્ય મે બલં કાન્તે દૃષ્ટા યે કાતરાસ્ત્વયા ।
નાહં પઙ્ક્તિગતસ્તેષાં કુરુ યુદ્ધં યથેચ્છસિ

વૃદ્ધાશ્ચ સેવિતાઃ પૂર્વં નીતિશાસ્ત્રં શ્રુતં ત્વયા ।
પતિતં ચાર્થવિજ્ઞાનં વિદ્વદ્‌ગોષ્ઠી કૃતાથ વા

સાહિત્યતન્ત્રવિજ્ઞાનં ચેદસ્તિ તવ સુન્દરિ ।
શૃણુ મે વચનં પથ્યં તથ્યં પ્રમિતિબૃંહિતમ્

રસાનાઞ્ચ નવાનાં વૈ દ્વાવેવ મુખ્યતાં ગતૌ ।
શૃઙ્ગારકઃ શાન્તિરસો વિદ્વજ્જનસભાસુ ચ

તયોઃ શૃઙ્ગાર એવાદૌ નૃપભાવે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
વિષ્ણુર્લક્ષ્મ્યા સહાસ્તે વૈ સાવિત્ર્યા ચતુરાનનઃ

શચ્યેન્દ્રઃ શૈલસુતયા શઙ્કરઃ સહ શેરતે ।
વલ્લ્યા વૃક્ષો મૃગો મૃગ્યા કપોત્યા ચ કપોતકઃ

એવં સર્વે પ્રાણભૃતઃ સંયોગરસિકા ભૃશમ્ ।
અપ્રાપ્તભોગવિભવા યે ચાન્યે કાતરા નરાઃ

ભવન્તિ યતયસ્તે વૈ મૂઢા દૈવેન વઞ્ચિતાઃ ।
અસંસારરસજ્ઞાસ્તે વઞ્ચિતા વઞ્ચનાપરૈઃ

મધુરાલાપનિપુણૈ રતાઃ શાન્તિરસે હિ તે ।
ક્વ જ્ઞાનં ક્વ ચ વૈરાગ્યં વર્તમાને મનોભવે

લોભે ક્રોધે ચ દુર્ધર્ષે મોહે મતિવિનાશકે ।
તસ્માત્ત્વમપિ કલ્યાણિ કુરુ કાન્તં મનોહરમ્

શુમ્ભં સુરાણાં જેતારં નિશુમ્ભં વા મહાબલમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા રક્તબીજોઽસૌ વિરરામ પુરઃસ્થિતઃ ।
શ્રુત્વા જહાસ ચામુણ્ડા કાલિકા ચામ્બિકા તથા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
રક્તબીજદ્વારા દેવીસમીપે શુમ્ભનિશુમ્ભસંવાદવર્ણનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ