દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.26

ચણ્ડમુણ્ડવધેન દેવ્યાશ્ચામુણ્ડેતિનામવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાજ્ઞપ્તૌ તદા વીરૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાબલૌ ।
જગ્મતુસ્તરસૈવાજૌ સૈન્યેન મહતાન્વિતૌ

દૃષ્ટ્વા તત્ર સ્થિતાં દેવીં દેવાનાં હિતકારિણીમ્ ।
ઊચતુસ્તૌ મહાવીર્યૌ તદા સામાન્વિતં વચઃ

બાલે ત્વં કિં ન જાનાસિ શુમ્ભં સુરબલાર્દનમ્ ।
નિશુમ્ભઞ્ચ મહાવીર્યં તુરાષાડ્‌વિજયોદ્ધતમ્

ત્વમેકાસિ વરારોહે કાલિકાસિંહસંયુતા ।
જેતુમિચ્છસિ દુર્બુદ્ધે શુમ્ભં સર્વબલાન્વિતમ્

મતિદઃ કોઽપિ તે નાસ્તિ નારી વાપિ નરોઽપિ વા ।
દેવાસ્ત્વાં પ્રેરયન્ત્યેવ વિનાશાય તવૈવ તે

વિમૃશ્ય કુરુ તન્વઙ્‌ગિ કાર્યં સ્વપરયોર્બલમ્ ।
અષ્ટાદશભુજત્વાત્ત્વં ગર્વઞ્ચ કુરુષે મૃષા

કિં ભુજૈર્બહુભિર્વ્યર્થૈરાયુધૈઃ કિં શ્રમપ્રદૈઃ ।
શુમ્ભસ્યાગ્રે સુરાણાં વૈ જેતુઃ સમરશાલિનઃ

ઐરાવતકરચ્છેત્તુર્દન્તિદારણકારિણઃ ।
જયિનઃ સુરસઙ્ઘાનાં કાર્યં કુરુ મનોગતમ્

વૃથા ગર્વાયસે કાન્તે કુરુ મે વચનં પ્રિયમ્ ।
હિતં તવ વિશાલાક્ષિ સુખદં દુઃખનાશનમ્

દુઃખદાનિ ચ કાર્યાણિ ત્યાજ્યાનિ દૂરતો બુધૈઃ ।
સુખદાનિ ચ સેવ્યાનિ શાસ્ત્રતત્ત્વવિશારદૈઃ

ચતુરાસિ પિકાલાપે પશ્ય શુમ્ભબલં મહત્ ।
પ્રત્યક્ષં સુરસઙ્ઘાનાં મર્દનેન મહોદયમ્

પ્રત્યક્ષઞ્ચ પરિત્યજ્ય વૃથૈવાનુમિતિઃ કિલ ।
સન્દેહસહિતે કાર્યે ન વિપશ્ચિત્પ્રવર્તતે

શત્રુઃ સુરાણાં પરમઃ શુમ્ભઃ સમરદુર્જયઃ ।
તસ્માત્ત્વાં પ્રેરયન્ત્યત્ર દેવા દૈત્યેશપીડિતાઃ

તસ્માત્તદ્વચનૈઃ સ્નિગ્ધૈર્વઞ્ચિતાસિ શુચિસ્મિતે ।
દુઃખાય તવ દેવાનાં શિક્ષા સ્વાર્થસ્ય સાધિકા

કાર્યમિત્રં પરિક્ષિપ્ય ધર્મમિત્રં સમાશ્રયેત્ ।
દેવાઃ સ્વાર્થપરાઃ કામં ત્વામહં સત્યમબ્રુવમ્

ભજ શુમ્ભં સુરેશાનં જેતારં ભુવનેશ્વરમ્ ।
ચતુરં સુન્દરં શૂરં કામશાસ્ત્રવિશારદમ્ ॥ ૧૬
ઐશ્વર્યં સર્વલોકાનાં પ્રાપ્સ્યસે શુમ્ભશાસનાત્ ।
નિશ્ચયં પરમં કૃત્વા ભર્તારં ભજ શોભનમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ચણ્ડસ્ય જગદમ્બિકા ।
મેઘગમ્ભીરનિનદં જગર્જ પુનરબ્રવીત્

ગચ્છ જાલ્મ મૃષા કિં ત્વં ભાષસે વઞ્ચકં વચઃ ।
ત્યક્ત્વા હરિહરાદીંશ્ચ શુમ્ભં કસ્માદ્‌ભજે પતિમ્

ન મે કશ્ચિત્પતિઃ કાર્યો ન કાર્યં પતિના સહ ।
સ્વામિની સર્વભૂતાનામહમેવ નિશામય

શુમ્ભા મે બહવો દૃષ્ટા નિશુમ્ભાશ્ચ સહસ્રશઃ ।
ઘાતિતાશ્ચ મયા પૂર્વં શતશો દૈત્યદાનવાઃ

મમાગ્રે દેવવૃન્દાનિ વિનષ્ટાનિ યુગે યુગે ।
નાશં યાસ્યન્તિ દૈત્યાનાં યૂથાનિ પુનરદ્ય વૈ

કાલ એવાગતોઽસ્ત્યત્ર દૈત્યસંહારકારકઃ ।
વૃથા ત્વં કુરુષે યત્‍નં રક્ષણાયાત્મસન્તતેઃ

કુરુ યુદ્ધં વીરધર્મરક્ષાયૈ ત્વં મહામતે ।
મરણં ભાવિ દુસ્ત્યાજ્યં યશો રક્ષ્યં મહાત્મભિઃ

કિં તે કાર્યં નિશુમ્ભેન શુમ્ભેન ચ દુરાત્મના ।
વીરધર્મં પરં પ્રાપ્ય ગચ્છ સ્વર્ગં સુરાલયમ્

શુમ્ભો નિશુમ્ભશ્ચૈવાન્યે યે ચાત્ર તવ બાન્ધવાઃ ।
સર્વે તવાનુગાઃ પશ્ચાદાગમિષ્યન્તિ સામ્પ્રતમ્

ક્રમશઃ સર્વદૈત્યાનાં કરિષ્યામ્યદ્ય સંક્ષયમ્ ।
વિષાદં ત્યજ મન્દાત્મન્ કુરુ યુદ્ધં વિશાંપતે

ત્વામહં નિહનિષ્યામિ ભ્રાતરં તવ સામ્પ્રતમ્ ।
તતઃ શુમ્ભં નિશુમ્ભં ચ રક્તબીજં મદોત્કટમ્

અન્યાંશ્ચ દાનવાન્સર્વાન્હત્વાહં સમરાઙ્ગણે ।
ગમિષ્યામિ યથાસ્થાનં તિષ્ઠ વા ગચ્છ વા દ્રુતમ્

ગૃહાણાસ્ત્રં વૃથાપુષ્ટ કુરુ યુદ્ધં મયાધુના ।
કિં જલ્પસિ મૃષા વાક્યં સર્વથા કાતરપ્રિયમ્

વ્યાસ ઉવાચ
તયેત્થં પ્રેરિતૌ દૈત્યૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ ક્રુધાન્વિતૌ ।
જ્યાશબ્દં તરસા ઘોરં ચક્રતુર્બલદર્પિતૌ

સાપિ શઙ્ખસ્વનં ચક્રે પૂરયન્તી દિશો દશ ।
સિંહોઽપિ કુપિતસ્તાવન્નાદં સમકરોદ્‌બલી

તેન નાદેન શક્રાદ્યા જહર્ષુરમરાસ્તદા ।
મુનયો યક્ષગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાઃ સાધ્યાશ્ચ કિન્નરાઃ

યુદ્ધં પરસ્પરં તત્ર જાતં કાતરભીતિદમ્ ।
ચણ્ડિકાચણ્ડયોસ્તીવ્રં બાણખડ્‍ગગદાદિભિઃ

ચણ્ડમુક્તાઞ્છરાન્દેવી ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
મુમોચ પુનરુગ્રાન્સા બાણાંશ્ચ પન્નગાનિવ

ગગનં છાદિતં તત્ર સંગ્રામે વિશિખૈસ્તદા ।
શલભૈરિવ મેઘાન્તે કર્ષકાણાં ભયપ્રદૈઃ

મુણ્ડોઽપિ સૈનિકૈઃ સાર્ધં પપાત તરસા રણે ।
મુમોચ બાણવૃષ્ટિં વૈ ક્રુદ્ધઃ પરમદારુણઃ

બાણજાલં મહદ્‌ દૃષ્ટ્વા કુદ્ધા તત્રામ્બિકા ભૃશમ્ ।
કોપેન વદનં તસ્યા બભૂવ ઘનસન્નિભમ્

કદલીપુષ્પનેત્રઞ્ચ ભૃકુટીકુટિલં તદા ।
નિષ્ક્રાન્તા ચ તદા કાલી લલાટફલકાદ્દ્રુતમ્

વ્યાઘ્રચર્મામ્બરા ક્રૂરા ગજચર્મોત્તરીયકા ।
મુણ્ડમાલાધરા ઘોરા શુષ્કવાપીસમોદરા

ખડ્ગપાશધરાતીવ ભીષણા ભયદાયિની ।
ખટ્વાઙ્ગધારિણી રૌદ્રા કાલરાત્રિરિવાપરા

વિસ્તીર્ણવદના જિહ્વાં ચાલયન્તી મુહુર્મુહુઃ ।
વિસ્તારજઘના વેગાજ્જઘાનાસુરસૈનિકાન્

કરે કૃત્વા મહાવીરાંસ્તરસા સા રુષાન્વિતા ।
મુખે ચિક્ષેપ દૈતેયાન્પિપેષ દશનૈઃ શનૈઃ

ગજાન્ઘણ્ટાન્વિતાન્હસ્તે ગૃહીત્વા નિદધૌ મુખે ।
સારોહાન્ભક્ષયિત્વાજૌ સાટ્ટહાસં ચકાર હ

તથૈવ તુરગાનુષ્ટ્રાંસ્તથા સારથિભિઃ સહ ।
નિક્ષિપ્ય વક્ત્ત્રે દશનૈશ્ચર્વયત્યતિભૈરવમ્

હન્યમાનં બલં પ્રેક્ષ્ય ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાસુરૌ ।
છાદયામાસતુર્દેવીં બાણાસારૈરનન્તરૈઃ

ચણ્ડશ્ચણ્ડકરચ્છાયં ચક્રં ચક્રધરાયુધમ્ ।
ચિક્ષેપ તરસા દેવીં નનાદ ચ મુહુર્મુહુઃ

નદન્તં વીક્ષ્ય તં કાલી રથાઙ્ગઞ્ચ રવિપ્રભમ્ ।
બાણેનૈકેન ચિચ્છેદ સુપ્રભં તત્સુદર્શનમ્

તં જઘાન શરૈસ્તીક્ષ્ણૈશ્ચણ્ડં ચણ્ડી શિલાશિતૈઃ ।
મૂર્ચ્છિતોઽસૌ પપાતોર્વ્યાં દેવીબાણાર્દિતો ભૃશમ્

પતિતં ભ્રાતરં વીક્ષ્ય મુણ્ડો દુઃખાર્દિતસ્તદા ।
ચકાર શરવૃષ્ટિઞ્ચ કાલિકોપરિ કોપતઃ

ચણ્ડિકા મુણ્ડનિર્મુક્તાં શરવૃષ્ટિં સુદારુણામ્ ।
ઈષિકાસ્ત્રૈર્બલાન્મુક્તૈશ્ચકાર તિલશઃ ક્ષણાત્

અર્ધચન્દ્રેણ બાણેન તાડયામાસ તં પુનઃ ।
પતિતોઽસૌ મહાવીર્યો મેદિન્યાં મદવર્જિતઃ

હાહાકારો મહાનાસીદ્દાનવાનાં બલે તદા ।
જહર્ષુરમરાઃ સર્વે ગગનસ્થા ગતવ્યથાઃ

વિહાય મૂર્ચ્છાં ચણ્ડસ્તુ સંગૃહ્ય મહતીં ગદામ્ ।
તરસા તાડયામાસ કાલિકાં દક્ષિણે ભુજે

વઞ્ચયિત્વા ગદાઘાતં તં બબન્ધ મહાસુરમ્ ।
તરસા બાણપાશેન મન્ત્રમુક્તેન કાલિકા

ઉત્થિતસ્તુ તદા મુણ્ડો બદ્ધં દૃષ્ટ્વાનુજં બલાત્ ।
આજગામ સુસન્નદ્ધઃ શક્તિં કૃત્વા કરે દૃઢામ્

આગચ્છન્તં તદા કાલી દાનવં વીક્ષ્ય સત્વરમ્ ।
બબન્ધ તરસા તં તુ દ્વિતીયં ભ્રાતરં ભૃશમ્

ગૃહીત્વા તૌ મહાવીર્યૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ શશાવિવ ।
કુર્વતી વિપુલં હાસમાજગામામ્બિકાં પ્રતિ

આગત્ય તામથોવાચ ગૃહાણેમૌ પશૂ પ્રિયે ।
રણયજ્ઞાર્થમાનીતૌ દાનવૌ રણદુર્જયૌ

તાવાનીતૌ તદા વીક્ષ્ય ચણ્ડિકા તૌ વૃકાવિવ ।
અમ્બિકા કાલિકાં પ્રાહ માધુરીસંયુતં વચઃ

વધં મા કુરુ મા મુઞ્ચ ચતુરાસિ રણપ્રિયે ।
દેવાનાં કાર્યસંસિદ્ધિઃ કર્તવ્યા તરસા ત્વયા

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા કાલિકા પ્રાહ તાં પુનઃ ।
યુદ્ધયજ્ઞેઽતિવિખ્યાતે ખડ્ગયૂપે પ્રતિષ્ઠિતે

આલમ્ભઞ્ચ કરિષ્યામિ યથા હિંસા ન જાયતે ।
ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી ખડ્ગેન શિરસી તયોઃ

ચકર્ત તરસા કાલી પપૌ ચ રુધિરં મુદા ।
એવં દૈત્યૌ હતૌ દૃષ્ટ્વા મુદિતોવાચ ચામ્બિકા

કૃતં કાર્યં સુરાણાં તે દદામ્યદ્ય વરં શુભમ્ ।
ચણ્ડમુણ્ડૌ હતૌ યસ્માત્તસ્માત્તે નામ કાલિકે ।
ચામુણ્ડેતિ સુવિખ્યાતં ભવિષ્યતિ ધરાતલે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
ચણ્ડમુણ્ડવધેન દેવ્યાશ્ચામુણ્ડેતિનામવર્ણનં નામ ષડ્‌વિંશોઽધ્યાયઃ