દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.24

દેવીમાહાત્મ્યે દેવીપાર્શ્વે ધૂમ્રલોચનદૂતપ્રેષણમ્
વ્યાસ ઉવાચ
દેવ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સ દૂતઃ પ્રાહ વિસ્મિતઃ ।
કિં બ્રૂષે રુચિરાપાઙ્‌ગિ સ્ત્રીસ્વભાવાદ્ધિ સાહસાત્

ઇન્દ્રાદ્યા નિર્જિતા યેન દેવા દૈત્યાસ્તથાપરે ।
તં કથં સમરે દેવિ જેતુમિચ્છસિ ભામિનિ

ત્રૈલોક્યે તાદૃશો નાસ્તિ યઃ શુમ્ભં સમરે જયેત્ ।
કા ત્વં કમલપત્રાક્ષિ તસ્યાગ્રે યુધિ સામ્પ્રતમ્

અવિચાર્ય ન વક્તવ્યં વચનં ચાપિ સુન્દરિ ।
બલં સ્વપરયોર્જ્ઞાત્વા વક્તવ્યં સમયોચિતમ્

ત્રૈલોક્યાધિપતિઃ શુમ્ભસ્તવ રૂપેણ મોહિતઃ ।
ત્વાઞ્ચ પ્રાર્થયતે રાજા કુરુ તસ્યેપ્સિતં પ્રિયે

ત્યક્ત્વા મૂર્ખસ્વભાવં ત્વં સમ્માન્ય વચનં મમ ।
ભજ શુમ્ભં નિશુમ્ભં વા હિતમેતદ્‌ બ્રવીમિ તે

શૃઙ્ગારઃ સર્વથા સર્વૈઃ પ્રાણિભિઃ પરયા મુદા ।
સેવનીયો બુદ્ધિમદ્‌ભિર્નવાનામુત્તમો યતઃ

નાગમિષ્યસિ ચેદ્‌ બાલે સંક્રુદ્ધઃ પૃથિવીપતિઃ ।
અન્યાનાજ્ઞાકરાન્પ્રેષ્ય બલાન્નેષ્યતિ સામ્પ્રતમ્

કેશેષ્વાકૃષ્ય તે નૂનં દાનવા બલદર્પિતાઃ ।
ત્વાં નયિષ્યન્તિ વામોરુ તરસા શુમ્ભસન્તિધૌ

સ્વલજ્જાં રક્ષ તન્વઙ્‌ગિ સાહસં સર્વથા ત્યજ ।
માનિતા ગચ્છ તત્પાર્શ્વે માનપાત્રં યતોઽસિ વૈ

ક્વ યુદ્ધં નિશિતૈર્બાણૈઃ ક્વ સુખં રતિસઙ્ગજમ્ ।
સારાસારં પરિચ્છેદ્ય કુરુ મે વચનં પટુ

ભજ શુમ્ભં નિશુમ્ભં વા લબ્ધાસિ પરમં સુખમ્ ।
દેવ્યુવાચ
સત્યં દૂત મહાભાગ પ્રવક્તું નિપુણો હ્યસિ

નિશુમ્ભશુમ્ભૌ જાનામિ બલવન્તાવિતિ ધ્રુવમ્ ।
પ્રતિજ્ઞા મે કૃતા બાલ્યાદન્યથા સા કથં ભવેત્

તસ્માદ્‌ બ્રૂહિ નિશુમ્ભઞ્ચ શુમ્ભં વા બલવત્તરમ્ ।
વિના યુદ્ધં ન મે ભર્તા ભવિતા કોઽપિ સૌષ્ઠવાત્

જિત્વા માં તરસા કામં કરં ગૃહ્ણાતુ સામ્પ્રતમ્ ।
યુદ્ધેચ્છયા સમાયાતાં વિદ્ધિ મામબલાં નૃપ

યુદ્ધં દેહિ સમર્થોઽસિ વીરધર્મં સમાચર ।
બિભેષિ મમ શૂલાચ્ચેત્પાતાલં ગચ્છ મા ચિરમ્

ત્રિદિવં ચ ધરાં ત્યક્ત્વા જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે ।
ઇતિ દૂત વદાશુ ત્વં ગત્વા સ્વપતિમાદરાત્

સ વિચાર્ય યથાયુક્તં કરિષ્યતિ મહાબલઃ ।
સંસારે દૂતધર્મોઽયં યત્સત્યં ભાષણં કિલ

શત્રૌ પત્યૌ ચ ધર્મજ્ઞ તથા ત્વં કુરુ મા ચિરમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
અથ તદ્વચનં શ્રુત્વા નીતિમદ્‌બલસંયુતમ્

હેતુયુક્તં પ્રગલ્પઞ્ચ વિસ્મિતઃ પ્રયયૌ તદા ।
ગત્વા દૈત્યપતિં દૂતો વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ

પ્રણમ્ય પાદયોઃ પ્રહ્વઃ પ્રત્યુવાચ નૃપઞ્જ તમ્ ।
રાજનીતિકરં વાક્યં મૃદુપૂર્વં પ્રિયં વચઃ

દૂત ઉવાચ
સત્યં પ્રિયં ચ વક્તવ્યં તેન ચિન્તાપરો હ્યહમ્ ।
સત્યં પ્રિયં ચ રાજેન્દ્ર વચનં દુર્લભં કિલ

અપ્રિયં વદતાં કામં રાજા કુપ્યતિ સર્વથા ।
સાક્ષાત્કુતઃ સમાયાતા કસ્ય વા કિંબલાબલા

ન જ્ઞાનગોચરં કિઞ્ચિત્કિં બ્રવીમિ વિચેષ્ટિતમ્ ।
યુદ્ધકામા મયા દૃષ્ટા ગર્વિતા કટુભાષિણી

તયા યત્કથિતં સમ્યક્ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે ।
મયા બાલ્યાત્પ્રતિજ્ઞેયં કૃતા પૂર્વં વિનોદતઃ

સખીનાં પુરતઃ કામં વિવાહં પ્રતિ સર્વથા ।
યો માં યુદ્ધે જયેદદ્ધા દર્પઞ્ચ વિધુનોતિ વૈ

તં વરિષ્યામ્યહં કામં પતિં સમબલં કિલ ।
ન મે પ્રતિજ્ઞા મિથ્યા સા કર્તવ્યા નૃપસત્તમ

તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ધર્મજ્ઞ જિત્વા માં સ્વવશં કુરુ ।
તયેતિ વ્યાહૃતં વાક્યં શ્રુત્વાહં સમુપાગતઃ

યથેચ્છસિ મહારાજ તથા કુરુ તવ પ્રિયમ્ ।
સા યુદ્ધાર્થં કૃતમતિઃ સાયુધા સિંહગામિની

નિશ્ચલા વર્તતે ભૂપ યદ્યોગ્યં તદ્વિધીયતામ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય સુગ્રીવસ્ય નરાધિપઃ

પપ્રચ્છ ભ્રાતરંશૂરં સમીપસ્થં મહાબલમ્ ।
શુમ્ભ ઉવાચ
ભ્રાતઃ કિમત્ર કર્તવ્યં બ્રૂહિ સત્યં મહામતે

નાર્યેકા યોદ્ધુકામાસ્તિ સમાહ્વયતિ સામ્પ્રતમ્ ।
અહં ગચ્છામિ સંગ્રામે ત્વં વા ગચ્છ બલાન્વિતઃ

યદ્‌રોચતે નિશુમ્ભાત્ર તત્કર્તવ્યં મયા કિલ ।
નિશુમ્ભ ઉવાચ
ન મયા ન ત્વયા વીર ગન્તવ્યં રણમૂર્ધનિ

પ્રેષયસ્વ મહારાજ ત્વરિતં ધૂમ્રલોચનમ્ ।
સ ગત્વા તાં રણે જિત્વા ગૃહીત્વા ચારુલોચનામ્

આગમિષ્યતિ શુમ્ભાત્ર વિવાહઃ સંવિધીયતામ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય શુમ્ભો ભ્રાતુઃ કનીયસઃ ॥ ૩૫
કોપાત્સમ્પ્રેષયામાસ પાર્શ્વસ્થં ધૂમ્રલોચનમ્ ।
શુમ્ભ ઉવાચ
ધૂમ્રલોચન ગચ્છાશુ સૈન્યેન મહતાઽઽવૃતઃ

ગૃહીત્વાઽઽનય તાં મુગ્ધાં સ્વવીર્યમદમોહિતામ્ ।
દેવો વા દાનવો વાપિ મનુષ્યો વા મહાબલઃ

તત્પાર્ષ્ણિગ્રાહતાં પ્રાપ્તો હન્તવ્યસ્તરસા ત્વયા ।
તત્પાર્શ્વવર્તિનીં કાલીં હત્વા સંગૃહ્ય તાં પુનઃ

શીઘ્રમત્ર સમાગચ્છ કૃત્વા કાર્યમનુત્તમમ્ ।
રક્ષણીયા ત્વયા સાધ્વી મુઞ્ચન્તી મૃદુમાર્ગણાન્

યત્‍નેન મહતા વીર મૃદુદેહા કૃશોદરી ।
તત્સહાયાશ્ચ હન્તવ્યા યે રણે શસ્ત્રપાણયઃ

સર્વથા સા ન હન્તવ્યા રક્ષણીયા પ્રયત્‍નતઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાદિષ્ટસ્તદા રાજ્ઞા તરસા ધૂમ્રલોચનઃ

પ્રણમ્ય શુમ્ભં સૈન્યેન ભૂતઃ શીઘ્રં યયૌ રણે ।
અસાધૂનાં સહસ્રાણાં ષષ્ટ્યા તેષાં વૃતસ્તથા

સ દદર્શ તતો દેવીં રમ્યોપવનસંસ્થિતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા તાં મૃગશાવાક્ષીં વિનયેન સમન્વિતઃ

ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં હેતુમદ્‌રસભૂષિતમ્ ।
શૃણુ દેવિ મહાભાગે શુમ્ભસ્ત્વદ્વિરહાતુરઃ

દૂતં પ્રેષિતવાન્પાર્શ્વે તવ નીતિવિશારદઃ ।
રસભઙ્ગભયોદ્વિગ્નઃ સામપૂર્વં ત્વયિ સ્વયમ્

તેનાગત્ય વચઃ પ્રોક્તં વિપરીતં વરાનને ।
વચસા તેન મે ભર્તા ચિન્તાવિષ્ટમના નૃપઃ

બભૂવ રસમાર્ગજ્ઞે શુમ્ભઃ કામવિમોહિતઃ ।
દૂતેન તેન ન જ્ઞાતં હેતુગર્ભં વચસ્તવ

યો માં જયતિ સંગ્રામે યદુક્તં કઠિનં વચઃ ।
ન જ્ઞાતસ્તેન સંગ્રામો દ્વિવિધઃ ખલુ માનિનિ

રતિજોઽથોત્સાહજશ્ચ પાત્રભેદે વિવક્ષિતઃ ।
રતિજસ્ત્વયિ વામોરુ શત્રોરુત્સાહજઃ સ્મૃતઃ

સુખદઃ પ્રથમઃ કાન્તે દુઃખદશ્ચારિજઃ સ્મૃતઃ ।
જાનામ્યહં વરારોહે ભવત્યા માનસં કિલ

રતિસંગ્રામભાવસ્તે હૃદયે પરિવર્તતે ।
ઇતિ તજ્જ્ઞં વિદિત્વા માં ત્વત્સકાશં નરાધિપઃ

પ્રેષયામાસ શુમ્ભોઽદ્ય બલેન મહતાઽઽવૃતમ્ ।
ચતુરાસિ મહાભાગે શૃણુ મે વચનં મૃદુ

ભજ શુમ્ભં ત્રિલોકેશં દેવદર્પનિબર્હણમ્ ।
પટ્ટરાજ્ઞી પ્રિયા ભૂત્વા ભુંક્ષ્વ ભોગાનનુત્તમાન્

જેષ્યતિ ત્વાં મહાબાહુઃ શુમ્ભઃ કામબલાર્થવિત્ ।
વિચિત્રાન્કુરુ હાવાંસ્ત્વં સોઽપિ ભાવાન્કરિષ્યતિ

ભવિષ્યતિ કાલિકેયં તત્ર વૈ નર્મસાક્ષિણી ।
એવં સઙ્ગરયોગેન પતિર્મે પરમાર્થવિત્

જિત્વા ત્વાં સુખશય્યાયાં પરિશ્રાન્તાં કરિષ્યતિ ।
રક્તદેહાં નખાઘાતૈર્દન્તૈશ્ચ ખણ્ડિતાધરામ્

સ્વેદક્લિન્નાં પ્રભગ્નાં ત્વાં સંવિધાસ્યતિ ભૂપતિઃ ।
ભવિતા માનસઃ કામો રતિસંગ્રામજસ્તવ

દર્શનાદ્વશ એવાસ્તે શુમ્ભઃ સર્વાત્મના પ્રિયે ।
વચનં કુરુ મે પથ્યં હિતકૃચ્ચાપિ પેશલમ્

ભજ શુમ્ભં ગણાધ્યક્ષં માનનીયાતિમાનિની ।
મન્દભાગ્યાશ્ચ તે નૂનં હ્યસ્ત્રયુદ્ધપ્રિયાશ્ચ યે

ન તદર્હાસિ કાન્તે ત્વં સદા સુરતવલ્લભે ।
અશોકં કુરુ રાજાનં પાદાઘાતવિકાસિતમ્

બકુલં સીધુસેકેન તથા કુરબકં કુરુ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
દેવીમાહાત્મ્યે દેવીપાર્શ્વે ધૂમ્રલોચનદૂતપ્રેષણં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ