દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.23

દેવ્યા સુગ્રીવદૂતાય સ્વવ્રતકથનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
એવં સ્તુતા તદા દેવી દૈવતૈઃ શત્રુતાપિતૈઃ ।
સ્વશરીરાત્પરં રૂપં પ્રાદુર્ભૂતં ચકાર હ

પાર્વત્યાસ્તુ શરીરાદ્વૈ નિઃસૃતા ચામ્બિકા યદા ।
કૌશિકીતિ સમસ્તેષુ તતો લોકેષુ પઠ્યતે

નિઃસૃતાયાં તુ તસ્યાં સા પાર્વતી તનુવ્યત્યયાત્ ।
કૃષ્ણરૂપાથ સઞ્જાતા કાલિકા સા પ્રકીર્તિતા

મષીવર્ણા મહાઘોરા દૈત્યાનાં ભયવર્ધિની ।
કાલરાત્રીતિ સા પ્રોક્તા સર્વકામફલપ્રદા

અમ્બિકાયાઃ પરં રૂપં વિરરાજ મનોહરમ્ ।
સર્વભૂષણસંયુક્તં લાવણ્યગુણસંયુતમ્

તતોઽમ્બિકા તદા દેવાનિત્યુવાચ હ સસ્મિતા ।
તિષ્ઠન્તુ નિર્ભયા યૂયં હનિષ્યામિ રિપૂનિહ

કાર્યં વઃ સર્વથા કાર્યં વિહરિષ્યામ્યહં રણે ।
નિશુમ્ભાદીન્વધિષ્યામિ યુષ્માકં સુખહેતવે

ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી સિંહારૂઢા મદોત્કટા ।
કાલિકાં પાર્શ્વતઃ કૃત્વા જગામ નગરે રિપોઃ

સા ગત્વોપવને તસ્થાવમ્બિકા કાલિકાન્વિતા ।
જગાવથ કલં તત્ર જગન્મોહનમોહનમ્

શ્રુત્વા તન્મધુરં ગાનં મોહમીયુઃ ખગા મૃગાઃ ।
મુદઞ્ચ પરમાં પ્રાપુરમરા ગગને સ્થિતાઃ

તસ્મિન્નવસરે તત્ર દાનવૌ શુમ્ભસેવકૌ ।
ચણ્ડમુણ્ડાભિધૌ ઘોરૌ રમમાણૌ યદૃચ્છયા

આગતૌ દદૃશાતે તુ તાં તદા દિવ્યરૂપિણીમ્ ।
અમ્બિકાં ગાનસંયુક્તાં કાલિકાં પુરતઃ સ્થિતામ્

દૃષ્ટ્વા તાં દિવ્યરૂપાઞ્ચ દાનવૌ વિસ્મયાન્વિતૌ ।
જગ્મતુસ્તરસા પાર્શ્વં શુમ્ભસ્ય નૃપસત્તમ

તૌ ગત્વા તં સમાસીનં દૈત્યાનામધિપં ગૃહે ।
ઊચતુર્મધુરાં વાણીં પ્રણમ્ય શિરસા નૃપમ્

રાજન્ હિમાલયાત્કામં કામિની કામમોહિની ।
સમ્પ્રાપ્તા સિંહમારૂઢા સર્વલક્ષણસંયુતા

નેદૃશી દેવલોકેઽસ્તિ ન ગન્ધર્વપુરે તથા ।
ન દૃષ્ટા ન શ્રુતા ક્વાપિ પૃથિવ્યાં પ્રમદોત્તમા

ગાનઞ્ચ તાદૃશં રાજન્ કરોતિ જનરઞ્જનમ્ ।
મૃગાસ્તિષ્ઠન્તિ તત્પાર્શ્વે મથુરસ્વરમોહિતાઃ

જ્ઞાયતાં કસ્ય પુત્રીયં કિમર્થમિહ ચાગતા ।
ગૃહ્યતાં રાજશાર્દૂલ તવ યોગ્યાસ્તિ કામિની

જ્ઞાત્વાઽઽનય ગૃહે ભાર્યાં કુરુ કલ્યાણલોચનામ્ ।
નિશ્ચિતં નાસ્તિ સંસારે નારી ત્વેવંવિધા કિલ

દેવાનાં સર્વરત્‍નાનિ ગૃહીતાનિ ત્વયા નૃપ ।
કસ્માન્નેમાં વરારોહાં પ્રગહ્ણાસિ નૃપોત્તમ

ઇન્દ્રસ્યૈરાવતઃ શ્રીમાન્પારિજાતતરુસ્તથા ।
ગૃહીતોઽશ્વઃ સપ્તમુખસ્ત્વયા નૃપ બલાત્કિલ

વિમાનં વૈધસં દિવ્યં મરાલધ્વજસંયુતમ્ ।
ત્વયાત્તં રત્‍નભૂતં તદ્‌બલેન નૃપ ચાદ્‌ભુતમ્

કુબેરસ્ય નિધિઃ પદ્મસ્ત્વયા રાજન્ સમાહૃતઃ ।
છત્રં જલપતેઃ શુભ્રં ગૃહીતં તત્ત્વયા બલાત્

પાશશ્ચાપિ નિશુમ્ભેન ભ્રાત્રા તવ નૃપોત્તમ ।
ગૃહીતોઽસ્તિ હઠાત્કામં વરુણસ્ય જિતસ્ય ચ

અમ્લાનપઙ્કજાં તુભ્યં માલાં જલનિધિર્દદૌ ।
ભયાત્તવ મહારાજ રત્‍નાનિ વિવિધાનિ ચ

મૃત્યોઃ શક્તિર્યમસ્યાપિ દણ્ડઃ પરમદારુણઃ ।
ત્વયા જિત્વા હૃતઃ કામં કિમન્યદ્વર્ણ્યતે નૃપ

કામધેનુર્ગહીતાદ્ય વર્તતે સાગરોદ્‌ભવા ।
મેનકાદ્યા વશે રાજંસ્તવ તિષ્ઠન્તિ ચાપ્સરાઃ

એવં સર્વાણિ રત્‍નાનિ ત્વયાત્તાનિ બલાદપિ ।
કસ્માન્ન ગૃહ્યતે કાન્તારત્‍નમેષા વરાઙ્ગના

સર્વાણિ તે ગૃહસ્થાનિ રત્‍નાનિ વિશદાન્યથ ।
અનયા સમ્ભવિષ્યન્તિ રત્‍નભૂતાનિ ભૂપતે

ત્રિષુ લોકેષુ દૈત્યેન્દ્ર નેદૃશી વર્તતે પ્રિયા ।
તસ્માત્તામાનયાશુ ત્વં કુરુ ભાર્યાં મનોહરામ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા તયોર્વાક્યં મધુરં મધુરાક્ષરમ્ ।
પ્રસન્નવદનઃ પ્રાહ સુગ્રીવં સનિધૌ સ્થિતમ્

ગચ્છ સુગ્રીવ દૂતત્વં કુરુ કાર્યં વિચક્ષણ ।
વક્તવ્યઞ્ચ તથા તત્ર યથાભ્યેતિ કૃશોદરી

ઉપાયૌ દ્વૌ પ્રયોક્તવ્યૌ કાન્તાસુ સુવિચક્ષણૈઃ ।
સામદાને ઇતિ પ્રાહુઃ શૃઙ્ગારરસકોવિદાઃ

ભેદે પ્રયુજ્યમાનેઽપિ રસાભાસસ્તુ જાયતે ।
નિગ્રહે રસભઙ્ગઃ સ્યાત્તસ્માત્તૌ દૂષિતૌ બુધૈઃ

સામદાનમુખૈર્વાક્યૈઃ શ્લક્ષ્ણૈર્નર્મયુતૈસ્તથા ।
કા ન યાતિ વશે દૂત કામિની કામપીડિતા

વ્યાસ ઉવાચ
સુગ્રીવસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા શુમ્ભોક્તં સુપ્રિયં પટુ ।
જગામ તરસા તત્ર યત્રાસ્તે જગદમ્બિકા

સોઽપશ્યત્સુમુખીં કાન્તાં સિંહસ્યોપરિસંસ્થિતામ્ ।
પ્રણમ્ય મધુરં વાક્યમુવાચ જગદમ્બિકામ્

દૂત ઉવાચ
વરોરુ ત્રિદશારાતિઃ શુમ્ભઃ સર્વાઙ્ગસુન્દરઃ ।
ત્રૈલોક્યાધિપતિઃ શૂરઃ સર્વજિદ્‌રાજતે નૃપઃ

તેનાહં પ્રેષિતઃ કામં ત્વત્સકાશં મહાત્મના ।
ત્વદ્‌રૂપશ્રવણાસક્તચિત્તેનાતિવિદૂયતા

વચનં તસ્ય તન્વઙ્‌ગિ શૃણુ પ્રેમપુરઃસરમ્ ।
પ્રણિપત્ય યથા પ્રાહ દૈત્યાનામધિપસ્ત્વયિ

દેવા મયા જિતાઃ સર્વે ત્રૈલોક્યાધિપતિસ્ત્વહમ્ ।
યજ્ઞભાગાનહં કાન્તે ગહ્ણામીહ સ્થિતઃ સદા

હૃતસારા કૃતા નૂનં દ્યૌર્મયા રત્‍નવર્જિતા ।
યાનિ રત્‍નાનિ દેવાનાં તાનિ ચાહૃતવાનહમ્

ભોક્તાહં સર્વરત્‍નાનાં ત્રિષુ લોકેષુ ભામિનિ ।
વશાનુગાઃ સુરાઃ સર્વે મમ દૈત્યાશ્ચ માનવાઃ

ત્વદ્‌ગુણૈઃ કર્ણમાગત્ય પ્રવિશ્ય હૃદયાન્તરમ્ ।
ત્વદધીનઃ કૃતઃ કામં કિઙ્કરોઽસ્મિ કરોમિ કિમ્

ત્વમાજ્ઞાપય રમ્ભોરુ તત્કરોમિ વશાનુગઃ ।
દાસોઽહં તવ ચાર્વઙ્‌ગિ રક્ષ માં કામબાણતઃ

ભજ માં ત્વં મરાલાક્ષિ તવાધીનં સ્મરાકુલમ્ ।
ત્રૈલોક્યસ્વામિની ભૂત્વા ભુંક્ષ્વ ભોગાનનુત્તમાન્

તવ ચાજ્ઞાકરઃ કાન્તે ભવામિ મરણાવધિ ।
અવધ્યોઽસ્મિ વરારોહે સદેવાસુરમાનુષૈઃ

સદા સૌભાગ્યસંયુક્તા ભવિષ્યસિ વરાનને ।
યત્ર તે રમતે ચિત્તં તત્ર ક્રીડસ્વ સુન્દરિ

ઇતિ તસ્ય વચશ્ચિત્તે વિમૃશ્ય મદમન્થરે ।
વક્તવ્યં યદ્‌ભવેત્પ્રેમ્ણા તદ્‌ બ્રૂહિ મધુરં વચઃ

શુમ્ભાય ચઞ્ચલાપાઙ્‌ગિ તદ્‌બ્રવીમ્યહમાશુ વૈ ।
વ્યાસ ઉવાચ
તદ્દૂતવચનં શ્રુત્વા સ્મિતં કૃત્વા સુપેશલમ્

તં પ્રાહ મધુરાં વાચં દેવી દેવાર્થસાધિકા ।
દેવ્યુવાચ
જાનામ્યહં નિશુમ્ભં ચ શુમ્ભં ચાતિબલં નૃપમ્

જેતારં સર્વદેવાનાં હન્તારઞ્ચૈવ વિદ્વિષામ્ ।
રાશિં સર્વગુણાનાઞ્ચ ભોક્તારં સર્વસમ્પદામ્

દાતારં ચાતિશૂરં ચ સુન્દરં મન્મથાકૃતિમ્ ।
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણૈર્યુક્તમવધ્યં સુરમાનુષૈઃ

જ્ઞાત્વા સમાગતાસ્સ્મ્યત્ર દ્રષ્ટુકામા મહાસુરમ્ ।
રત્‍નં કનકમાયાતિ સ્વશોભાધિકવૃદ્ધયે

તત્રાહં સ્વપતિં દ્રષ્ટું દૂરાદેવાગતાસ્મિ વૈ ।
દૃષ્ટા મયા સુરાઃ સર્વે માનવા ભુવિ માનદાઃ

ગન્ધર્વા રાક્ષસાશ્ચાન્યે યે ચાતિપ્રિયદર્શનાઃ ।
સર્વે શુમ્ભભયાદ્‌ભીતા વેપમાના વિચેતસઃ

શ્રુત્વા શુમ્ભગુણાનત્ર પ્રાપ્તાસ્મ્યદ્ય દિદૃક્ષયા ।
ગચ્છ દૂત મહાભાગ બ્રૂહિ શુમ્ભં મહાબલમ્

નિર્જને શ્લક્ષ્ણયા વાચા વચનં વચનાન્મમ ।
ત્વાં જ્ઞાત્વા બલિનાં શ્રેષ્ઠં સુન્દરાણાં ચ સુન્દરમ્

દાતારં ગુણિનં શૂરં સર્વવિદ્યાવિશારદમ્ ।
જેતારં સર્વદેવાનાં દક્ષં ચોગ્રં કુલોત્તરમ્

ભોક્તારં સર્વરત્‍નાનાં સ્વાધીનં સ્વબલોન્નતમ્ ।
પતિકામાસ્મ્યહં સત્યં તવ યોગ્યા નરાધિપ

સ્વેચ્છયા નગરે તેઽત્ર સમાયાતા મહામતે ।
મમાસ્તિ કારણં કિઞ્ચિદ્વિવાહે રાક્ષસોત્તમ

બાલભાવાદ્વ્રતં કિઞ્ચિત્કૃતં રાજન્મયા પુરા ।
ક્રીડન્ત્યા ચ વયસ્યાભિઃ સહૈકાન્તે યદૃચ્છયા

સ્વદેહબલદર્પેણ સખીનાં પુરતો રહઃ ।
મત્સમાનબલઃ શૂરો રણે માં જેષ્યતિ સ્ફુટમ્

તં વરિષ્યામ્યહં કામં જ્ઞાત્વા તસ્ય બલાબલમ્ ।
જહસુર્વચનં શ્રુત્વા સખ્યો વિસ્મિતમાનસાઃ

કિમેતયા કૃતં ક્રૂરં વ્રતમદ્‌ભુતમાશુ વૈ ।
તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર જ્ઞાત્વા મે હીદૃશં બલમ્ । ૬૫ ॥
જિત્વા માં સ્વબલેનાત્ર વાઞ્છિતં કુરુ ચાત્મનઃ ।
ત્વં વા તવાનુજો ભ્રાતા સમેત્ય સમરાઙ્ગણે ।
જિત્વા માં સમરેણાત્ર વિવાહં કુરુ સુન્દર

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
દેવ્યા સુગ્રીવદૂતાય સ્વવ્રતકથનં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ